Etyka doświadczeń 

na zwierzętach

Magdalena Guńska

Biologia, II rok SUM

Plan prezentacji:

1.Trochę historii
2.Cele
3.Argumenty za prowadzeniem
4.Krytyka i wątpliwości
5.Zasada 3R/3Z
6.Doświadczenia na zwierzętach w 
dydaktyce
7.Normy prawne

Trochę historii

Doświadczenia na zwierzętach już w starożytności
(szkoła aleksandryjska; Galen)

W średniowieczu – jedyny sposób poznania anatomii 
(zakaz sekcji ludzkich zwłok)

XIX w. – Magendie i Bernard, twórcy fizjologii 
eksperymentalnej; mocno inwazyjne i bolesne 
doświadczenia
W tym samym czasie w Anglii powstają ruchy 
przeciwko eksperymentom na zwierzętach

[Tréz 
2001]

Cele

• badania podstawowe  - jak działa 
organizm

• opracowywanie metod diagnostyki, 
leczenia i     zapobiegania chorobom

•określanie toksyczności substancji      
chemicznych

• poprawa warunków życia zwierząt

• metody wykrywania i regulacji stanów 
fizjologicznych

• ochrona środowiska

• ochrona gatunków ginących

• medycyna sądowa

• edukacja

[wg Mepham 2008 i dyrektywy 
2010/63/UE]

Argumenty za prowadzeniem

• powiększają ogólną wiedzę

• większość osiągnięć medycyny w XX w. dzięki 
badaniom na zwierzętach

• podobieństwa w fizjologii człowieka i zwierząt

• metody alternatywne niewystarczające

• zakaz doświadczeń miałby niekorzystne 
konsekwencje dla zdrowia ludzi

• (doświadczenia na ludziach budzą jeszcze 
większy sprzeciw)

[Mepham 2008]

Krytyka i wątpliwości

• 

Czy mamy prawo wykorzystywać zwierzęta dla własnych 

celów?

 

- Podejście chrześcijańskie: 
człowiek wyżej od zwierząt, więc ma prawo (ale z 

umiarem!)

- Utylitaryzm: 
zwierzęta cierpią tak samo jak ludzie – wolno gdy 

nasze korzyści przewyższają ich straty

- Podejście deontologiczne: 
zwierzęta też mają prawa, w tym do życia i dobrego 
traktowania

- Religie Dalekiego Wschodu: 
człowiek równy zwierzęciu, metempsychoza, zasada 
niekrzywdzenia – absolutnie nie wolno!

[Ślipko 2008]

[Mepham 
2008]

[Bernard 
1994]

• 

ile naprawdę wnoszą?

Zwierzęta, nawet małpy, różnią się od 

człowieka

Badania na małpach wręcz opóźniły 

opracowanie 

szczepionki na polio; wiele 

terapii działających u  małp ludziom nie pomaga 
lub wręcz szkodzi

Z 29 znanych karcynogenów człowieka tylko 

12 

wywołuje nowotwory u  myszy i szczurów 

To prawo wymaga testów na zwierzętach!

• wykorzystanie zwierząt z gatunków zagrożonych 
(małpy!)

Krytyka i wątpliwości

[Mepham 2008]

[Bailey 2005]

Zasada 3R/3Z

• replacement – zastępowanie

• reduction – zmniejszanie

• refinement – złagodzenie, doskonalenie 
metod

(W. Russell i R. Burch Zasady humanitarnej 
metodyki doświadczalnej, 1959)

Od 1986 podstawa prawodawstwa 
europejskiego dotyczącego doświadczeń 
na zwierzętach

[Mepham 2008]

Replacement – zastąpienie metodami 
alternatywnymi:

• lepszy dostęp do wyników cudzych badań 

• techniki fizykochemiczne (przewidywanie 
własności substancji)

• modelowanie matematyczne i komputerowe 

• techniki in vitro

• wykorzystanie organizmów o niższej 
świadomości (bezkręgowce, rośliny, 
mikroorganizmy, wczesne stadia rozwojowe)

• badania na ludziach (ochotnicy, epidemiologia…)

Europejskie Centrum Walidacji Metod 
Alternatywnych (ECVAM)

Zasada 3R/3Z

[Mepham 2008]

Reduction – zmniejszenie liczby używanych 
zwierząt:

• lepsze planowanie statystyczne

• ujednolicenie wymogów odnośnie testów 
np. toksykologicznych

Refinement – udoskonalenie procedur, 
złagodzenie stopnia dotkliwości

Zasada 3R/3Z

[Mepham 2008]

Doświadczenia na zwierzętach w 
dydaktyce

Edukacja wyższa z dziedzin biomedycznych; ale też 
lekcje biologii w szkołach podstawowych i średnich

Metody alternatywne:

• filmy wideo

• modele, manekiny, symulatory mechaniczne

• symulacje multimedialne

• eksperymentowanie przez uczniów na sobie 
nawzajem

• ciała zwierząt pozyskane w sposób etyczny

• praktyka kliniczna

• doświadczenia in vitro

• doświadczenia na roślinach

• obserwacje w terenie

[Pedersen 
2002]

Argumenty za dalszym prowadzeniem:

•  nauka obchodzenia się z tkankami

•  zapoznanie z procedurami

•  ukazanie różnorodności biologicznej

•  pokazanie skąd się biorą dane 
literaturowe

•  osobisty udział – lepsze zrozumienie

•  prawdziwego zwierzęca nie można 
zastąpić

Doświadczenia na zwierzętach w 
dydaktyce

[Knight 2002]

Argumenty przeciw:

• nie uczą lepiej niż metody alternatywne

• łamią prawo do wolności sumienia (sytuacja: 
zasady albo zaliczenie)

• niszczą wrażliwość

• zniechęcają do nauk biologicznych

• nie wszystkim studentom są potrzebne

• alternatywy tańsze

•  (niedoświadczeni przeprowadzający – więcej 
niepotrzebnego cierpienia)

Do lutego 2011 prawie wszystkie (152 z 159) szkoły 
medyczne z USA i wszystkie 17 z Kanady 
zrezygnowały z używania zwierząt w dydaktyce  

Doświadczenia na zwierzętach w 
dydaktyce

[Knight 2002; Balcombe 
2000]

[FAQ: Animal Use in Medical School 
Education]

Normy prawne

I akt prawny kontrolujący doświadczenia na zwierzętach – 
Ustawa o Okrucieństwie wobec Zwierząt z 1876, W. 
Brytania

1885 w Prusach zarządzenie ministra w tej kwestii

Polska – Rozporządzenie Przezydenta Rzeczypospolitej o 
ochronie zwierząt, 22 III 1928

Obecnie: ustawa z dnia 21 I 2005 r. o doświadczeniach na 
zwierzętach (wdrożenie dyrektyw 86/609/EWG i 
2003/65/WE)

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/63/UE z 
dnia 22 IX 2010 w sprawie ochrony zwierząt 
wykorzystywanych do celów naukowych (wdrożenie do 10 
XI 2012)

[Mepham 
2008]

[Ślipko 2008]

[Brylińska, Kwiatkowska 1996]

Ustawa o doświadczeniach na 

zwierzętach

• obejmuje kręgowce (dorosłe oraz samodzielne 
larwy)

• opiera się na zasadzie 3R

• zakaz testowania kosmetyków 

• zakaz doświadczeń na zwierzętach bezdomnych

• doświadczenia prowadzą tylko osoby 
wykwalifikowane, w zarejestrowanych placówkach 
badawczych

• doświadczenia na zwierzętach innych niż tzw. 
laboratoryjne tylko wyjątkowo

• obowiązek stosowania znieczulenia

• zwierzęta tylko z zarejestrowanych źródeł

• przeprowadzenie doświadczenia wymaga zgody 
komisji etycznej

[na podstawie ustawy]

Źródła

Bailey, J. 2005. Non-human primates in medical research and 
drug development: a critical review. Biogenic Amines 19, s.235-
255

Balcombe J. 2000. The Use of Animals in Higher Education: 
Problems: Alternatives and Recommendations. Humane Society 
Press.

Bernard J. 1994. Od biologii do etyki. Nowe horyzonty wiedzy 
nowe obowiązki człowieka. Wydawnictwo Naukowe PWN

Brylińska J., Kwiatkowska J. (red). 1996. Zwierzęta 
laboratoryjne: metody hodowli i doświadczeń. Universitas

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/63/UE z dnia 
22 IX 2010 w sprawie ochrony zwierząt wykorzystywanych do 
celów naukowych. Dz.U. L 276 z 20.10.2010, s. 33-79

Frequently Asked Questions: Animal Use in Medical School 
Education. http://www.pcrm.org/research/edtraining/meded/faq-
animal-use-in-medical-school-education (dostęp 13 III 2012)

Źródła

Knight, A.(red.) 2002. Learning Without Killing: A Guide to 
Conscientious Objection. (dostepny na 

http://www.humanelearning.info/resources/all.htm

)

Mepham, B. 2008. Bioetyka. Wprowadzenie dla studentów nauk 
biologicznych. Wydawnictwo Naukowe PWN

Pedersen, H. 2002. Humane Education. Animals and Alternatives in 
Laboratory Classes. Aspects, Attitudes, and Implications. Stiftelsen 
Forskning utan djurförsök

Ślipko T. 2008. Bioetyka - najważniejsze problemy. Wydawnictwo 
PETRUS

Tréz T.A. 2001. The Hidden Values: Ethics and the Use of Animals in 
Education. Katholieke Universiteit Leuven, praca magisterska.

Ustawa z dnia 21 I 2005 r. o doświadczeniach na zwierzętach. 
Dz.U.05.33.289 z póżniejszymi zmianami