DZIEDZINY 

WYCHOWANIA

Wyodrębnienie różnych dziedzin 

wychowania

 jest szczególnie potrzebne przy 

organizacji działalności wychowawczej oraz 
ocenie jej rezultatów. 

W przypadku organizacji działalności 

wychowawczej, wyodrębnienie dziedzin 
wychowania przydatne jest podczas 
przydzielania różnym instytucjom, komórkom lub 
osobom węższych zadań wychowawczych, zaś w 
przypadku oceny rezultatów działalności 
wychowawczej umożliwia ono uświadomienie 
sobie, na którym odcinku wychowania 
uzyskujemy zadowalające wyniki, a na którym 
odbiegają one od ustalonych standardów.

Wychowanie jako działalność celową można 
dzielić i klasyfikować w różny sposób:

Pierwszy

 z nich przyjmuje za zasadę podziału sfery 

rzeczywistości, w ramach których toczą się 

procesy

 

wychowawcze

. Na tej zasadzie można wyróżnić takie 

dziedziny wychowania jak::

• wychowanie przez życie społeczne, 

• wychowanie przez naukę, 

• wychowanie przez sztukę, 

• wychowanie przez pracę, 

• wychowanie przez sport itd. 

Drugi sposób

 polega na wyodrębnieniu 

dziedzin 

wychowania

 według podstawowych rodzajów 

dyspozycji osobowościowych, kształtowanych 
przez to wychowanie. 

Oba

 wspomniane aspekty spotykają się w 

podstawowej tezie, która głosi, że kształtowanie 
poszczególnych rodzajów dyspozycji 
osobowościowych wymaga odpowiednich do 
każdego z nich zabiegów wychowawczych, 
ponieważ inaczej kształtuje się sferę intelektu 
człowieka, a inaczej jego uczucia czy sprawność 
fizyczną. Ponadto, do ukształtowania danego 
rodzaju dyspozycji konieczne jest odpowiednie 
organizowanie działalności wychowawczej.

DZIEDZINY WYCHOWANIA

1. Wychowanie ideowo – moralne

Zarówno wychowanie ideowe jak i moralne odnoszą się po 

jednej strony osobowości człowieka, tej która decyduje o 
stosunku jednostki do innych ludzi w szerokim sensie tego 
pojęcia, a więc w stosunku tym zarówno: 

•  we współżyciu 

indywidualnym

 (stosunku do drugiego 

człowieka), 

•  

zespołowym

 (stosunku do grupy),

•  jak i 

zbiorowym

 (stosunek do społeczeństwa). 

W wychowaniu zawsze chodzi o to, aby stosunek ten 
wyznaczały nie tylko nawyki czy postawy wychowanka 
lecz przede wszystkim akceptowane przez niego wartości. 

Dlatego też, jednostka powinna zostać wyposażona w 

system zautonomizowanych wartości, które z kolei 
stanowią podstawę dla zespołu norm wyznaczających jej 
określony stosunek do 

• Innych ludzi, 

• grup ludzkich 

• oraz całego społeczeństwa, 

• a zarazem do samego siebie.

Pojęcie i zakres wychowania ideowo – 
moralnego

Wychowanie ideowo – moralne, to działanie 
obejmujące ukształtowanie w osobowości 
człowieka postaw ideowych, społecznych, 
interpersonalnych, a także w pewnej mierze 
intrapersonalnych, tak aby tworzyły one 
integralną całość.

Właściwości wychowania ideowo – moralnego

1)   w wychowaniu ideowo – moralnym stosuje się 
tylko te formy, które odpowiadają możliwościom 
rozwojowym wychowanków, gdzie istotną rolę odgrywa 
ich dojrzałość do przeżywania i rozumienia 
określonych treści ideowo – moralnych. W związku z 
tym wdrażanie dzieci i młodzieży do aktywności o 
charakterze ideowo – moralnym musi dokonywać się 
stopniowo, zawsze z uwzględnieniem poziomu 
rozwojowego oraz zasobu doświadczeń wychowanków;
2)   wdrażanie wychowanków do aktywności ideowo – 
moralnej, musi się dokonywać w tych formach i przez 
takie sytuacje, w których w przyszłości ta aktywność 
ma być przejawiana. Powinno się wprowadzać 
wychowanka w rzeczywisty świat, w którym występują 
autentyczne sytuacje wyboru wartości ideowych i 
zasad moralnych.

2. Wychowanie intelektualne

Wychowanie intelektualne jest kształtowaniem 
tych dyspozycji kierunkowych, które wyznaczają 
sposób posługiwania się przez jednostkę własnym 
umysłem i wykorzystywania swoich umiejętności 
intelektualnych.

Zakres wychowania intelektualnego

 

Człowiek przychodzi na świat obdarzony pewnymi 
zadatkami umysłowymi. Środowisko społeczne, 
w którym jednostka wyrasta, może te zadatki 
dalej rozwijać i poszerzać przez jej kształcenie. 
Może ponadto ukształtować w osobowości 
człowieka takie dyspozycje, które sprzyjać będą 
maksymalnemu wykorzystaniu przez niego 
własnych intelektualnych możliwości oraz dążeniu 
do ich dalszego rozwoju.

Naukowy pogląd na świat

, to wewnętrznie spójny 

system przekonań danej jednostki, które są zgodne ze 
stanem współczesnej wiedzy naukowej oraz 
przyjmowane, uznawane i stosowane przez tę jednostkę 
na podstawie racjonalnego, naukowego myślenia.

Właściwości wychowania intelektualnego.

Wychowanie intelektualne musi polegać na 
organizowaniu uczniom swoistego treningu 

•  w zakresie samodzielnego, krytycznego dochodzenia 
do prawdy, odróżniania jej od fałszu, 

•  a także przeżywania odpowiednich stanów 
uczuciowych w odniesieniu do wszelkich sytuacji, w 
których w grę wchodzi walka o prawdę.

3. Wychowanie estetyczne

Wychowanie estetyczne odnosi się do przede 

wszystkim do sfery osobistych przeżyć jednostki. 
Służy ono wyposażeniu człowieka w dyspozycje 
czyniące go zdolnym do wynoszenia osobistego 
szczęścia z życia.

Stwarza to ogromne zapotrzebowanie na 

wychowanie przez sztukę, otwiera niebywałe 
możliwości tego wychowania, ale jednocześnie 
niesie za sobą także zagrożenia – zagrożenia 
prymitywizacją estetyczną człowieka pod wpływem 
sztuki podporządkowanej względom taniej 
propagandy, reklamy lub interesu.

Wychowawcze funkcje sztuki.

 

1)  sztuka uwrażliwia człowieka na piękno świata, 
czyniąc ten świat dla człowieka ciekawszym, 
piękniejszym i bogatszym. Dzięki sztuce duchowe życie 
jednostki wzbogaca się w przeżycia i doznania, nabiera 
pełni i głębi;
2)  dzięki sztuce dokonuje się doniosły proces wrastania 
człowieka w kulturę oraz czynnego w niej uczestniczenia. 
Sztuka jest czynnikiem, który ułatwia integrację 
jednostki ze społeczeństwem, kształtowanie się u niej 
poczucia wspólnoty z tym, co piękne i szlachetne w 
całokształcie dorobku kulturowego ludzkości;
3)  sztuka spełnia niezwykle ważne funkcje w zakresie 
zaspokajania indywidualnych potrzeb człowieka, gdzie 
czołowe miejsca zajmują tu: 

- potrzeba atrakcyjnego spełniania czasu wolnego, 
- potrzeba twórczości,
- potrzeba ekspresji uczuć;

4)  sztuka jest więc czynnikiem sprzyjającym zarówno 
integracji życia psychicznego jednostki, jak też daleko 
idącemu wzbogacaniu tego życia o elementy najbardziej 
odpowiadające ludzkim potrzebom i dążeniom;
5)  sztuka jest doniosłym czynnikiem umożliwiającym 
porozumiewanie się ludzi ze sobą w płaszczyźnie 
uczuciowej, a więc zbliżającym ludzi do siebie wzajemnie. 
Dysponuje ona swoistym „językiem”, który pozwala 
przekazywać sobie nawzajem określone treści i osiągać 
wzajemne zrozumienie bez używania słów;
6)  sztuka jest pomostem łączącym ludzi bez względu na 
przynależność narodową czy rasową, ze względu na to, że 
nie istnieją dla niej bariery językowe;
7)  sztuka jest nosicielem określonych treści, które poprzez 
nią i wraz z nią docierają do ludzi, bywają przyswojone, 
przeżywane oraz przekazywane sobie nawzajem. Stanowi 
ona czynnik mogący zbliżać każdej jednostce te ideały i 
dążenia ludzkości, które zrodziły się na podłożu 
najszczytniejszych założeń humanizmu. 

Zakres wychowania estetycznego

Uwagi dotyczące funkcji sztuki rzutują także na 
pojmowanie zadań jakie ma do spełnienia 
wychowanie estetyczne, są to:.
zadania, przy których sztuka jest traktowana jako 
wartość sama w sobie, tzn. rozpatrywana jest 
wyłącznie z estetycznego punktu widzenia.;

•  zadania, przy których sztuka jest traktowana 
wyłącznie w sposób instrumentalny, jako narzędzie 
przekazywania treści rozpatrywanych w kategoriach 
pozaestetycznych 

Właściwości wychowania estetycznego

Charakterystyczną właściwością wychowania przez 
sztukę jest to, że odnosi się ono głównie do 
kształtowania i rozwijania sfery emocjonalnej w 
osobowości jednostki. Proces wychowania przez 
sztukę musi być tak zorganizowany, aby w jego toku 
pożądane przeżycia wychowanków były wywołane, a 
następnie utrwalone – chodzi tu przede wszystkim o 
pobudzanie wychowanka do przeżywania piękna.
Tak więc proces wychowania estetycznego jest 
zorganizowanym sposobem umożliwiania 
wychowankowi systematycznego kontaktu ze sztuką. 
Kontakt ten może mieć charakter:

•  kreatywny (twórczość estetyczna wychowanków);

•  recepcyjny (odbiór dzieł sztuki);

•  zawsze jednak musi wyzwalać aktywność 
wychowanków.

4. Wychowanie fizyczne

Przez wychowanie fizyczne

 rozumie się wszystko co 

stosunkowi człowieka do własnego ciała nadaje 
charakter świadomej i aktywnej troski o własny rozwój 
fizyczny, sprawność cielesną i zdrowie, a także 
umiejętności rekreacji w sposób optymalnie służący 
własnemu zdrowiu biologicznemu i psychicznemu.

Wychowanie fizyczne musi służyć rozwijaniu całej 
osobowości człowieka i wielostronnemu 
przygotowaniu go do życia.

Znaczenie wychowania fizycznego.

1)  wychowanie fizyczne pobudzając w odpowiedni 
sposób do aktywności ruchowej podnosi zdrowie, 
kondycję cielesną oraz sprawność cielesną człowieka, 
czyniąc go bardziej zdolnym do urzeczywistniania 
celów własnych oraz do konstruktywnej działalności na 
rzecz społeczeństwa. Funkcja ta może być spełniana w 
czterech aspektach:

•  

stymulacyjnym

 (pobudzanie rozwoju fizycznego),

•  

adaptacyjnym

 (przystosowywanie organizmu do 

biologicznych warunków życia),

•  

kompensacyjnym

 (wyrównywanie niedostatku 

ćwiczeń fizycznych spowodowanego warunkami i 
trybem życia)

•  

korekcyjnym

 (likwidowanie lub łagodzenie za 

pomocą interwencji wychowawczej braków i odchyleń 
rozwojowych).

2)  wychowanie fizyczne spełnia rolę w zakresie 
podnoszenia samopoczucia człowieka oraz budzenia 
jego optymizmu życiowego.
3) sport i zajęcia ruchowe stanowią ważny czynnik w 
zakresie przygotowania człowieka do wypełniania 
obowiązków społecznych, głównie odnoszących się do 
pracy zawodowej (wytrwałość, energia, odporność na 
trudy, dokładność, systematyczność).
4)  wychowanie fizyczne odgrywa ważną rolę w 
zakresie przygotowania człowieka do konstruktywnych 
i rozwijających go wszechstronnie form spędzania 
wolnego czasu.
5)  wychowanie fizyczne służy wszechstronnemu 
rozwojowi osobowości człowieka.

Zakres wychowania fizycznego.

Podobnie jak w przypadku wychowania 
estetycznego, 

zadania wychowania

 fizycznego 

można podzielić na dwie grupy:

•  zadania specyficzne odnoszące się do wyłącznie 
do rozwijania tężyzny i sprawności fizycznej 
wychowanków.

•  zadania dotyczące urabiania innych stron 
osobowości człowieka, któremu wszakże 
wychowanie fizyczne może także skutecznie służyć.