Surowce olejkowe i olejki 

roślinne

Rząd: astrowce
Astrales

Rodzina: astrowate    
Asteraceae

- 25 000 gatunków
- w Polsce 250 gatunków

 rośliny zielne 
 liście skręto- lub 
naprzeciwległe
 kwiatostany typu koszyczek 

kwiaty rurkowate 
/promieniste/

kwiaty języczkowate 
/grzbieciste/
 owoc: niełupka

Rumianek pospolity (Chamomilla 
recutita)

Rumianek pospolity       

Chamomilla 

recutita L.

Surowiec

Koszyczek rumianku pospolitego

•  0,3 –1,2% olejku  
chamazulen (1-20%) 
bisabolol i jego tlenki (40-50%) 
mircen 
kadinen, sproeter

• flawonoidy: apigenina, luteolina, kwercetyna
• kumaryny: umbeliferon, herniaryna
• cholina 0,3-0,6 %
• garbniki
• śluzy, cukry i kwasy organiczne

Chemotypy olejku 
rumiankowego

Chemotyp A

W olejku dominuje tlenek -bisabololu A (rumianek 

egipski, słowacki węgierski)
Chemotyp B

W olejku dominuje tlenek -bisabololu B (rumianek 

argentyński)
Chemotyp C

Olejek zawiera do 50% -bisabololu (rumianek 

hiszpański, niemiecki, słowacki)
Chemotyp D

Olejek zawiera równe ilości -bisabololu i jego 

tlenków

Olejek ubogi w matrycynę (egipski, turecki)

Składnik 

Zawartość

Egipt

Argent

yna

Słow

acja

Węgr

y

Brazyli

a

Farnezen

8,3

5,8

6,5

8,1

16,0

Tlenek -bisabololu A 

53,6

11,5

2,5

35,0

19,9

Tlenek -bisabololu B 

9,5

50,5

3,9

8,4

23,5

Tlenek bisabolonu A

8,5

1,7

0,5

5,8

5,2

-Bisabolol

2,9

6,8

58,5

5,9

23,2

Chamazulen

2,7

10,3

17,5

19,7

8,2

Działanie i zastosowanie

 środek rozkurczowy, 

przeciwzapalny, moczopędny oraz 
przeciwalergiczny

 posiada właściwości 

przeciwbakteryjne, antyseptyczne, 
uspokajające

zewnętrznie – w stanach zapalnych 

skóry, owrzodzeniach, zranieniach

 

wewnętrznie stosowany przy 
wrzodach żołądka i dwunastnicy, 
bezsenności

Rząd:

 

baldachokwiatowce

 

liście pierzastozłożone, 

 kwiatostany  - baldachy,
 owoc - rozłupnia rozpadająca się na 2 
rozłupki

                (rozłupka rozpadająca się na 2 
niełupki)

- 3000 gatunków
- w Polsce 70 gatunków

Rodzina:

 

selerowate     

Apiaceae

KOLENDRA SIEWNA

(CORIANDRUM SATIVUM )

Roślina jednoroczna 
Pochodzi znad Morza Śródziemnego
.
Łodyga  

Wzniesiona, rozgałęziona, do 0,7 m 
wysokości. 

Liście 

Dolne - długoogonkowe, klapowe, o 
szerokich działkach; górne - 
podwójnie pierzastodzielne, o 
działkach równowąskich, 
podobnych do kopru.. 

Kwiaty  

Jasnoróżowe lub białe, zebrane w 
baldachy złożone wyrastające na 
końcach rozgałęzień. 

Owoce

Kulista rozłupka, złożona z dwu 
złączonych niełupek, o 
wężykowatych żeberkach. 

Zmienność w obrębie gatunku

   

Coriandrum sativum L. subsp. macrocarpum 

    C. sativum L. var. vulgare Alef., Ldw. Fl. - kolendra gruboowocowa

 

Podgatunek uprawiany na całym świecie, (głównie w północnej Afryce, Europie, na Bliskim Wschodzie, 

w Centralnej i Południowej Ameryce). Surowcem jest owoc, czasem ziele do spożycia jako warzywo.  

Coriandrum sativum L. subsp. microcarpum DC.

C. sativum var. microcarpum (DC.) Hegi. – Kolendra drobnoowocowa

 

Podgatunek pochodzący prawdopodobnie z Etiopii i Syrii, uprawiany w Eurazji. Rośliny należące do tego 

podgatunku uprawiane są dla owoców oraz dla ziela stosowanego jako warzywo (niektóre formy są 

bardzo ulistnione). Jest to podgatunek o najwyższej zawartości olejku eterycznego w owocach. 

Coriandrum sativum L. subsp. indicum Stolet. ex Diederichsen

C. sativum var. vulgare Alef., Ldw. Fl.

 

Podgatunek ten prawdopodobnie powstał podczas migracji kolendry z Bliskiego Wschodu do Indii. 

Dominuje w Indiach i Pakistanie, występuje także w Omanie, Jemenie i Bhutanie. Uprawiany jest 

przeważnie dla owoców, czasem dla ziela stosowanego jako warzywo. Charakteryzuje się niską 

zawartością olejku, ale jego jakość jest dużo bardziej ceniona od innych podgatunków, ze względu 

na małą zawartość lub nieobecność kamfory. 

       Różnice w wielkości i budowie liści kolendry siewnej  

1. Hiszpania 
2. Syria 
3. Sudan  
4. Bhutan
5. Niemcy
6. Chiny

7. Gruzja 
8. Kazachstan 
9. Etiopia 
10. Syria 
11. Kazachstan 
12. Białoruś 
(wg. Diederichsen 1996)

     Różnice w kształcie i wielkość owoców u poszczególnych 

form Kolendry siewnej: 

(a) forma bliskowschodnia; 
(b) forma etiopska 
(c) forma kaukaska 

(d) forma indyjska

 

SUROWIEC

Owoc kolendry 

siewnej, odmiany 

drobnoowocowej

 

(zebrany w okresie 

dojrzewania i wysuszony 

w temp. nie wyższej niż 

35 

0 

C

)

 

 Młode listki kolendry 
siewnej,

   odm. drobnoowocowej

SKŁAD CHEMICZNY OWOCÓW

 - 

olejek eteryczny - 0,2 – 1,5% 

   (linalol do 70%,geraniol, terpinen,  i - 

pinen)

 - flawonoidy
 - kumaryny (umbelliferon, skopoletyna)
 - związki białkowe
 - olej tłusty (20%)

DZIAŁANIE:

- ROZKURCZOWE
- ŻÓŁCIOPĘDNE
- WIATROPĘDNE

ZASTOSOWANIE:

- POBUDZAJĄCY TRAWIENIE
- PRZECIWSKURCZOWY 
- PRZYPRAWOWE

SKŁAD CHEMICZNY LIŚCI KOLENDRY

 

-Olejek eteryczny zawierający pochodne alifatyczne 

aldehydów 

-Flawonoidy

Kwasy polifenolowe

Kumaryny

-Witaminy:  C (do 160mg/100g),

                   A (do 12 mg/100g) 

                   B2 (do 60mg/100g)  

 

Główne 
składniki

Zawartość 

składnika 

(%)

Składniki o 

zawartość <2%

Linalol

67,7

β-Pinen

α-Pinen

10,5

Kampfen

γ-Terpinen

9

Mircen

Octan geranylu

4

Limonen

kamfora

3

ρ-Cymol

geraniol
 
 
 
 

Dwupenten

α-Terpinen

Aldehyd decylowy

borneol

estry kwasu 
octowego

2

Skład chemiczny olejku z 

owoców kolendry siewnej

0%

20%

40%

60%

80%

100%

surowiec

świeży

surowiec

suszony

surowiec

liofilizowany

surowiec

mrożony

Pozostałe
Dodec-2(E)-en-1-ol
Dodec-2(E)-enal
Dodekanal
Karwakrol
Undec-2(E)-enal
Undekanal
Dekan-1-ol
Dec-2(E)-en-1-ol
Dec-2(E)-enal
n-Dekanal
Nonanal+Linalol
n-Nonan

 

Skład chemiczny olejku z ziela kolendry 
siewnej

LUBCZYK OGRODOWY

(

LEVISTICUM OFFICINALE)

Bylina (w uprawie zazwyczaj 
dwuletnia), 
Pierwszy rok – tworzy się rozeta liści 
i kłącza z grubszymi korzeniami 
(surowiec).
Drugi rok - łodyga (do 2 m 
wysokości) z licznymi 
rozgałęzieniami, pustymi łodygami, 
Kwiaty
drobne, kremowo – żółte zebrane w 
płaskie baldachy. 
Kwitnienie
Na przełomie czerwca i lipca 
(nasiona zbiera się miesiąc później).
Owoce 
szaro-brunatne, jajowate, 
spłaszczone z trzema żeberkami.

- Krótkie kłącze, 

grubości 3-8 cm, 
poprzecznie

pierścieniowate, z 

grubymi 
walcowatymi, 
podłużnie skręconymi 
korzeniami grubości 3 
cm

- Liść

SUROWIEC

SKŁAD CHEMICZNY 

  OLEJEK ETERYCZNY – ok.1,0% 
  KUMARYNY I FURANOKUMARYNY
  KWAS KAWOWY I CHLOROGENOWY
  GLUKOZYD BETA-SITOSTEROLU
  KWASY ORGANICZNE
  SKROBIA

DZIAŁANIE:

 MOCZOPĘDNE
 PRZECIWSKURCZOWE
 POBUDZAJĄCE 

WYDZIELANIE   SOKU 
ŻOŁĄDKOWEGO 

 USPOKAJAJĄCE
 PRZECIWZAPALNE 

-Tujon

0,1

-Pinen

1,9

Kamfen

0,3

Sabinen

1,2

-Pinen

0,4

2,3-Dehydro-1,8-cyneol

0,1

Mircen

5,8

-Felandren

1,8

-Terpinen

śl

p-Cymen

0,1

-

Felandren

44,0

(Z)--Ocymen

6,2

(E)--Ocymen

1,4

-Terpinen

0,7

p-
menta-2,4(8)-dien

0,4

Terpinolen

śl

(4E,6Z)-allo-Ocymen

1,1

Diktyoten

0,3

Terpinen-4-ol

0,1

-Terpineol

0,5

Octan -terpinylu

26,1

Octan geranylu

0,3

Germakren D

0,1

(Z)-
Butylidenoftalid

0,1

(E)-
Butylidenoftalid

-

(Z)-Ligustylid

6,6

(E)-Ligustylid

0,1

Skład chemiczny olejku eterycznego z ziela lubczyku 
ogrodowego

KOPER WŁOSKI

(FOENICULUM 

VULGARE)

Zmienność w obrębie tego
                  gatunku
Podgatunki:
subspecies piperitum
subspecies capilaceum

F.vulgare subspecies capilaceum



  var. vulgare

 - forma łatwo dziczejąca, 
o małych owocach 
charakteryzujących się 
niemiłym zapachem i gorzkim 
smakiem



 var.dulce 

- forma o liściach bardzo 
aromatycznych
 i słodkich owocach



 var. azoricum

Uprawiany na nasiona i warzywo. 
Tworzy 
tzw. „cebulę” z mięsistych, 
zgrubiałych nasadach ogonków 
liściowych 

Formy regionalne:

Koper francuski – o gorzkim smaku

Koper saksoński – o dużych, jasnych owocach

Koper rosyjski – o ciemnych owocach ok. 5% 
olejku

Koper indyjski – o wysokiej zawartości olejku (do 
ok. 7%

Owoc kopru 
włoskiego

W początkowym 
okresie dojrzewania, 
wysuszony w cieniu w 
temp. nie wyższej niż 
35 

0 

C. 

Surowiec

Olejek eteryczny (2 – 6%)

- anetol od 50-60%

- fenchon - 20%

- metylochawikol

- aldehyd anyżowy

- pinen

- kamfen

-felandren

Flawonoidy

pochodne kwercetyny
 i kemferolu

Stigmasterol
Olej tłusty do 18%
Białko – 20%
Cukry – 4-5%

Łodygi

Liście

Kwitnące 
baldachy

Kwiaty

owoce

Zawartość olejku

1,2

1,7

2,1

2,2

5,60

α-pinen

14,2

25,58

13,3

11,27

3,18

kamfen

0,23

0,53

śl.

0,65

0,93

β-pinen

1,12

1,25

2,15

1,93

1,17

mirycen

2,07

1,2

1,88

1,16

1,32

α-felandren

13,2

25,44

10,72

5,97

1,15

limonen

1,25

1,72

1,1

1,39

2,89

γ-terpinen

10,16

1,1,14

1,02

0,95

0,83

ρ-cymen

8,18

1,87

2,16

2,21

1,78

fenchon

4,75

3,14

5,43

6,92

13,85

metylochawikol

2,15

3,11

2,28

2,94

4,96

(Z)-anetol

śl.

śl.

0,23

0,28

0,38

(E)-anetol

37,07

29,07

54,22

61,08

64,71

aldehyd anyżkowy

śl.

-

0,15

0,13

śl.

keton anyżkowy

śl.

0,23

-

śl.

1,12

Zawartość olejku eterycznego i jego skład 

chemiczny w różnych organach kopru 

włoskiego

Chemotypy olejku kopru włoskiego

• Anetolowy (powyżej 60% anetolu

– Wysoka zawartość anetolu (>67%) i niska 

zawartość metylochawikolu (2,7 – 6,5%)

– Średnia zawartość anetolu (>63%) i wysoka 

zawartość metylochawikolu (12,5 – 15%)

– Niska zawartość anetolu (>60% i metylochawikolu 

(2,6 – 5,6%)

– Średnia zawartość anetolu (>62%) wysoka 

zawartość fenchonu (16 – 25%) i metylochawikolu 
(8 – 15%)

• Fenchonowy (powyżej 30% fenchonu)
• Metylochawikolowy (powyżej 30% metylochawikolu)

Wg. Bernath i wsp. (1996). 

- metylochawikolo-fenchonowy 
metylochamiwkolu i
  fenchonu w ilości ok. 54,9% i 24,6%

 - (E)-anetolowo-fenchonowy - o zawartości 
(E)-
    anteolu w ilości od 38,1% do 54,9% oraz 
    fenchonu   w ilości od 22,2% do 34,4%

Wg. Garcia-Jimenez i wsp. (2000) 

Działanie i zastosowanie 
surowca:

•owoce

• rozkurczowe na mięśnie gładkie przewodu 

pokarmowego i wiatropędne

• wykrztuśne (pobudzające wydzielanie śluzu w 

górnych drogach oddechowych, mieszanki 
Neopectosan, Pectosan)

• słabo mlekopędne
• przyprawowe: do pieczywa, ciast, sałatek, białych 

mięs

•olejek koprowy
•wewnętrznie: wiatropędne, wykrztuśne, 

większe 

dawki powodują odurzenie, drgawki przekrwienie 
narządów, preparaty mogą zawierać max. 5% estrtagolu

• zewnętrznie: przeciwpasożytnicze u zwierząt
• przyprawowe: aromatyzacja wyrobów cukierniczych i 

alkoholi

KOPER OGRODOWY

(ANETHUM GRAVEOLENS)

Surowiec:

-Liście (

2,5 m- 4,0% olejku 

eterycznego

)

-Owoce (

2,5 – 6,0% olejku 

eterycznego 

)

Odmiana

Amat Ambrozj

a

Fantazo

s

Lukull

us

Kron

os

Szmarag

d

Zaw.olejku 
eteryczneg
o (%)

3,27

3,37

3,17

3,13

3,37 3,70

Faza wegetacji

α-
felandre
n

limon
en

β-
felandre
n

ρ-
cymen

dill 
eter

karwo
n

młode rośliny

62,02

4,32

9,37

7,44

5,38

0,28

zawiązywanie 
kwiatostanów

65,96

3,58

0,95

4,31

7,58

0,03

początek kwitnienia

52,00

8,38

7,62

4 21,01

0,17

pełnia kwitnienia

38,51 30,29

5,66

4

12,5

3,29

zielone owoce

20,93 44,35

2,9

1,31

3,27

22,3

ziele w stadium 
dojrzałości woskowej

0,35

36,8

0,31

0,12

0,01 58,34

owoce

0,29 48,26

0,06

0,08

0,12 47,02

Skład olejku eterycznego kopru ogrodowego 

w zależności od fazy rozwojowej rośliny

-Chemotyp 1.: limonen (39,5-50,7%), 
karwon 

(43,7-57,7%)

-Chemotyp 2.: limonen (31,0-40,9%), 
karwon 

(25,1-47,4%), dilapiol (6,3-

31,8%)

- Chemotyp3.: limonen (36,9-46,7%), 
karwon 

(17,8-45,6%), mirystycyna (0,2-

2-,3%), 

dillapiol (8,0-22,3%).

Chemotypy olejku z owoców kopru 
ogrodowego 

Wg Baloc i Laarti (1991)

-zmniejszają napięcie mięśni gładkich jelit
-pobudzają czynności przewodu pokarmowego
-Łagodzą  bądź  eliminują  ból  jelit  spowodowany 

wzdęciem

 i przywracają prawidłowy przebieg procesów

  trawiennych  (zwłaszcza  u  dzieci  i  osób 

starszych)

-Posiada 

właściwości 

wiatropędne 

i 

przeciwskurczowe w

 skurczach jelit oraz łagodnej   niestrawności

-pobudzają laktację u kobiet
-działają moczopędnie i słabo uspokajająco. 

Działanie owoców i olejku kopru 

ogrodowego