Anna Zalewska – PRI – W2
II. Przegląd wybranych koncepcji
temperamentu – 2 i 3A
2. Temperament – opis i dyspozycje do
zachowań - 2 godz.
A) Interakcyjna koncepcja Thomasa i Chess
(aspekty formalne)
B) Genetycznie uwarunkowane dyspozycje do
zachowań – EAS Bussa i Plomina (forma i
treść)
C) Koncepcja Goldsmitha i Camposa (aspekt
emocjonalny)
3. Wybrane koncepcje wyjaśniające
A) Typologia Pawłowa (aspekty formalne)
2. A) INTERAKCYJNA
KONCEPCJA TEMPERAMENTU
Thomasa i Chess
Podejście INDUKCYJNE : METODA
TEORIA
„od szczegółu do ogółu”
Metoda = szczegółowe fakty, uogólnianie
(statystyka)
Teoria = cechy, czynniki (ich liczba i treść)
Podejście
OPISOWE
– cel: OPIS każdej
jednostki
OPIS zachowań bez wskazania
mechanizmów
Podejście
STATYSTYCZNO-INTUICYJNE
–
NIE JEST TO OPIS UNIWERSALNY
(OBIEKTYWNY)
Różne teorie - różna liczba wymiarów i ich
treść
Wymiary zależą od: intuicji badacza,
populacji, rodzaju badań i danych oraz
stosowanych analiz statystycznych
2.
A) INTERAKCYJNA
KONCEPCJA TEMPERAMENTU
Thomasa i Chess
OPISOWE KONCEPCJE TEMPERAMENTU:
Teorie: Heymans
Guilford
Thurstone Thomas
i Wiersma
i Chess
Obiekt:Dor/dzieci
Dorośli
Dorośli
Dzieci-Dor
Badania:poprzeczne poprzeczne
poprzeczne
podłużne
Metoda: Q, T, L Q
Q
L, Q
Cz I rzędu:
3
3, 5, 13, 10
13
9
Cz II rzędu:
4
7
Teorie Guilforda, Thurstone’a–statyczne, ignorują
wpływ Ś
Teoria Thomasa i Chess – uwzględnia wpływ Ś w
największym stopniu (interakcyjna)
2.
A) POJĘCIE TEMPERAMENTU
Rezultat badań podłużnych od 1956 roku -
136 dzieci od 6 tyg. życia z rodzin z klasy
średniej i wyższej.
Rozwój
Opisu
:
okres niemowlęcy (1963); dzieciństwo
(1968); okres dorastania (1977); wiek
dorosły (1984)
Metod
:
obserwacje,wywiady,skale,rozmowy,kwestio
nariusze
Zbiór WYMIARÓW, STYLÓW
BEHAWIORALNYCH, CECH FORMALNYCH
ZACHOWANIA, które
• odpowiadają na pytania:
JAK? W jaki
sposób?
• są
NIEZALEŻNE OD TREŚCI
– motywacji
(dlaczego?) i wartości (co?) oraz
ZDOLNOŚCI
(jak dobrze?)
• są
NIEZALEŻNE OD SIEBIE
• Są
OBSERWOWALNE,
przejawiają się w
zachowaniach motorycznych,
emocjonalnych i poznawczych (MEP).
2.
A) WYMIARY T - od reakcji na
bodźce do zach. w złożonych
sytuacjach
1/ AKTYWNOŚĆ –poziom, tempo, częstość
zach. Motorycz.
• U dorosłych – aktywność fizyczna i
umysłowa (angażowanie się – co jest do
zrobienia?)
2/ RYTMICZNOŚĆ – Stopień regularności
funkcji biolog.
• U dorosłych – tendencja do rutynizacji zach.
3/ ZBLIŻANIE – UNIKANIE – pierwsza reakcja
na nowe B
• U dorosłych – pochopność decyzji, brak
rozwagi, ufność
4/ PRZYSTOSOWANIE – ADAPTACJA –
zdolność do modyfikowania zachowań
zgodnie z wymogami S
• U dorosłych – skłonność do odczytywania
oczekiwań innych oraz gotowość do ich
spełniania
5/ PRÓG WRAŻLIWOŚCI (CZUŁOŚCI) –
poziom stymulacji niezbędny do wywołania
reakcji
2.
A) WYMIARY TEMPERAMENTU-
c.d.
• U dorosłych – wrażliwość na nastroje i
zmiany u innych
6/ JAKOŚĆ NASTROJU – stosunek reakcji
pozytywnych (śmiech, radość) do
negatywnych (płacz, smutek, krzyk)
• U dorosłych – „optymizm – pesymizm”
7/ INTENSYWNOŚĆ REAKCJI – siła reakcji na
B
• U dorosłych – siła reakcji na ludzi
(zaangażowanie)
8/ ROZPRASZALNOŚĆ – podatność na
zakłócenia, roztargnienie pod wpływem
bodźców ubocznych
• U dorosłych – odpowiedzialność,
obowiązkowość, zmienność zainteresowań i
związków
9/ UPORCZYWOŚĆ – WYTRWAŁOŚĆ – czas
koncentracji uwagi, tendencja do
kontynuowania czynności mimo przeszkód i
zmęczenia
2.
A) CZYNNIK A
Pięć wymiarów, które mają ważny wpływ na
rozwój dziecka – tworzą 3 najczęściej
spotykane układy cech temperamentu:
TEMPERAMENT „ŁATWY”
- ok. 40% dzieci:
szybka
adaptacja
, dążenie do
kontaktu,
nastrój +,
mała lub średnia
intensywność
reakcji, duża rytmiczność
Duża adaptacja – info zwrotne b. ważne, silnie wpływają na
efekty
TEMPERAMENT „TRUDNY”
– ok. 10% dzieci:
wolna adaptacja, wycofywanie się, nastrój --,
duża intensywność reakcji, mała rytmiczność
(to NIE UMOWNA NAZWA, trudniej
DOPASOWAĆ WYMOGI DO T TRUDNEGO)
TEMPERAMENT „WOLNO ROZGRZEWAJĄCY
SIĘ”
– ok. 15%: średnia adaptacja,
wycofywanie się, średnia lub mała
intensywność reakcji, średnia rytmiczność,
nastrój początkowo negatywny—zmienia się
na+.
2. A) Dlaczego koncepcja
interakcyjna? Stałość T –
rezultat interakcji T i Ś
Temperament już
u noworodków
- wrodzone
cechy mózgu
W ciągu życia – interakcje T
dziecka z innymi
czynnikami: T Rodziców, opiekunów, cechy
O-ści dziecka, otoczenia
TEMPERAMENT DZIECKA
(+/--)
odbiór oddziaływań otoczenia fiz. i społ.
stosunek otoczenia do dziecka
preferencje warunków fizycznych i stylu
pracy
Zmiany T:
T dziecka (1-5 lat) a T dorosłego
(r<0,30)
Inne style w różnych sytuacjach: szkoła, dom,
matka, ojciec
2. A)
Dlaczego interakcyjna?
Geneza zaburzeń - koncepcja
dobroci dopasowania
GENEZA ZABURZEŃ – interakcyjna
KONCEPCJA DOBROCI DOPASOWANIA
„GOODNESS OF FIT”
Temperament nie determinuje, nie wyznacza
zaburzeń!!!
Jeśli dobre dopasowanie T-Ś - zgodność
między T możliwościami dziecka a
wymaganiami środowiska:
• rozwój dziecka optymalny,
• małe prawdopodobieństwo zaburzeń u
wszystkich
Jeśli słabe dopasowanie – duże ryzyko
zaburzeń.
Dlaczego „temperament trudny”
- Trudniej dopasować Ś do „trudnego” T
/potrzeby, wymogi
- Słabe dopasowanie- zaburzenia u
wszystkich z „trudnym”
(eksternalizowane lub internalizowane – lęk,
samoagresja)
2. A) UWAGI KRYTYCZNE
1/ Cechy nie są niezależne
liczbę cech można zmniejszyć (Buss i Plomin;
Martin)
2/ Struktura cech zmienia się z wiekiem
(Rothbart)
np. rytmiczność - inna waga i znaczenie (dzieci +,
dorośli +/-)
3/ Pojęcia „trudny temperament” i „trudne
dzieci” - wartościują T, są niezgodne z
koncepcją interakcyjną
„To, co w jednej sytuacji lub dla jednej osoby wydaje
się trudne, w innej sytuacji bądź dla innych osób
nie jest trudne” (Rothbart)
4/ Wątpliwości metodologiczne (pomiar)
- Kwestionariusze temperamentu – niewysoka
trafność i rzetelność lub brak informacji
- Zaburzenia (łagodne, umiarkowane, głębokie) brak
info o metodach i wskaźnikach - trudno powtórzyć
badania
2. B) Dziedziczone dyspozycje do
zachowań – EAS Bussa i Plomina
(forma i treść)
1/ T -
DZIEDZICZONE (h
2
), OGÓLNE DYSPOZYCJE,
OD NIEMOWLĘCTWA, NIEZALEŻNE, SPÓJNE
E - EMOCJONALNOŚĆ
(wys. Pobudzenie Emocjon. i
niepokój, niski próg wrażliwości na B--, Symp. AUN,
intensywne E-
)
A - AKTYWNOŚĆ
(motoryczna, cecha
formalna
– szybkość
i energia ruchów, Tempo i Wigor )
S - TOWARZYSKOŚĆ
(tendencja do bycia z innymi,
unikanie samotności – frustracja)
IMPULSYWNOŚĆ
do 1986 (niespójne dane o h
2 )
2/
T O:
Temperament - wybór i szukanie Ś
zgodnych z możliwościami T;
O zawsze spójna z T
Podobieństwo T u dzieci i rodziców - optymalny
rozwój Wyjątek: Wysoka Emocjonalność –
indukowanie stresu
2. B) Dziedziczone dyspozycje do
zachowań – EAS Bussa i Plomina
(forma i treść)
3/
„DZIECI TRUDNE”:
wysoka Emocjonalność, niska
Towarzyskość oraz skrajne poziomy AKTYWNOŚCI
4/
WZGLĘDNA STAŁOŚĆ
(powolne zmiany, pozycja
stała w czasie i sytuacjach) i
RÓŻNICOWANIE SIĘ
T:
E –
NIEZADOWOLENIE
– wysokie pobudzenie E, stres;
-
STRACH
(2-3 m.ż.) mimika, fizjol., pozn., motor.
-
GNIEW
(6 m.ż.), mimika, fizjol., pozn., motor.
A -
WIGOR I TEMPO, WYTRZYMAŁOŚĆ, MOTYWACJA
(potrzeba wydatkowania energii)
S -
TENDENCJA DO BYCIA Z INNYMI,
ODPOWIEDZIALNOŚĆ
U dzieci (do 5r.)
NIEŚMIAŁOŚĆ
(niska Towarzyskość i
wysoki Strach), u dorosłych może wynikać z
socjalizacji
Shyness-Lęk przed ludźmi: samoocena – relacje,
sukcesy
2. C) Koncepcja Goldsmitha i
Camposa (aspekt emocjonalny)
1/
POJĘCIE -RÓŻNICE W TENDENCJI DO PRZEŻY-
WANIA I WYRAŻANIA EMOCJI PIERWOTNYCH
(WRODZONE, NIE MUSZĄ BYĆ DZIEDZICZONE)
Ciekawość, przyjemność, radość, zdziwienie, wstręt, smutek, złość,
lęk
DLACZEGO T = TENDENCJA DO EKSPRESJI
ZACHOWAŃ EMOCJONALNYCH?
• Emocje pierwotne wyrażane w typowych wzorcach
mimiki, mowy ciała, wokalizacji
• Forma komunikacji, która ma wrodzone podstawy
• Regulują procesy psychiczne i zachowania
społeczne
2/
T SPRZYJA ROZWOJOWI PEWNYCH CECH O
LĘK – nieśmiałość; ZŁOŚĆ – agresywność;
2. C) Koncepcja Goldsmitha i
Camposa (aspekt emocjonalny)
3/
NIE MA DZIECI TRUDNYCH
– dopasowanie T-Ś
4/
Rdzeń T - BEZWZGLĘDNIE stały
, zmiana
ekspresji
Np.
Bezwzględnie stała jest skłonność do
przeżywania lęku,
ale ekspresja lęku zmienia się:
• CEL (zagrożenie biologiczne – zagr. społeczne)
• PRZEJAWY W ZACHOWANIU (krzyk - drżenie głosu)
• ODCZUCIA (ucisk w dołku – pustka w głowie)
Wyrażanie emocji u dziecka zależy od:
• Temperamentu rodziców (WZORCÓW)
• Sygnałów od rodziców (UWAGA, WZMOCNIENIA)
Jeśli brak B zagrażających - Skłonność do
wyrażania lęku nie ujawni się!
Podsumowanie: czy zmiany
zachowania oznaczają zmiany cech
T ?
Przedstawiane koncepcje – rezultat badań
dzieci
Thomas i Chess:opisowa T = formalne cechy
zachowania
T zmienia się w interakcji ze Środowiskiem i cechami O
(wskazują na profile Zach., nie używają pojęcia „Stałość
koherentna”)
Buss i Plomin: T = odziedziczalne
dyspozycje do zach.
(forma
– aktywność; forma i
treść – towarzyskość,
emocjonalność negatywna - E-
)
Względna stałość zachowania w czasie i sytuacjach
Goldsmith i Campos: Tendencja do
przeżywania i wyra-żania emocji
pierwotnych (T = emocjonalny aspekt)
Rdzeń T – bezwzględnie stały (nieobserwowalny), ale jego
przejawy (ekspresja emocji) zmienia się (profile
zachowania)
Zmiany w zachowaniu nie muszą oznaczać zmiany cech T,
mechanizmów
3. Wybrane koncepcje
wyjaśniające
A) Typologia Pawłowa (aspekty
formalne)
DLACZEGO WAŻNA?
- Najlepsze WYJAŚNIENIE fizjologiczne 4 typów H-
G
- WAŻNE pojęcia SPP i „HAMOWANIE OCHRONNE”
- WPŁYW NA INNE KONCEPCJE TEMPERAMNTU
- Ujęcie FUNKCJONALNE – rola cech układu
nerwowego (UN) w zachowaniu
Dedukcyjne:
TEORIA METODA „Od ogółu do szczegółu”
ZAŁOŻENIE: „KONCEPCJA NERWIZMU”:
Każde zachowanie kierowane przez CUN - centralny
UN
Różnice w zachowaniu wynikają z różnic w
CECHACH = właściwościach CUN (kory)
Konfiguracja podstawowych CECH stanowi TYP UN
A) TYPOLOGIA PAWŁOWA - cechy
układu nerwowego (UN) i metody
diagnozy
1/ SIŁA PROCESU POBUDZENIA - SPP
• Wydolność P
– odporność na B silne i
długotrwałe
• Reagowanie adekwatne
– zgodne z prawem
siły;
• Hamowanie ochronne
– funkcja: ochrona
komórki;
Przejawy SPP: R=próg wydolności (max. siła
B, przy której reakcje adekwatne; R1- mała
SPP), tworzenie OW+
Odporność: na zmęczenie i dystraktory,
emocjonalna
Siła
Reakcji
R1 R2 Siła
Bodźca
A) TYPOLOGIA PAWŁOWA- cechy
UN...
2/ SIŁA PROCESU HAMOWANIA – SPH
Wydolność w zakresie hamowania warunkowego =
wyuczonego, przejawy: wytwarzanie i czas
utrzymywania OW– (odruchów hamulcowych)
Hamowanie warunkowe: wygaszanie, opóźnianie,
różnicowanie, hamowanie pod warunkiem
U ludzi: Zdolność do opóźniania, powstrzymania się,
przerywania zachowania, kontrola ekspresji
emocji
Przykłady małej SPH: falstart, „bałwan”
3/ RÓWNOWAGA PROCESÓW NERWOWYCH –RWN
(wtórna – stosunek SPP do SPH)
czy wydolność w zakresie H = wydolność w zakresie
P
czy szybkość OW- (hamulcowych) = szybkość (OW+)
A) TYPOLOGIA PAWŁOWA- cechy
UN...
4/ RUCHLIWOŚĆ PROCESÓW NERWOWYCH –
RPN (cecha złożona):
czas powstawania i zaniku procesów (odruchy na
śladach)
czas przechodzenia od P do H i odwrotnie
przeuczanie OW („przeróbka”)
zmiana złożonych reakcji
Przejawy:
Zmiana zachowania odpowiednio do zmieniającej
się sytuacji
Szybkość adaptacji do nowych warunków
Szybkie przechodzenie od 1 czynności do innej
Łatwa zmiana nastroju odpowiednio do zmian
sytuacji
A) TYPOLOGIA PAWŁOWA - typy
UN
kryteria:
TYP
SPP
silny
słaby (M)
Tylko dla silnego:
RWN
niezrównoważony(CH)
Tylko dla
zrównoważony
SPP>SPH
zrównoważonego:
RPN ruchliwy(S)
powolny(F)
• Typ UN – „genotyp” – wrodzony, niezmienny
• Typ UN - pojęcie wyjaśniające,
Temperament – pojęcie opisowe aspektu
formalnego zachowania (M, CH, F, S)
• Temperament (
forma)
a charakter (
treść
) -
efekt uczenia się w środowisku (skutek
nabywania odruchów)
• „Wartościowanie” - Zdolności
przystosowawcze typów
A) TYPOLOGIA PAWŁOWA –
krytyka
1. WARTOŚCIOWANIE TYPÓW
2. IGNOROWANIE ROLI ŚRODOWISKA
3. UTOŻSAMIANIE Typów UN z TEMPERAMENTEM
Podwójnie krytykowany:
-
TUN to również podstawa ZDOLNOŚCI, PAMIĘCI,
UWAGI, MOTYWACJI
-
TEMPERAMENT zależy nie tylko od CUN (cech
kory):
Autonomicznego UN (AUN),
Obwodowego UN (OUN),
Układu Hormonalnego (UH),
ośrodków podkorowych, np. wstępującego układu
siatkowatego (ARAS)
Przykładowe pytania -W2
Wg Thomasa i Chess, czynnik A - to 5 wymiarów
temperamentu, które stanowią podstawę podziału na
dzieci „łatwe”, „trudne” i „wolno rozgrzewające się”.
Zaznacz czynnik A:
a) Aktywność, rytmiczność, zbliżanie/unikanie, adaptacja,
jakość nastroju
b) Aktywność, rytmiczność, zbliżanie/unikanie, adaptacja,
intensywność reakcji
c) Aktywność, zbliżanie/unikanie, adaptacja, jakość
nastroju, intensywność reakcji
d) Rytmiczność, zbliżanie/unikanie, adaptacja, jakość
nastroju, intensywność reakcji
Temperament w koncepcji Bussa i Plomina to:
a) Cechy opisujące zachowanie
b) Genetycznie uwarunkowane dyspozycje do zachowań
c) Złożone mechanizmy warunkujące koherentnie stałe
zachowania
d) Konstrukt hipotetyczny
Przykładowe pytania – W2
Zdaniem Goldsmitha pojęcie „temperament” odnosi się
do sfery zachowań:
a) motorycznych
b) emocjonalnych
c) poznawczych
d) formalnych
Wbrew tezom Pawłowa i jego uczniów (Tiepłowa i
Niebylicyna), współczesne badania (np. Graya)
wskazują, że szybkość warunkowania:
a) jest większa u słabego Typu UN niż u silnego Typu UN
b) jest większa u silnego Typu UN niż u słabego Typu UN
c) nie zależy od Typu UN, ale od siły bodźców
d) zależy od interakcji Typu UN i siły bodźców