Materiały pochodzą z Platformy 

Edukacyjnej Portalu 

www.szkolnictwo.pl

Wszelkie  treści  i  zasoby  edukacyjne  publikowane  na  łamach  Portalu  www.szkolnictwo.pl    mogą  być  wykorzystywane  przez  jego 
Użytkowników 

wyłącznie 

w  zakresie  własnego  użytku  osobistego  oraz  do  użytku  w  szkołach  podczas  zajęć  dydaktycznych.  Kopiowanie,  wprowadzanie  zmian, 
przesyłanie, 

publiczne 

odtwarzanie 

i  wszelkie  wykorzystywanie  tych treści  do  celów  komercyjnych  jest  niedozwolone.  Plik  można  dowolnie  modernizować na  potrzeby 
własne 

oraz 

do 

wykorzystania 

w szkołach podczas zajęć dydaktycznych.

PRZEGLĄD I ZNACZENIE 

BAKTERII

Istnieją 

zasadniczo 

dwie 

różne 

grupy 

bakterii, 

Archaebacteria

 

i 

Eubacteria

, 

które 

tworzą 

dwa 

podkrólestwa  wśród  Procaryota.  Archaebacteria  łączą 
kilka  rodzajów  prokariontów  zdolnych  do  życia  w 
ekstremalnych  warunkach,  natomiast  na  Eubacteria 
składają się wszystkie pozostałe grupy prokariontów.

Biochemiczne i metaboliczne różnice dzielące te dwie grupy 

sugerują,  że  oddzieliły  się  one  od  siebie  dawno  temu  – 
stosunkowo  wcześnie  w  historii  życia.  Wiele  z  pośród 
ekstremalnych  środowisk,  w  których  żyją  współczesne 
Archaebakterie,  przypominają  warunki  jakie  panowały  na 
pierwotnej  Ziemi.  Można  więc  przypuszczać,  że 
Archaebacteria  są  starą  grupą,  która  do  dzisiaj  ulegała 
niewielkim zmianom. 

Archaebacteria

Do tej grupy należą halofile, metanogeny i termoacidofile 

(termokwasolubne). 

• Halofile żyją wyłącznie w bardzo zasolonych 

środowiskach, takich jak solanki

• Metanogeny to beztlenowce, które wytwarzają metan z 

dwutlenku węgla i wodoru. Zamieszkują one ścieki, 
bagna, często występują także w układzie pokarmowym 
zwierząt i ludzi.

• Bakterie termoacidofilne zwykle żyją w środowiskach 

gorących i kwaśnych. 

Halobacterium sp.

Methanobacterium sp.

Thermococcus sp.

Eubacteria

     Organizmy te stanowią grupę młodszą ewolucyjnie od 

Archaebacteria. 

Są 

także 

grupą 

o 

większych 

możliwościach  adaptacyjnych,  czego  dowodem  jest 
znacznie  większe  zróżnicowanie.  Eubakterie  przyjmują 
trzy  podstawowe  kształty:  kulisty,  pałeczkowaty  lub 
spiralny. Do tej grupy zaliczamy bakterie gramdodatnie i 
gramujemne, których podstawą klasyfikacji jest budowa 
ściany komórkowej. 

BAKTERIE KULSITE

BAKTERIE PAŁECZKOWATE

BAKTERIE SPIRALNE

Riketsje

          Riketsje 

–  bezwzględne  pasożyty 

wewnątrzkomórkowe, 

które 

są 

czynnikami chorobotwórczymi człowieka i 

innych  ssaków.  Przenosicielami  riketsji  są 

stawonogi  (wszy,  kleszcze,  pchły  i 

roztocza).  U  człowieka  jeden  z  gatunków 

wywołuje 

dur  plamisty

.  Choroba  ta 

objawia się dreszczami, wysoką gorączką, 

plamistą  wysypką  na  całym  ciele  oraz   

halucynacjami. 

Zakażenie 

następuje 

przez  wtarcie  w  naskórek  zarazków 

obecnych  w  kale  wszy  odzieżowej  lub 

głowowej. 

Zapobieganie 

polega 

na 

zwalczaniu  wszawicy  i  szczepieniach 

ochronnych.  Inną  chorobą  wywoływaną 

przez  riketsje  jest  gorączka  plamista  Gór 

Skalistych, przenoszona przez kleszcze.  

Bakterie Gram-

Bakterie jelitowe - 

enterobakterie

Są to heterotroficzne beztlenowe bakterie o kształcie pałeczek.
Najbardziej znana wśród tej grupy jest 

Escherichia coli

 – pałeczka 

okrężnicy  (E.  coli),  która  jest  obiektem  badań  biochemików, 
fizjologów,  biologów  molekularnych  i  genetyków.  Dzięki 
badaniom  szczepów  tych  bakterii  odkryto  m.in.  prawidła  kodu 
genetycznego czy sposoby regulacji syntezy białek. 

Bakterie Escherichia coli występujące w jelicie człowieka bytują w 

nim,  nie  wywołując  szkodliwych  skutków  w  organizmie  –  są 
komensalami  człowieka.  Korzystają  z  resztek  pokarmów 
organicznych  nie  zużytych  podczas  trawienia,  nie  dając  nic  w 
zamian,  ale  i  nie  wyrządzając  szkód.    Niektóre  z  nich  mają 
jednak  zdolność  wywoływania  schorzeń,  zarówno  jelitowych 
(biegunki), jak i pozajelitowych. 

Bakterie Gram-

Krętki

• Krętki 

– bakterie o kształcie spiralnym, wyposażone w różną 

liczbę  wici,  odpowiedzialnych  za  ruch.  Wśród  nich  znajdują 

się  formy  wolnożyjące,  symbiotyczne  oraz  chorobotwórcze. 

Przykładem chorobotwórczej bakterii należącej do tej grupy, 

jest 

krętek  blady

  –  bakteria  wielkości  5-10  μm,  względnie 

beztlenowa,  wykazująca  ruch.  Jest  przyczyną  choroby 

przenoszonej drogą płciową - 

kiły

 występującej tylko u ludzi. 

Jej  dawne  nazwy  to:  syfilis,  "choroba  francuska",  "franca", 

"choroba 

dworska", 

"choroba 

sekretna", 

"choroba 

hiszpańska", 

"przymiot". 

Nieleczona 

prowadzi 

do 

uszkodzenia  układu  nerwowego,  utraty  wzroku,  choroby 

psychicznej,  choroby  serca,  kości,  stawów  i  wątroby. 

Skutkiem  nieleczonej  kiły  może  być  również  w  dłuższym 

okresie  śmierć.  Ponieważ  kiła  jest  chorobą  weneryczną 

zapobieganie  polega  na  stosowaniu  higieny  osobistej  i 

unikaniu przypadkowych kontaktów seksualnych.   

Bakterie Gram-

Prątki

• Są  to  bakterie  o  tlenowym  metabolizmie  o  kształcie 

pałeczkowatym.  Bakterie,  które  należą  do  tej  grupy,  a 
wywołują  groźną  chorobą  zakaźną  – 

gruźlicę

  -  są prątki 

gruźlicy (nazywane też prątkami Kocha ponieważ po raz 
pierwszy  bakteria  ta  została  wyodrębniona  przez 
niemieckiego  uczonego  Roberta  Kocha).  Najczęstszą 
drogą  zakażenia  jest  droga  kropelkowa  (układ 
oddechowy), 

a 

jedną 

najważniejszych 

metod 

zapobiegania  gruźlicy  jest  identyfikacja  i  leczenie 
wszystkich osób chorych na gruźlicę. 

Bakterie Gram+

Bakterie mlekowe

Wytwarzają  w  procesie  fermentacji  kwas  mlekowy. 

Występują w mleku, jogurcie,  serach  i  innych  produktach 
mleczarskich.  Właściwą  fermentację  mlekową  wywołują 
bakterie  mlekowe  (paciorkowce  i  pałeczki)  zaliczane  do 
rodzajów: Lactococcus – Leuconostoc, Lactobacillus.

Bakterie  mlekowe  stosuje  się  w  w  przemyśle  mleczarskim 

(produkcja 

napojów 

mlecznych 

fermentowanych, 

ukwaszanie mleka, śmietanki, dojrzewanie serów)

• w przemyśle warzywnym (kwaszenie ogórków i kapusty)
• w  przemyśle  mięsnym  (produkcja  wędlin  surowych,  np. 

metka, salami)

• w  przemyśle  piekarskim  (wchodzą  w  skład  zakwasów 

chlebowych, 

używanych 

przy 

produkcji 

pieczywa 

żytniego)

Bakterie Gram+

Paciorkowce i gronkowce

• Paciorkowce

 są to bakterie występujące głównie w jamie 

ustnej  i  przewodzie  pokarmowym  człowieka.  Niektóre  z 
nich mogą jednak powodować infekcje, np. paciorkowiec 
ropny, który wywołuje szkarlatynę. 

• Gronkowce

 – to bakterie o charakterze oportunistycznym 

występujące w jamie nosowej i na skórze. Oznacza to, że 
mogą  powodować  choroby,  gdy  obniży  się  odporność 
gospodarza.  Przykład  to  gronkowiec  złocisty,  który 
najczęściej  powoduje  zakażenia  ropne  skóry,  tkanek 
podskórnych oraz tkanek miękkich.

Bakterie Gram+

Laseczki z rodzaju Clostridium

Do tej grupy należą:
• bakterie,  które  produkują  groźne  toksyny,  np. 

bakterie 

jadu kiełbasianego

• laseczki  tężca

,  które  powodują  tężec  –  chorobę 

objawiającą  się  silnymi  skurczami  mięśni  i  bólami 
stawów

• laseczka  zgorzeli  gazowej

,  która  wywołuje  gangrenę 

(zgorzel) – martwicę tkanek

W  dwóch  ostatnich  przypadkach  wymienione  laseczki 

dostają 

się 

od 

organizmu 

przez 

zranienia 

zanieczyszczone ziemią.

Laseczka tężca

Promieniowce

Organizmy  zaliczane  dawniej  do  grzybów  (ze  względu  na 

występowanie  pseudogrzybni  i  tworzenie  zarodników). 
Są  to  głównie  saprobionty,  często  beztlenowe,  które 
odpowiadają  za  rozkład  materii  organicznej  w  glebie. 
Wiele 

gatunków 

wytwarza 

antybiotyki, 

np. 

streptomycynę,  substancję,  która  hamuje  namnażanie 
innych organizmów lub niszczy je całkowicie. 

Bakterie Gram+

Bakterie azotowe

Azot  jest  pierwiastkiem  potrzebnym  każdemu  organizmowi  w 

dużych  ilościach.  Wolny  azot  stanowi  ponad  75%  masy 
powietrza,  jednakże  większość  organizmów  nie  potrafi  z  niego 
korzystać. Bakterie azotowe są zdolne do przyswajania — przy 
użyciu  enzymu 

nitrogenazy

  —  azotu  cząsteczkowego  (N

2

) 

występującego  w  atmosferze.  Po  śmierci  bakterii  chemicznie 
związany azot dostaje się do gleby, skąd może zostać pobrany 
przez rośliny zielone, a z pokarmem roślinnym przez zwierzęta. 
Popularnymi  saprobiontami  glebowymi,  wiążącymi  azot 
atmosferyczny,  są  bakterie  beztlenowe  z  rodzaju 

Clostridium

 

oraz bakterie tlenowe z rodzaju 

Azotobacter

. 

Wiązanie  azotu  występuje  również  u  bakterii  żyjących  w 

symbiozie  z  innymi  organizmami  –  zdolność  tę  posiadają 
bakterie  z  rodzaju 

Rhizobium

  –  bakterie  brodawkowe, 

współżyjące z korzeniami roślin motylkowych. 

Symbioza korzeniowa

Bakterie  brodawkowe

  -  bakterie  korzeniowe  –  bakterie 

glebowe żyjące w symbiozie z roślinami motylkowatymi 
(np.  łubin,  soja,  groch,  koniczyna),  które  tworzą  na 
swych  korzeniach  narośla,  tzw.  brodawki  korzeniowe. 
Bakterie  te  mają  zdolność  wiązania  wolnego  azotu, 
dzięki  czemu  zaopatrują  rośliny  w  azot.  Bakterie 
natomiast  korzystają  z  produkowanych  przez  rośliny 
związków  organicznych  -  cukrów.  Symbioza  bakterii 
brodawkowych  z  korzeniami  roślin  motylkowych  ma 
zastosowanie  w  praktyce  rolniczej  do  wzbogacania 
gleby w azot. 

Negatywna rola bakterii w 

przyrodzie i gospodarce 

człowieka

• Powodują  gnicie  produktów  spożywczych  pochodzenia 

roślinnego i zwierzęcego.

• Powodują 

niszczenie 

naturalnych 

materiałów 

przemysłowych (drewna, włókna, papieru).

• Są  przyczyną  groźnych  chorób  człowieka,  zwierząt  i 

roślin

Pozytywna rola bakterii w 

przyrodzie i gospodarce 

człowieka

• Rozkładają martwe szczątki roślin i zwierząt.
• Przyczyniając się do krążenia materii w przyrodzie
• Dzięki  ich  obecności  w  przewodzie  pokarmowym  przeżuwaczy,  np. 

krowy, mogą zachodzić procesy trawienia celulozy.

• U  zwierząt  wszystkożernych  i  mięsożernych  (także  u  człowieka) 

bakterie występujące w jelicie są źródłem witamin z grupy B, K, 

•   Wykorzystywane  są  w  gospodarce  człowieka  do  otrzymywania 

kiszonek, produkcji octu, alkoholu.

• Wykorzystywane  są  w  przemyśle  mleczarskim  przy  produkcji 

jogurtów, kefirów.

• W  przemyśle  farmaceutycznym  bakterie  służą  w  produkcji 

szczepionek,  witamin  (np.  B,  C),  surowic,  antybiotyków  (np. 
streptomycyny).

• Biorą udział w oczyszczaniu wód i ścieków.

Literatura:

• Szweykowska A., Szweykowski J., 2004. Botanika – 

morfologia. PWN, Warszawa

• Szweykowska A., Szweykowski J., 2005. Botanika – 

systematyka. PWN, Warszawa

• Lewiński W., Walkiewicz J., 2000. Biologia 1. Operon, 

Rumia

• Villee i inni, 1996. Biologia. Multico, Warszawa