Wybrane koncepcje etyczne (Sokrates, Platon, Arystoteles, Epikur, Aureliusz Augustyn)

Świadoma

działalność

człowieka

obejmuje

Świadoma

działalność

człowieka

obejmuje

nieprzebrane bogactwo czynności, wśród których

znajdują się zarówno czynności proste, jak

i skomplikowane, praktyczne i

teoretyczne, o charakterze

indywidualnym i społecznym.

Każdy świadomy czyn człowieka zostaje spełniony

z jakiś pobudek i dla jakiegoś celu,

oraz pociąga za sobą określone konsekwencje.

Może przynieść:

radość

cierpienie,

wzbogacenie

zubożenie, pożytek

szkodę

Każdy czyn budzi też refleksję oraz rodzi pytanie:

kiedy nasze działanie jest dobre?, a kiedy złe?

W celu ułatwienia odpowiedzi podaje się

szere

przepisów i norm, które mówią,

należy czynić w danych

okolicznościach

. Zakłada się przy tym, że

warto postąpić zgodnie z daną normą, bo

wówczas coś wartościowego się zdziała. W ten

sposób rodzi się moralność.

Powstają

przeświadczenia

o tym co dobre, a

co złe, pociągające za sobą

pozytywne

lub

negatywne

sposoby postępowania, które są

moralne

w sensie dodatnim

(tzn

. zgodne z

przyjętymi normami

) lub moralne

w sensie

ujemnym

(tzn.

niezgodne z nimi

Należy przy tym pamiętać, że moralnym

w jednym

z powyższych znaczeń

, może być nie tylko

uzewnętrznione działanie ale również warunkujące

czyn

uczucie,

motyw

postępowania,

cecha

czyn

uczucie,

motyw

postępowania,

cecha

charakteru człowieka.

Moralność zatem, to ogół przeświadczeń o dobru,

złu i powinności oraz wszystkich działań,

podpadających na mocy tych przeświadczeń pod

ocenę.

Większość działań człowieka zachowuje neutralność

wobec dobra i zła (

podrapanie się

czy

kichnięcie

nie

może podlegać

moralnej ocenie

), ale już

roześmianie

się,

może w pewnych okolicznościach okazać się

nieobojętne z moralnego punktu

widzenia.

Pamiętając o tym, że działalność człowieka

zawsze dokonuje się w tle społecznym,

pośrednio

lub

bezpośrednio

dotycząc innych ludzi, łatwo

zrozumieć, dlaczego tak wiele działań człowieka

jest ocenianych pod względem moralnym.

Można więc powiedzieć, że

moralność

to sfera

praktycznych

nakazów

zakazów

oraz

praktycznych

nakazów

zakazów

oraz

odpowiadających, bądź sprzeciwiających im się

działań.

Natomiast

etyka

(

z greckiego ethos – zwyczaj

obyczaj

) jest to teoria moralności, nauka o

moralności.

Moralność

można rozpatrywać z różnych

punktów widzenia:

- pytając:

jak doszło do określonego działania

moralnego?, co działo się w człowieku, zanim

je spełnił?

mamy na uwadze „

aspekt

psychologiczny

”

- badając sposoby zachowania się,

normujące je

nakazy

zakazy

, występujące w

określonej

geograficznie,

historycznie,

określonej

geograficznie,

historycznie,

ekonomicznie

kulturowo

społeczności

ekonomicznie

kulturowo

społeczności

wchodzimy w obszar

socjologii moralności

- gdy zajmujemy się

wartościami moralnymi w

ogóle

, ich swoistością, hierarchią wszelkich

wartości z etycznego punktu

widzenia, związkiem norm z

twierdzeniami ontologicznymi danego systemu

filozoficznego, sposobem poznawania wartości,

historią koncepcji etycznych – obracamy się w

kręgu

filozofii moralności

Psychologia moralności

socjologia moralności

filozofia moralności

stanowią razem

etykę opisową

Drugim działem etyki jest

etyka normatywna

odpowiadająca na pytanie:

jaka powinna być

moralność?, które sposoby życia są

lepsze,

bardziej moralne

?, jakich czynów należy unikać

jako złych?, dla jakich celów należy żyć i działać?

Etyka normatywna

nakreśla pewien „ideał

postępowania”, do którego można się zbliżać

przestrzegając pewnych

nakazów

zakazów

Formułuje więc rozmaite oceny i normy moralne.

Socjologia i historia moralności ukazują ogromną

różnorodność sposobów postępowania, norm

ideałów etycznych.

Nie ma jakiejś jednej moralności obowiązującej

zawsze i wszędzie. W różnych epokach pojawiały

się odmienne poglądy na to, co

dobre

i na to, co

złe

. Zróżnicowanie i zmienność moralności są więc

historycznym faktem, który trudno kwestionować.

Porównując

zaś

różne

moralności

można

Porównując

zaś

różne

moralności

można

stwierdzić:

sprzeczność

norm,

odmienność

sprzeczność

norm,

odmienność

hierarchii wartości, przeciwstawność ocen

. To, co

znajduje aprobatę w jednej

społeczności, może być przedmiotem dezaprobaty

drugiej.

Nawet

wcześniejsze

wzory

drugiej.

Nawet

wcześniejsze

wzory

postępowania w tej samej społeczności, w

późniejszym czasie znacznie się modyfikuje.

Historyczno

socjologiczna

analiza

Historyczno

socjologiczna

analiza

różnych

moralności,

uwidacznia

ich

różnych

moralności,

uwidacznia

ich

powiązanie

z historycznymi warunkami życia

ludzi,

warunkami

kulturowymi,

ludzi,

warunkami

kulturowymi,

ekonomicznymi i społecznymi

Normy

oceny

, a także

systemy wartości,

kształtują się pod wpływem owych warunków.

Nie istnieją konkretne normy, konkretne

systemy wartości, konkretne ideały etyczne,

które miałyby charakter uniwersalny. Zasięg

ich ważności obowiązywania jest czasowo i

przestrzennie ograniczony.

Można zatem postawić pytania:

- Czy można w ogóle różnicować moralność,

traktując jedną z nich jako stojącą wyżej od

pozostałych?

- Czy istnieją jakieś wartości, jakieś normy,

które miałyby charakter ponadczasowy?

- Czy są takie ujęcia dobra, zła i powinności,

które byłyby trafniejsze od innych ujęć?

- Czy jest sens mówić o czymś takim, jak

„postęp moralny”?

Zajęcie określonego stanowiska w kwestiach

zawartych w pytaniach

wiąże się już z

pewnym

wartościowaniem

pewnym

wartościowaniem

ocenianiem

poszczególnych norm, hierarchii wartości, czy

ideałów etycznych i wyrażone jest w

przeciwstawnych sobie stanowiskach jak:

relatywizm etyczny

absolutyzm etyczny

Zwolennicy

relatywizmu

etycznego

relatywizmu

etycznego

są

przeciwni uznawaniu jakiejś moralności

wyższą

lepszą

od innych moralności.

Uważają, że

różne

moralności

są równie

słuszne. Żadna z nich nie może pretendować

do miana

uniwersalnej słuszności

Zwolennicy

absolutyzmu etycznego

są zdania,

że

istnieją

takie wartości, takie normy, których

nie należy na równi stawiać z innymi

wartościami

czy

normami

. Według nich

pewne

wartości

pewne normy

mają charakter

ponadczasowy, bezwzględny

. Wprawdzie nie

wszyscy ludzie je uznają, jednak nie świadczy

to o ograniczeniu ich słuszności.

Nadając

najwyższą

rangę

jakiemuś

Nadając

najwyższą

rangę

jakiemuś

konkretnemu

systemowi

moralnemu

konkretnemu

systemowi

moralnemu

absolutyści

niżej oceniają inne systemy

moralne, albo nawet w

całości

lub

części

dyskwalifikują.

Według

marksistów

nie

moralności

Według

marksistów

nie

moralności

ponadczasowej, nie istnieją też

wartości

normy

mające

charakter uniwersalny

. Są jednak wg

nich

zasady

moralne

wspólne

różnym

nich

zasady

moralne

wspólne

różnym

moralnością (np.

nakazy sprawiedliwości, czy

opieki

nad

dziećmi

opieki

nad

dziećmi

które

nazwali

które

nazwali

elementarnymi normami

etycznymi.

Problemy wartości, ich hierarchii, kwalifikacji

czynu etycznego

nieetycznego, dobra

zła

norm

postępowania

rozwiązywane

są

norm

postępowania

rozwiązywane

są

zależności od przyjętej przez danego filozofa

koncepcji rzeczywistości

, pozostając w ścisłym

związku

z twierdzeniami

ontologicznymi

i tak:

- Dualiści wyróżniają dwa rodzaje bytu, z

których jeden

jest zwykle doskonalszy od

drugiego

- Platon uważa, że

miano prawdziwej

rzeczywistości

przysługuje tylko

ideom,

największe znaczenie wśród nich przysługuje

idei Dobra – piękna

, jako

idei najwyższej.

Dla

innych,

nastawionych

teistycznie

Dla

innych,

nastawionych

teistycznie

dualistów, jak Augustyn, czy Tomasz z Akwinu

najwyższą sferą bytu jest Bóg., a

świat

materialny

odgrywa wobec niego

służebną

rolę

- Ośrodkiem

etyki

, jak i

metafizyki

w koncepcji

Aureliusza Augustyna, także

epistemologii

jest

Bóg. Treść wszystkich wskazań jego etyki

nierozerwalnie

wiąże się z faktem istnienia

Boga

, który jest ponadto

twórcą etyki

, którą

objawił

przekazał

ludziom.

- Etyka Augustyna czy Tomasza nie posiada

więc

naturalnego,

przyrodzonego,

naturalnego,

przyrodzonego,

autonomicznego

charakteru, ponieważ została

uzależniona od

bytu pozaświatowego

Doktryny

etyczne

Doktryny

etyczne

monistów,

idealistów, uzależnione są od tego, jaką

naturę owego, jedynego bytu przyjmują.

Plotyna

byt jest jeden ale

ustopniowany

hierarchicznie.

Zaleca

ustopniowany

hierarchicznie.

Zaleca

wniknięcie w naturę bytu

i zdążanie ku Prajedni.

Schopenhauer

, widząc osnowę świata

w irracjonalnej woli, doradzał

ucieczkę od rzeczywistości

, pełnej

bolesnych

spięć

i taką własną działalność

by móc

zapomnieć o własnej niedoli

Fichte

ogranicza rzeczywistość do „jaźni”

i uważa, że człowiek postępuje

moralnie w sensie dodatnim wówczas, gdy

dokonuje

czynów wolnych

spontanicznych

, mających swoje źródło

w „ja”.

W każdym systemie etycznym zakłada się

rozstrzygnięcia natury epistemologicznej.

Jak

poznajemy wartości? Jakie przyjąć kryteria

odróżniające

dobro

zła? C

zy istnieje jakaś

odrębna

władza

poznawcza,

posiadająca

odrębna

władza

poznawcza,

posiadająca

decydujący głos w kwestiach moralnych

? – to

pytania,

które

odpowiedź

kształtuje

pytania,

które

odpowiedź

kształtuje

charakter danego systemu etycznego.

W starożytności przeważał pogląd, że

dla

rozeznania się w sprawach moralnych

, można

się posłużyć

tą samą władzą poznawczą,

która

pomaga uzyskiwać

prawdziwe twierdzenia

świecie

Nauczyciel Platona,

Sokrates

– sądził, że

racjonalna wiedza o tym, co

sprawiedliwe

niesprawiedliwe, szlachetne i

nieszlachetne, mężne i tchórzliwe,

słowem wiedza o

dobru

złu

wystarcza, aby

postępowanie człowieka stało się moralne w

sensie dodatnim. Jeśli ktoś działa źle, to

dlatego, ze nie wie co to jest

sprawiedliwość

czy

męstwo

. Sokrates wierzył

w przekonywującą moc rozumu,

naturalną skłonność człowieka do dobra

niemożność

rozmyślnego czynienia źle

Sokrates sądził, że człowiek musi się nauczyć

wszystkiego, co jest związane z moralnością.

Twierdził, że

wszyscy w równym stopniu są

zdolni do

pobrania właściwych nauk i

stania

się

ludźmi dobrymi. Sokrates był zdania, że

całe ludzkie życie winno zmierzać do

ukształtowania trwałego zbioru moralnych

zalet –

cnoty

. Cnota jest najwyższym dobrem,

a człowiek cnotliwy idealnym wzorcem. Cnota

jest dla Sokratesa po prostu wiedzą.

Sława,

bogactwo, przyjemności

, są

dobrami

niższego

rzędu

Platon

dużą wagę w poznaniu Dobra

przypisuje

czynnikowi emocjonalnemu –

miłości

, która skłania człowieka do

ciągłego poszukiwania tego

co dobre

piękne

. Dzięki miłości zwracamy

się ku najlepszym stronom rzeczywistości

i wybiegając poza nią,

już w świecie

idealnym

odkrywamy samo „Dobro” i

piękno, czyli najwyższą ideę.

Platon nie utożsamiał już cnoty tylko z

wiedzą. Przyjąwszy pitagorejska koncepcję

cnoty jako

ładu i harmonii

duszy

założył, że dusza składa się z trzech

części:

rozumnej, impulsywnej i pożądliwej

i przypisał każdej z nich odrębną

cnotę:

mądrość, męstwo

panowanie nad

sobą

, zaś czwarta –

sprawiedliwość

utrzymuje w duszy ład i harmonię.

Platon

Augustyn

(

Platon

Augustyn

(

natywiści

)

twierdzili, że rodzimy się już z jakąś wiedzą

o dobru, która wpływa na naszą późniejszą

działalność.

Ich

zdaniem

mamy

działalność.

Ich

zdaniem

mamy

zaszczepione w duszy pojęcie Dobra

najwyższego. Całe nasze życie wg Platona

ma prowadzić do idei Dobra – piękna, a

według Augustyna do Boga. Wychowanie i

nauka niczego nie mogą tutaj zmienić.

Arystoteles również uważał

osąd rozumu za

najlepszego przewodnika w życiu człowieka

, jego

możliwość oceny i rzetelnej analizy każdej

sytuacji oraz

trafny wybór

jak należy postąpić.

Arystoteles uważa, że zadaniem człowieka jest

nabywanie zalet moralnych, a tym samym

osiąganie „

dzielności

etycznej”

dzielności

etycznej”

– trwałej

dyspozycji do pewnego rodzaju postanowień,

polegającej na zachowaniu

średniej miary

, którą

określa rozum. „

Średnia miara”

oznacza to,

najważniejsze z moralnego punktu widzenia

Odstąpienie od niej prowadzi do „

nadmiaru

”,

bądź „

niedomiaru

”. Należy zatem wybierać

„

złoty środek

”.

Także

stoicy

upatrują w rozumie

niezawodne źródło poznania etycznego

należą do przedstawicieli poglądu, że do

trafnych

rozstrzygnięć

sferze

trafnych

rozstrzygnięć

sferze

moralności dochodzi się na drodze

racjonalnej - intelektualnej.

Epikur

, podzielał pogląd

Arystypa

, że

szczęście da się sprowadzić do przyjemności.

Przyjemność,

doznajemy już wtedy, gdy nie

odczuwamy cierpienia

– twierdził, że rozum

pomoże

nam

rozstrzygnąć

pomoże

nam

rozstrzygnąć

jakiej

przyjemności skorzystać, a jaką odrzucić

Rozum zaleca wybór przyjemności duchowych

okazuje się pomocny w usuwaniu lęków

trapiących umysł

. W koncepcji

Epikura

jest

wyraźny

akcent

nie

Epikura

jest

wyraźny

akcent

nie

doznawanie cierpienia.

Epiktet

- „

Nie usiłuj naginać biegu wydarzeń

do swojej woli - ale naginaj wolę do biegu

wydarzeń,

a życie upłynie ci w

pomyślności”.

Kant

w swoich rozważaniach etycznych

wskazuje na „rozum praktyczny”, jako odrębną

władzę poznawczą. I. Kant „

Postępuj tak, aby

zasada twojego działania mogła się stać regułą

powszechną

” – imperatyw kategoryczny.

J.P. Sartre

„

Działaj tak, abyś stawał się kimś

więcej”.

Według

marksistów

nie mamy żadnych

wrodzonych norm moralnych

. W ciągu

życia przyswajamy sobie przez wychowanie

i naukę

przeświadczenia

sądy

etyczne. W

kształtowaniu

się

właściwych

sądów

kształtowaniu

się

właściwych

sądów

moralnych odgrywa rolę

doświadczenie

społeczne, trzeźwy osąd rozumu

, ale także

czynniki

emocjonalne

wolicjonalne

(

akty

woli

Według

Marksa

człowiek

jest

człowiek

jest

„

najwyższą istotą dla człowieka

”. Dlatego

pozytywny wydźwięk moralny zawiera to

wszystko, co sprzyja rozwojowi jednostki

ludzkiej

(

ludzkiej

(

rozwój

fizyczny,

duchowy,

rozwój

fizyczny,

duchowy,

intelektualny i emocjonalny

), a więc taki

rozwój, który prowadzi do ukształtowania

bogatej i harmonijnie

rozwiniętej osobowości.

H. Spencer

– największą wartość widzi w życiu

i jego rozwoju. Wszystkie czynności

związane z zachowaniem życia i

walką o byt mają charakter moralny i pozytywny.

Dla

Alberta Schweitzera

– współczesnego

filozofa, społecznika i teologa pojęcie życia

zajmuje centralne miejsce w jego koncepcji

etycznej. Wg niego życie jest wielką wartością,

wymagającą poszanowania i ochrony i nie

chodzi mu tylko o życie człowieka. „

Istotą dobra

jest życie utrzymać, życiu sprzyjać, życie

wznosić na jego najwyższy stopień

”.

Max Scheller

wiąże postępowanie moralne

z właściwym rozeznaniem i wiedzą o

świecie wartości.

Wyróżnia pięć typów wartości:

- hedonistyczne (

przyjemnościowe

), które

klasyfikuje najniżej;

- utylitarne (

użyteczne

);

- witalne (

życiowe

);

- duchowe (

kulturowe

) –

estetyczne, poznawcze

i związane z porządkiem

prawnym

- religijne, które klasyfikuje najwyżej.

I na koniec jeszcze

św. Augustyn

- zło pochodzi od człowieka, dobro od Boga.

- Świat jest znikomy wobec Boga, niemniej jest

jego dziełem, przeto jest dobry.

- Cokolwiek istnieje, o ile istnieje jest dobrem.

- Zło nie należy do przyrody lecz jest dziełem

wolnych stworzeń.

- Zło nie jest realne, jest tylko brakiem dobra.

- Złem jest

pycha

– chęć wystarczenia sobie bez

Boga i

pożądliwość

– zabieganie o

rzeczy pozbawione wartości.

Document Outline