Animacja środowiskowa – 

animator. Uwagi wstępne

Marek Sass

 

 

Termin „animacja” rozpowszechnił się w 
ostatnich dekadach XX w. głównie dzięki 
francuskim socjologom, teoretykom 
upowszechniania kultury i pedagogom. 
Jednak już w pierwszych dziesięcioleciach 
wspomnianego stulecia  pojęcie 
„przodownictwa”, czy też „wyzwalania sił 
społecznych”, które tkwią w jednostce, ale 
również grupie społecznej, pojawiło się w 
badaniach H. Radlińskiej i F. Znanieckiego. 

 

 

Inspirować – nie kierować!

 

 

H. Radlińska: 

„W 

imię 

ideału 

siłami 

człowieka 

wychowanie przetwarza dzień dzisiejszy.” 

 

 

„Ideał” - Bez niego nie ma pedagogiki, 
wychowania, oświaty, pracy socjalnej. Jest 
natomiast występująca w różnych odmianach 
socjotechnika. Uniwersalne i trwałe wartości 
ideału pełnią funkcję normatywną, mówią, „jak być 
powinno.” 

Kategoria „sił ludzkich” oznacza indywidualną 
bądź zbiorową, faktyczną, bądź potencjalną 
dynamikę, dyspozycję zdolną do przeobrażania 
istniejących warunków i budowania owych realiów. 

„Wychowanie” – było przede wszystkim „służbą”. 
Wychowanie „służy” człowiekowi, bo wspiera jego 
rozwój biologiczny, wprowadza w świat społeczny, 
orientuje w wartościach kultury. „Służy” ideałom, 
bo nadając im czytelną w określonym miejscu i 
czasie formę, przybliża je do realiów codziennego 
życia. Taka „służba” nie jest „inżynierią 
społeczną”, ani „rewolucją wychowawczą”, 
wyklucza też „instruktaż pedagogiczny”. 

 

 

„Dzień dzisiejszy”, wg H. Radlińskiej to „cały” 
świat człowieka, a więc świat przyrody, ludzi i 
kultury. Są to realia, które wpływają na jednostkę 
stale lub przez dłuższy czas kształtując w ten 
sposób jego osobowość. 

 

 

Termin „animacja środowiskowa” w swoim 
podstawowym sensie oznacza „pobudzanie”, 
„ożywianie” środowiska lokalnego (społeczności 
lokalnej). To procedura zmierzająca do 
ujawnienia i rozwinięcia miejscowych sił 
społecznych wokół lokalnych potrzeb, ideałów, 
planów. Przybiera ona jedną z dwóch 
zasadniczych postaci: perspektywy 
ogólnospołecznej (aktywizacja społeczności 
lokalnej) oraz perspektywy wychowawczo – 
socjalnej (organizowanie wspólnoty lokalnej). 

 

 

Punktem wyjścia koncepcji integralnej animacji 
środowiskowej jest całościowe, holistyczne 
ujęcie środowiska lokalnego. W tej 
perspektywie wchodzi ono w skład szerszej 
struktury, którą jest „układ lokalny”. Zakres i 
funkcje układu lokalnego obejmują: życie 
gospodarcze, społeczne, kulturalne i polityczne. 
Najbardziej uniwersalnym elementem układu 
lokalnego jest „potencjał społeczno – 
kulturowy”. Składa się on z dwóch 
zasadniczych części. Są to: „miejscowe 
zasoby” – wartości kultury duchowej, 
materialnej, wraz z instytucjami dysponującymi 
tymi dobrami; „kapitał ludzki” – m.in. 
socjalizacja rodzinna, wykształcenie, zawód, 
zdrowie; „kapitał społeczny” – m.in. zaufanie, 
współdziałanie, solidarność społeczna.

 

 

Nadrzędnym czynnikiem dynamizującym i 
ukierunkowującym funkcjonowanie układu 
lokalnego jest „rozwój społeczny”, czyli zmiana, 
sekwencyjne przechodzenie do wyższych, 
efektywniejszych faz życia społecznego i 
gospodarczego. Wyróżnia się dwojaką naturę 
rozwoju społecznego: ilościową oraz jakościową. 

 

 

Rozwój społeczny ilościowy polega na 
stymulowaniu projektowanych zmian w życiu 
człowieka za pomocą transferu określonych 
zasobów i zarządzania nimi (np. zasoby 
finansowe, materialne, organizacyjne, 
technologiczne). Miarą tych zmian jest postęp 
lub regres, czas i tempo, wzrost lub spadek 
ilości określonych środków i dóbr. 

 

 

Rozwój społeczny jakościowy - w centrum 
znajduje się człowiek, a celem tego procesu jest 
„wytwarzanie nowego sposobu pracy”. Praca 
w tym kontekście nie ogranicza się do 
rozszerzenia tego, co istnieje (wzrost), ale 
zmierza do tworzenia nowych wymiarów 
rzeczywistości (formowanie). Zatem rozwój 
oznacza tu zdolność określonej populacji do 
zwiększenia w sposób trwały własnego 
dobrobytu. Źródła i uwarunkowania tego typu 
rozwoju mają charakter humanistyczny, są nimi 
przemiany mentalne oraz kulturowe. 

 

 

Kształtowanie „dyspozycji prorozwojowych” 
–  wiedzy,  postaw,  umiejętności  –  należy  do 
szeroko  rozumianej  lokalnej  „edukacji   
środowiskowej”  oraz  „lokalnej  animacji 
środowiskowej”. 

 

 

Lokalna  edukacja  środowiskowa,  zarówno 
szkolna  jak  i  pozaszkolna,  jest  procesem 
kształtowania postawy bycia – w środowisku. 
Składa  się  na  tę  postawę  wiedza  o  dziejach, 
kulturze  i  teraźniejszym  życiu  środowiska, 
ogólna  kultura  społeczno  –  obywatelskiego 
zaangażowania, 

a 

także 

dyspozycje 

i 

umiejętności  do  działania  i  współdziałania  w 
rozwiązywaniu 

określonych 

potrzeb 

środowiska.

 

 

Lokalna  animacja  środowiskowa  ma  węższy 
zakres  i  oznacza  metodę  za  pomocą  której 
edukacja  środowiskowa  jest  realizowana.  Składa 
się  ona  z  takich  elementów,  jak:  badanie  w 
działaniu 

(diagnoza 

lokalnego 

potencjału 

społeczno – kulturalnego), wzmacnianie społeczne 
(rozwijanie  wiedzy,  umiejętności  i  pewności 
siebie), 

praca 

środowiskowa 

(profesjonalne 

wsparcie 

o 

charakterze 

edukacyjnym, 

informacyjnym,  organizacyjnym,  technicznym), 
działanie  środowiskowe  (dobrowolna  i  wspólna 
aktywność 

jednostek, 

grup 

i 

środowisk, 

podejmowana na rzecz dobra wspólnego).

 

 

 

 

 

 

Animator,  według  koncepcji  H.  Radlińskiej  to 
osoba  związana  z  określonym  środowiskiem 
lokalnym. Wywodząca się z niego. Jako twórczy 
współorganizator  aktywizująca  je,  angażując 
inne  osoby  w  realizację  podejmowanych  zadań. 
Współcześnie D. Jankowski uważa, iż „dzisiejszy 
animator  kultury  nie  może  jedynie  realizować 
programu  na  miarę  obecnych  uczestników 
kultury  lokalnej,  ale  na  miarę  ich  możliwości 
stania  się  aktywnymi  współtwórcami  kultury, 
przyjaznej ich pełni życia.” 

 

 

Maria Mendel:

„Animator  współpracy  środowiskowej  pracuje 
zatem  na  edukacyjny  rozwój  jednostek  i  grup,  w 
których działa, a rozwój ten przekłada się wprost 
na  postęp  w  zakresie  rozwoju  społecznego, 
lokalnego.  Dokonuje  tego  wiążąc  ze  sobą 
poszczególne  elementy  środowiska,  takie  jak 
rodziny, szkoły, inne instytucje, organizacje w nim 
występujące,  a  także  jednostkowe  podmioty 
zaznaczające  się  w  życiu  i  edukacji  lokalnej 
wspólnoty. 

(...) 

Kształtuje 

partnerstwo 

edukacyjne...” 

 

 

Animacja  współpracy  środowiskowej,  której 
główną 

kategorię 

stanowi 

partnerstwo 

edukacyjne, 

oznacza 

kształtowanie 

splotu 

środowisk  edukacyjnych:  rodziny,  szkoły,  lokalnej 
społeczności 

w 

kilku 

charakterystycznych 

aspektach:

-  jako  stosunki  interpersonalne  (relacje  między 
uczniami,  nauczycielami,  rodzicami,  członkami 
bliższego i dalszego otoczenia społecznego);

-  jako  rodzaj  spółki,  w  której  partnerzy  są 
beneficjentami  (udziałowcami  czerpiącymi  z  niej 
korzyści);

- jako forma stosunków społecznych (wspólnota 
edukacyjna).

 

 

Bohdan Skrzypczak i Paweł Jordan – funkcje i 

umiejętności animatora:

1) rozwój  partnerskich  relacji  w  środowisku 

poprzez  budowanie  koalicji;  2)  komunikację 
między  potencjalnymi  partnerami  społecznymi 
poprzez  wypracowanie  kontaktów  i  relacji 
zarówno 

z, 

jak 

i 

między, 

kluczowymi 

postaciami;  3)  nakreślenie  profilu  społeczności 
– 

poznawanie 

lokalnych 

mieszkańców, 

udogodnień,  historii,  problemów;  4)  procesy 
podejmowania  wspólnych  decyzji  poprzez 
dochodzenie  do  porozumienia  i  określanie 
wspólnego  celu;  5)  pracowanie  w  oparciu  o 
dynamikę 

grupy; 

6) 

podtrzymywanie 

zaangażowania  i  motywowania  innych;  7) 
tworzenie  sieci  –  praca  ponad  granicami, 
pielęgnowanie kontaktów; 

8) zarządzanie informacją i zasobami.

 

 

Cechy animatora wg Marii Mendel:

a)  Animator  – sprzymierzeniec  negocjuje pomiędzy 
społecznością, 

w 

imieniu 

której 

działa, 

a 

utrzymującymi  władzę.  Pozostaje  w  opozycji  wobec 
władzy.

b)  Stara  się  przezwyciężać  przeszkody  blokujące 
osiągnięcia edukacyjne jednostek i grup, odsłaniając 
je  i  pracując  na  zmianę  procesów  oraz  struktur  je 
tworzących.

c)  Pracuje  w  przymierzu  ze  społecznością,  w 
której  działa,  niezależnie  od  aspiracji  i  środków 
gminy  (programy,  fundusze)  dostrzega  potencjał 
tkwiący  w  poszczególnych  osobach  i  grupach,  i 
organizuje  sieć  współpracy,  bazując  w  tym  na 
podstawach istniejących już w lokalnej społeczności.

 

 

d)  Uczy  politycznego  działania,  występowania  i 
bronienia  interesów  jednostek  i  grup  w  obliczu 
marginalizacji. 

Do 

czasu 

osiągnięcia 

samodzielności  przez  społeczności  występuje  w 
jej  imieniu,  biorąc  czynny  udział  w  życiu 
obywatelskim (lokalnie i ponadlokalnie).

e)  Odkrywa  istotę  najważniejszych  problemów 
wspólnoty  i  wskazuje  drogi  ich  wspólnego 
rozwiązania.