Metodologia nauk
społecznych
wykład2
Metodologia nauk
społecznych
wykład2
Język nauki oraz teorie
i twierdzenia naukowe
1. O języku nauki (ostrość,
jednoznaczność pojęć). Problemy z
językiem socjologii
2. Definiowanie (rodzaje definicji,
przykłady)
3. Twierdzenia naukowe
4. Teorie naukowe i hipotezy
1.
O języku nauki
Podstawowym narzędziem wszelkiego
myślenia (również naukowego) jest
język, czyli zasób możliwie ostrych,
precyzyjnych, jednoznacznych pojęć.
Aby móc poruszać się w świecie teorii
socjologicznych, w świecie socjologii,
trzeba nauczyć się myśleć i mówić w
socjologicznym języku (takimi pojęciami
są np.: normy, wartości, role społeczne,
refleksyjność).
1. O języku nauki
Język, narzędzie międzyludzkiej komunikacji,
podobnie jak np. lekarstwa posiada w swym
działaniu pewne własności pożądane oraz
skutki uboczne. Tymi skutkami ubocznymi jest
np. wieloznaczność pojęć, nieokreśloność
sensu wyrażeń, metaforyczność, nieostrość
pojęć.
Dlatego podstawowym sposobem usuwania
owych niepożądanych skutków jest definiowanie
(posłużenie się definicją). (T.Pawłowski, Tworzenie
pojęć w naukach humanistycznych, PWN 1986)
1. O języku nauki
NIEOSTROŚĆ POJĘĆ - z nieostrością
pojęć mamy do czynienia zwłaszcza w
naukach humanistycznych - gdy pewne
pojęcia o charakterze naukowym wzięte
są z języka codziennego, potocznego
(np. rola społeczna, norma, instytucja,
aktor społeczny, kultura itp.).
1. O języku nauki
Dwa rodzaje nadawania znaczenia pojęciom:
DENOTACJA - poprzez wiązanie ich z przedmiotem lub
ogółem przedmiotów, które mamy na myśli, posługując się
jakąś nazwą.
Denotacja to inaczej zakres nazwy, czyli zbiór wszystkich jej
desygnatów, czyli przedmiotów, do których ta nazwa się
odnosi.
KONOTACJA - poprzez wiązanie ich z treścią, czy też
właściwościami zjawiska.
Konotacja to inaczej zespół cech, których posiadanie sprawia,
że odpowiednie przedmioty są desygnatami danej nazwy;
Pojęcie - jest tym ogólniejsze, im więcej desygnatów
obejmuje, czyli im większy ma zakres przedmiotowy;
1. O języku nauki
Typy pojęć:
JEDNOSTKOWE - takie, na mocy swego znaczenia mają swój
jeden desygnat (np. włoski renesans, albo „artyzm
Kochanowskiego”)
OGÓLNE - takie, których zakres obejmuje więcej niż jeden
przedmiot czy zdarzenie. Czasem desygnatów jest bardzo
wiele - np. „królowie z dynastii Jagiellonów”
HISTORYCZNE - takie pojęcia, których dsygnaty mogą
zaistnieć tylko w ramach pewnych uwarunkowań czaso-
przestrzennych. np. „chłopi polscy w XVIII w.”, „ofiary II Wojny
Światowej”
UNIWERSALNE - pojęcia bez czasowo-przestrzennych
ograniczeń. Są to pojęcia o zakresach otwartych we
wszystkich możliwych kierunkach, a liczba desygnatów
nieskończona - np. pojęcie matki, przyjaciela itp.
Aby sprecyzować dane pojęcie naukowe potrzebne jest
podanie jego definicji.
2. Definicje
Definicja - (z łac. definitio) jest to
określenie znaczenia danego wyrazu,
sprowadzające się zwykle do
sprecyzowania jego treści i
zorientowania w jego możliwym
zakresie, co ułatwia posługiwanie się
tym wyrazem. (Słownik Wyrazów
Obcych)
2. Definicje
BUDOWA DEFINICJI:
a) DEFINIENDUM (z łac. dosł. to, co
należy określić) - wyraz, termin
definiowany; część definicji stanowiąca
jej człon definiowany;
b) DEFINIENS (z łac. dosł. określający) -
wyraz, termin definiujący; część definicji
stanowiąca jej człon określający;
2. Definicje
RODZAJE DEFINICJI:
1. DEFINICJA KLASYCZNA
- wywodzi się z tradycji greckiej; definiowanie to wskazanie po
pierwsze na nazwę ogólniejszą od tej, którą chcemy zdefiniować a
następnie na cechę różniącą;
- zatem definiowanie klasyczne składa się z dwóch elementów:
- GENUS PROXIMUM - czyli rodzaj najbliższy (np. socjologia to nauka)
- DIFFERENTIA SPECYFICA - cecha specyficzna, różniąca (socjologia
to nauka o zbiorowym wymiarze życia społecznego)
D.S. to inaczej mówiąc różnica gatunkowa zgodnie z łacińską formułą,
że definicja powstaje za pomocą rodzaju i różnicy gatunkowej:
Inne przykłady definicji klasycznych:
Planeta - jest to ciało niebieskie (GP) krążące wokół słońca (DS)
Dentysta - to lekarz (GP) zajmujący się leczeniem, chirurgią i
wstawianiem zębów (DS);
2. Definicje
2. DEFINICJA ETYMOLOGICZNA - jest to
definicja, która sens wyjaśnianego terminu
oddaje w jego pierwotnym znaczeniu
(pochodzeniu). Definiowanie polega na
rozłożeniu wyrazu na części, z którego on
powstał: np.
socjologia (socius + logos) nauka o
społeczeństwie
dendrografia (gr. dendron = drzewo +
graphio= piszę) - leśnictwo: naukowy opis
drzew
2. Definicje
3. DEFINICJA SPRAWOZDAWCZA
(opisowo-wyliczająca)
- wyróżnia się tym, że w definiensie podajemy zespół cech,
którymi próbujemy zdefiniować dany termin:
np. def. socjologii Jana Szczepańskiego: „Socjologia jest to
nauka o zbiorowościach ludzkich, dokładniej - przedmiotem
jej badań są zjawiska i procesy tworzenia się różnych form
życia zbiorowego ludzi, struktury tych zbiorowości, zjawiska
i procesy zachodzące w tych zbiorowościach, wynikające ze
wzajemnego oddziaływania ludzi na siebie, siły skupiające i
siły rozbijające te zbiorowości, zmiany i przekształcenia w
nich zachodzące”.
(J.Szczepański - Elementarne pojęcia socjologii, s. 16)
2. Definicje
4. DEFINICJE INTUICYJNE
- często wykorzystuje znaczenie potoczne danego
pojęcia, stąd może wprowadzić w błąd, np.
materialista - (znaczenie potoczne) -
człowiek, dla którego ubieganie się o wartości
materialne jest głównym celem życia
materialista (filozofia) - człowiek, który uznaje
istnienie tylko materii
Stosując metodę intuicyjną w definiowaniu
można się często mylić
2. Definicje
Niektóre błędy związane z
definiowaniem:
1. Ignotum per ignotum (czyli nieznane
przez nieznane)
2. Tautologia (definiowanie „a” przez
„b” i „b” przez „a”)
3. Rodzaje twierdzeń
Typy twierdzeń:
TWIERDZENIA EMPIRYCZNE - takie, w
których coś się twierdzi o rzeczywistości
za pomocą pośredniej bądź bezpośredniej
obserwacji;
TWIERDZENIA ANALITYCZNE - takie,
których prawdziwość zagwarantowana
jest w sposób pośredni bądź bezpośredni
poprzez pewne umowy terminologiczne
(np. myślenie dedukcyjne w matematyce).
3. Rodzaje twierdzeń
Stopień ogólności twierdzeń:
a) ZDANIA JEDNOSTKOWE - np. pan Kowalski lubi chodzić
z żoną na spacery
b) ZDANIA OGÓLNE, gdy podmiot zdania jest nazwą
ogólną, a zdanie dotyczy wszystkich jej desygnatów: -
np. zdanie twierdzące, że w Polsce feudalnej żaden
mieszczanin nie mógł zostać królem;
Dwie podklasy twierdzeń ogólnych:
OGÓLNE PRAWA NAUKI - są uniwersalne, wolne od
czasowo-przestrzennych ograniczeń
GENERALIZACJE HISTORYCZNE - terminy obowiązujące
dla pewnych współrzędnych czasowo-przestrzennych,
dla określonych epok, społeczeństw czy kręgów
kulturowych;
4. Teorie naukowe
TEORIA - jest to zbiór uporządkowanych
twierdzeń, za pomocą których opisujemy i
nazywamy pewne zjawiska;
Giddens: Teorie naukowe to opowieści o tym,
jak i dlaczego następują wydarzenia. Teorie
socjologiczne są więc opowieściami o tym, jak
ludzie się zachowują, wchodzą w interakcje i
organizują.
Charakterystyczną cechą teorii naukowych
jest to, że wyrażone są w języku bardziej
formalnym od potocznego
4. Teorie naukowe
Wszystkie dziedziny naukowe rozwijają teorie, dlatego
też nauka ostatecznie dąży do :
1) skonstruowania abstrakcyjnych i sformalizowanych teorii
2) testowania tych teorii w obliczu przypadków
empirycznych w celu przekonania się o ich
wiarygodności.
Owo testowanie odbywa się poprzez stawianie hipotez
HIPOTEZA - idea lub pomysł odnośnie jakiegoś stanu
rzeczy, by zweryfikować ją empirycznie; jest to nie
przyjęta jeszcze racja, oparta o jakiś stan niewiedzy;
4.Teoria a badania
empiryczne
Teorie są rezultatem procesu
badawczego i równocześnie warunkiem
jego powodzenia; (sprzężenie zwrotne)
Jak mówi Renate Mayntz (Wprowadzenie do
metod socjologii empirycznej) budowanie
teorii socjologicznych i badania empiryczne są
przeplatającymi się i wzajemnie
uzależnionymi fazami tego samego procesu
poznania. Bez założeń teoretycznych badanie
jest nie tylko bezowocne, ale wręcz
niemożliwe.
4. Teorie naukowe
Karl POPPER - teorie naukowe (jako byty
samodzielne, należące do III-go świata)
Zdaniem Poppera istnieją trzy światy:
1) świat przedmiotów i stanów fizycznych
2) świat stanów psychicznych (stanów
świadomości) - subiektywny
3) świat obiektywnych treści myślenia - czyli
świat myśli naukowej. Do świata trzeciego
należą systemy teoretyczne, problemy i
sytuacje problemowe;