Rozwój fizyczny i motoryczny oraz
potrzeby dziecka w wieku
niemowlęcym.
Zadania:
1. Poznanie
charakterystyki
okresu
niemowlęcego i zmian w rozwoju
fizycznym i motorycznym.
2. Uświadomienie
znaczenia
prawidłowego zaspakajania potrzeb
niemowlęcia.
3. Przybliżenie w okresie niemowlęcym –
rozwoju:
raczkowania,
siadania,
chodzenia,
chwytania,
percepcji,
rozwoju społecznego.
Pomoce: prezentacja multimedialna, folie, plansze -
do zadania (celu) 2.
Czas: 60 min.
Oczekiwania
-
uczestnik
będzie:
znał
charakterystykę okresu niemowlęcego i zmiany w
rozwoju fizycznym i motorycznym; rozumiał
zmiany w rozwoju: raczkowania, siadania,
chodzenia,
chwytania,
precepcji,
rozwoju
społecznego;
uświadamiał
sobie
znaczenie
prawidłowego zaspakajania potrzeb niemowlęcia
w sytuacji stosowania w życiu własnym lub
pracy.
Przebieg zajęć:
• Prezentacja zadań przygotowanych przez
studentów:
charakterystyki
okresu
niemowlęcego i zmian w rozwoju fizycznym i
motorycznym – uzupełnienie prowadzącego
(slajdy – 4 – 11); znaczenia prawidłowego
zaspakajania potrzeb niemowlęcia.( slajdy: 12 –
17)
2. Prezentacja tematu i celów zajęć (slajd 1)
3. Praca w grupach: Rozwój raczkowania,
siadania, chodzenia, chwytania, percepcji,
rozwoju społecznego u niemowlęcia.
a. dzielimy uczestników na 5 grup – każda
otrzymuje plansze (zał. 1) według kolejności:
raczkowanie, siadanie, chodzenie, chwytanie,
percepcja, rozwój społeczny – zadaniem jest
według
miesięcy
przybliżyć
osiągnięcia
poszczególnych funkcji. – prezentacja pracy grup
b. Uzupełnienie prowadzącego po każdej grupie
z pokazywaniem rysunków ( folie – zał. 2, 2a – 2d;
3 i 3a; 4, 4a, 4b; 5; 5; 7)
4. Film : Bobas – fragmenty dyskusja i
podsumowanie ( zał. – folie: 8, 8a, 8b)
5 Ewaluacja: Informacja zwrotna – Co na
zajęciach
się
podobało?
Przypomnienie
zadan na następne zajęcia
Okres niemowlęcy - obejmuje 1 r.ż.
dziecka, w tym okres noworodkowy.
Cechy
charakterystyczne
okresu
niemowlęcego:
1. Najintensywniejsze tempo wzrastania w
całym okresie postnatalnym.
2. Duży przyrost tkanki tłuszczowej, ze
zwiększaniem
się
liczby
komórek
tłuszczowych.
3.
Pionizacja
ciała
(z
zaznaczonymi
krzywiznami kręgosłupa) i rozwój ruchów
lokomocyjnych.
4. Opanowanie specyficznie ludzkiego
„chwytu pęsetkowego”, umożliwiającego
rozwój
czynności
manipulacyjnych
i
konstrukcyjnych.
5. Początki procesu rozwoju mowy.
Rozwój fizyczny niemowlęcia
1. Tempo wzrastania niemowlęcia jest
bardzo szybkie:
• W 1 r.ż. przyrost długości ciała wynosi ok.
22–25 cm, a masy ciała – ok. 7 kg. W końcu
1 r.ż. waży ono 3 razy więcej. Zdrowe
niemowlę już w 4–5 m.ż. waży 2 razy
więcej niż przy urodzeniu.
• Dziecko staje się „pulchne”. Przyrost masy
ciała związany jest przede wszystkim z
rozwojem tkanki tłuszczowej w wyniku
wzrostu liczby komórek tłuszczowych i ich
wielkości. Ilość tłuszczu u noworodka
donoszonego wynosi ok. 15% masy ciała, a
w końcu 1 r.ż. – ok. 25%. Jest to tzw.
pierwszy okres krytyczny w rozwoju tej
tkanki. Duży jej przyrost zwiększa ryzyko
otyłości w dalszych latach życia.
2. W budowie i proporcjach ciała
niemowlęcia dokonują się następujące
zmiany:
• wyrównanie się obwodu głowy i klatki
piersiowej (ok. 10–12 m.ż. – efekt
rozwoju układu oddechowego), stopniowe
zmniejszanie
się
ciemiączka
przedniego (zarasta między 9 a 18 m.ż.);
powoduje
to
zmniejszenie
tempa
wzrastania mózgu,
• kształtowanie
się
krzywizn
kręgosłupa – lordozy szyjnej (efekt
unoszenia głowy w pozycji leżącej na
brzuchu), kifozy piersiowej i lordozy
lędźwiowej20 (efekt siadania i wstawania),
• wyrzynanie się zębów mlecznych –
pierwszy siekacz dolny wyrzyna się
przeciętnie ok. 6 m.ż., w końcu pierwszego
roku dziecko ma 6–8 zębów (istnieją duże
różnice indywidualne).
Rozwój motoryczny niemowlęcia
W okresie niemowlęcym szybkie jest
tempo
rozwoju
mózgu
oraz
dojrzewanie
ośrodków
w
korze
mózgowej, móżdżku, jądrach podkorowych
i rdzeniu kręgowym, kontrolujących ruchy
zamierzone mięśni szkieletowych.
Najwcześniej wykształcają się ruchy w
obrębie głowy (ruchy ust, ruchy mimiczne
twarzy), potem kończyn górnych, tułowia i
kończyn dolnych; najpóźniej pojawiają się
ruchy dłoni i palców (manipulacyjne).
Rozwój motoryczny (ruchowy) niemowlęcia
stanowi
podstawę
dla
rozwoju
procesów
poznawczych, mowy, koordynacji wzrokowo-
ruchowej,
uczuć,
a
także
kontaktów
społecznych. Z tego powodu często używa się
terminu
„rozwój
psychoruchowy
(psychomotoryczny)”.
Do
milowych
kamieni
w
rozwoju
motorycznym niemowlęcia należą:
• Pionizacja ciała i rozwój ruchów
lokomocyjnych – kolejność i czas osiągania
poszczególnych umiejętności ruchowych,
• Rozwój chwytania (zamierzonego, pod
kontrolą wzroku) – ok. 7 m.ż. – „chwyt
nożycowy”, w wyniku jego doskonalenia
dochodzi
do
opanowania
specyficznie
ludzkiego
„chwytu
pęsetkowego”
(obcęgowego,
z
udziałem
kciuka),
umożliwiającego
rozwój
czynności
manipulacyjnych i konstrukcyjnych; w drugim
półroczu
dziecko
potrafi
chwytać
grzechotkę, przełożyć ją z ręki do ręki, nieco
później naśladuje proste czynności i gesty
(np. „pa, pa”, klaskanie).
•
Rozwój
sprawności
narządów
artykulacyjnych
i
mowy
obejmujący
następujące etapy:
– krzyk i płacz niemowlęcia – reakcja na
przykre wrażenia (np. głód, zimno) i inne
okrzyki (dźwięki) wyrażające zadowolenie
jako sposób komunikowania się z otoczeniem;
w krzyku są elementy nieartykułowane,
trudne do określenia, niektóre zbliżone do
samogłosek a, u, o,
– głużenie (gruchanie) ok. 2–3 m.ż. –
wydawanie
przypadkowe
dźwięków
pojedynczych lub w połączeniu z samogłoską
(głużą również do ok. 18 m.ż. dzieci
niesłyszące),
– gaworzenie ok. 6 m.ż. – powtarzanie
dźwięków wydawanych przypadkowo lub
posłyszanych od otoczenia; dziecko, bawiąc
się
wytwarzaniem
dźwięków,
wymawia
prawie
wszystkie
samogłoski
i
wiele
spółgłosek, a także sylaby,
– reakcja na mowę ok. 6 m.ż., głownie jej
melodię – dziecko reaguje płaczem na ostry
ton, uśmiecha się, gdy mówi się do niego
pieszczotliwie,
– wymawianie pierwszych słów ok. 12
m.ż. – „da”, „mama”; dziecko rozumie i
spełnia polecenia słowne.
Charakterystyczną
cechą
motoryki
niemowlęcia
jest
niepokój
ruchowy,
uogólniona reakcja ruchowa na bodźce
(angażowanie przy ruchu wielu grup
mięśniowych).
Stopniowo następuje przekształcanie się
ruchów
błędnych
(nieskładnych,
mimowolnych, bez związku z bodźcem) w
ruchy celowe, co można zaobserwować w
czasie, gdy dziecko śledzi, sięga i chwyta
przedmioty.
Sposoby
zaspokajania
potrzeb
biologicznych niemowlęcia
Rodzice (opiekunowie) dziecka tworzą warunki
dla rozwoju niemowlęcia, które nadal jest
całkowicie od nich zależne. Zadaniem ich jest:
•Zapewnienie odpowiedniego żywienia –
niemowlęta od urodzenia do ok. 6 m.ż.
powinny być karmione tylko piersią lub
pokarmem własnej matki (Mikiel-Kostyra,
2008).
Następnie należy utrzymać karmienie
piersią, stopniowo wprowadzając inne
(niemleczne)
potrawy.
Kolejność
wprowadzania dodatkowej żywności powinna
być następująca: jarzyny, owoce lub kasze
bezglutenowe, następnie mięso i żółtko.
Produkty z glutenem wprowadza się w
końcu 1 r.ż., mleko i produkty mleczne w 2
r.ż. Nowy produkt powinien być podany w
niewielkich ilościach i zawsze pojedynczo.
Dziecko stopniowo rozszerza swoją dietę i
rezygnuje z piersi. Matkę należy zachęcać do
utrzymania karmienia piersią co najmniej
do końca 1 r.ż.
Żywienie sztuczne niemowląt, zwłaszcza
młodych,
mieszankami
-mlekiem
modyfikowanym,
nie
może
zastąpić
karmienia piersią i powinno być stosowane
tylko w wyjątkowych przypadkach. Niestety,
w praktyce to zalecenie jest często
lekceważone. Niemowlęta urodzone o czasie,
karmione piersią - powinny otrzymywać
witaminę D (w dawce 400 IU dziennie) w celu
zapobiegania
krzywicy.
Przy
karmieniu
mlekiem modyfikowanym lub mieszanym
dawkę witaminy D ustala lekarz.
(Charzewska i in.,
2010).
•
Tworzenie warunków do aktywności
ruchowej dziecka, w tym:
–
zapewnienie odzieży i przykrycia, które nie
krępują ruchów dziecka – należy unikać
zawijania dziecka w koc, z wyprostowanymi
kończynami dolnymi, w okresach czuwania
należy często układać dziecko na brzuchu –
pozycja ta jest przeciwwskazana podczas snu
dziennego i nocnego ze względu na zwiększone
ryzyko
wystąpienia
zespołu
nagłej
śmierci
niemowlęcia,
– zapewnienie przestrzeni do swobodnego
poruszania się,
– rezygnacja z zamykania w łóżeczkach i
ciasnych kojcach, zbyt długiego przebywania w
wąskich „torbach”, „nosidełkach” i fotelikach
samochodowych,
–
stymulowanie
aktywności
fizycznej
przez
dostarczanie różnorodnych bodźców słownych
i przedmiotowych,
– pomoc w próbach usamodzielniania się
ruchowego.
• Zabiegi pielęgnacyjne i hartujące, w tym:
– kąpiele i pielęgnacja skory przy użyciu środków
przeznaczonych dla niemowląt; obecnie nie zaleca się
codziennych kąpieli dziecka, lecz co 2–3 dni, gdyż skóra
niemowlęcia jest pokryta ochronnym, tzw. kwaśnym płaszczem
wodno- lipidowym (Cohen, 2006),
– higiena jamy ustnej – przed ząbkowaniem należy przemywać
dziąsła (np. naparem z rumianku), a po wyrżnięciu się
pierwszego zęba oczyszczać go za pomocą płatka gazy
nawiniętego na palec co najmniej 2 razy dziennie, najlepiej po
każdym karmieniu; w końcu 1 r.ż. należy podać dziecku do
zabawy, najlepiej w czasie kąpieli (zawsze pod nadzorem), małą,
miękką szczotkę do zębów (przygotowanie do nauki czyszczenia
zębów),
– nieprzegrzewanie dziecka, pobyt na świeżym powietrzu,
przyzwyczajanie dziecka do działania powietrza na obnażone
ciało,
– unikanie ekspozycji niemowlęcia do 6 m.ż. na promienie
słoneczne, a następnie ograniczanie czasu spędzanego na
słońcu między godziną 11 a 17, stosowanie ubrań i preparatów
(o
dużym
wskaźniku
ochronnym)
chroniących
przed
promieniowaniem ultrafioletowym.
•
Ochrona
przed
zakażeniami
i
reakcjami alergicznymi ze względu na
niedojrzałość układu immunologicznego, w
tym: poddawanie dziecka szczepieniom
ochronnym, karmienie piersią, unikanie
kontaktu z osobami chorymi, częste mycie
rąk, ochrona przed biernym paleniem i
innymi zanieczyszczeniami powietrza.
• Zapewnienie dziecku bezpieczeństwa
– ochrona przed upadkami, oparzeniami,
zatruciami,
zakrztuszeniem
się
(zadławieniem)
pokarmem
lub
małym
przedmiotem.
• Zapewnienie profilaktycznej opieki
zdrowotnej – zgodnie z obowiązującymi
przepisami
,
u dziecka w pierwszym roku
życia
lekarz
rodzinny
powinien
przeprowadzić sześć profilaktycznych badań
lekarskich (w 3, 4, 5, 6, 9 i 12 m.ż.)
(
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 sierpnia 2009)
Znajomość i umiejętność śledzenia zmian w
dynamicznym
rozwoju
biologicznym
niemowlęcia
jest
podstawowym
warunkiem
zapewnienia mu właściwej opieki i pielęgnacji.
Dziecko w okresie niemowlęcym jest całkowicie
zależne od dorosłych, którzy tworzą warunki dla jego
rozwoju.
W okresie niemowlęcym rozpoczyna się proces
wychowania zdrowotnego dziecka, który M.
Demel (1968) określił jako etap heteroedukacji.
Przez pierwsze miesiące życia dziecko jest odbiorcą
zabiegów pielęgnacji i opieki ze strony dorosłych
(reagującym „przedmiotem”). Stopniowo zaczyna
wykonywać
proste
polecenia,
naśladuje
dorosłych, nie rozumiejąc jeszcze, co i dlaczego
robią. Niemowlę uczy się swojego ciała, potrafi
pokazać
niektóre
jego
części.
Działania
opiekuńcze i wychowawcze rodziców (opiekunów)
powinny być wspierane przez pracowników ochrony
zdrowia. Jeśli dziecko jest w żłobku, to działania te
podejmowane są również przez jego personel.