Funkcjonalny opis języka
Wykład 1-2:
Wprowadzenie
do fonetyki i fonologii
Funkcjonalny opis języka
Wykład 1-2:
Wprowadzenie
do fonetyki i fonologii
Jednostki języka
fonem: nie jest znakiem językowym, ale stanowi
element konieczny w tworzeniu znaku;
morfem: ma charakter znaku, wskazuje na
pewną treść w rzeczywistości, jest zbudowany z
fonemów;
wyraz: składa się z morfemów, jest znakiem;
wypowiedzenie (zdanie): jest znakiem, tworzą
je wyrazy;
Tworzywem komunikacji mówionej
są
głoski
, czyli
najmniejsze elementy dające się wydzielić w
potoku mowy;
dźwięki postrzegane zmysłem słuchu,
produkowane przez nadawcę w celu
porozumiewania się z odbiorcą.
Żadna
głoska nie posiada znaczenia.
W języku
polskim istnieją jednak wyrazy złożone z jednej
głoski, np. i: piękna i mądra.
Fonologia a fonetyka
fonologia zajmuje się
dźwiękami w aspekcie
pełnionej przez nie
funkcji w procesie
komunikacji;
fonetyka bada i opisuje
głoski ze względu na ich
właściwości fizyczne;
zastosowanie:
- uczenie poprawnej
wymowy
- uczenie języków obcych
- nauka mówienia ludzi
głuchych
- rozpoznawanie i synteza
mowy
Podstawowe pojęcia fonetyki
Głoska
- najmniejszy segment wyodrębniany w
linearnej strukturze wypowiedzi danego języka przez
przeciętnych, rodowitych użytkowników tego języka.
(Dukiewicz)
Samogłoska - głoska otwarta, artykułowana z
udziałem drgań złożonych okresowych bez udziału
szumów
Spółgłoska - głoska zamknięta szumowa
Sylaba
- najmniejsza niezależna jednostka
fonetyczna, zorganizowana wokół samogłoski (w
polszczyźnie)
Fazy artykulacji głoski
: następ, szczyt, zestęp
Fazy artykulacji wyrazu
: nagłos, śródgłos, wygłos
Metody fonetyki eksperymentalnej
fonetyka akustyczna:
spektrogram - rozkład energii między częstości
drgania; spektrogram trójwymiarowy (np. w
karcie dźwiękowej komputera) - obraz zmian rozkładu
natężenia w czasie
oscylogram - przebieg zmian ciśnienia
akustycznego w czasie
fonetyka artykulacyjna:
kimograf - urządzenie rejestrujące zmiany siły
artykulacyjnej palatogram, lingwogram,
labiogram – obraz śladów języka na podniebieniu,
zębów na języku lub warg na kartce
rentgenogram
obraz tomograficzny
fonetyka audytywna
Alfabety fonetyczne
Slawistyczny
Alfabet
Fonetyczny
(jak sama nazwa
wskazuje został
opracowany dla
języków słowiańskich);
Międzynarodowy
Alfabet
Fonetyczny
(stosowany do zapisu
wymowy bardzo
różnych języków;
warto go poznać,
rozpoczynając naukę
języka obcego)
Alfabet API
Jeden znak – jedna
głoska.
Znaki diakrytyczne
oznaczają tylko
dodatkowe cechy
artykulacyjne.
Głoski
zwartoszczelinowe
uznane są za
dyftongi.
Alfabet
slawistyczny
Jeden znak – jedna głoska
Znaki diakrytyczne
oznaczają cechy uboczne
lub zmianę
podstawowego miejsca
artykulacji, np. [š] - sz
Zapis
pseudofonetyczny
- podręcznik języka
polskiego dla
Niemców z lat
trzydziestych:
na pagurku
njewjelkim we
bschosoffym gajju
stau dwurr
schlachezki
Ortografia polska
Ortografia polska w pewnej tylko części opiera się
na wymowie. W języku polskim, który przejął znaki
alfabetu łacińskiego, ważną
przyczyną
rozbieżności
między mową a pismem
jest brak w
tym
alfabecie graficznych odpowiedników dla
niektórych głosek
, co powoduje konieczność
tworzenia dwu- i trójznaków oraz wprowadzania
znaków diakrytycznych.
Różnice ilościowe
w zapisie ortograficznym pojawia się więcej
znaków niż głosek
Przykład:
szachy [występują tu dwa dwuznaki: sz
oraz ch, którym odpowiadają w wymowie
pojedyncze głoski)
w zapisie ortograficznym pojawia się mniej
znaków niż głosek
Przykład
: ząb (wym. [zomp]) - występuje tu
różnica ilościowa (i jakościowa [p] zamiast [b])
Różnice jakościowe (1)
wielkość liter (w zapisie fonetycznym brak
wielkich liter – rozpoczynanie zdania, albo nazw
własnych wielką literą to konwencja!);
litery w zapisie ortograficznym nie
odzwierciedlają cech głosek
Przykład:
w wyrazie auto po samogłosce [a] w poprawnej
wymowie pojawia się półsamogłoska (a nie
samogłoska [u]).
Różnice jakościowe (2)
znak graficzny może odnosić się do różnych
dźwięków
Przykład 1:
litera b w wyrazie burak oznacza głoskę [b], ale w
wyrazie lub literę b wymawia się jako głoskę [p]
(wym. [lup])
Przykład 2:
w wyrazach: kurz, rzeka, zmarznąć połączenie liter
r-z jest wymawiane odpowiednio jako: głoska [š],
głoska [ž] i połączenie dwóch głosek [r] i [z].
Różnice jakościowe (3)
dźwięk może być oznaczany w różny sposób
Przykład 1:
W wyrazach góra i kura występuje ten sam dźwięk
samogłoskowy [u].
Przykład 2:
W wyrazach
szary, krzak, aż występuje głoska [š].
Fonologia – kierunki badań
Fonologia
segmentalna –
bada właściwości
segmentów
(dźwięków,
fonemów); jej
przedmiotem są
allofonia,
fonotaktyka,
allomorfia.
Fonologia
suprasegmentalna –
(tj. prozodyczna) bada
zjawiska wykraczające
poza zasięg
pojedynczych
segmentów;
przedmiotem badań
są m.in.: akcent,
intonacja, ton, sylaba,
wyraz fonologiczny.
Strefy artykulacji (nazwy łacińskie)
Funkcjonalny opis języka 2
Tata rak i tatarak,
czyli fonologia
suprasegmentalna
Cechy prozodyczne - intonacja
INTONACJA
(ton, zmiany tonu podstawowego) –2
funkcje: syntaktyczna (odróżnia rodzaje zdań,
współtworzy zdanie) i ekspresywna (wyrażanie
treści emocjonalnych);
rosnąca (antykadencja) → zd. pytające
opadająca (kadencja) → zd. oznajmująca
opadająca + mocny akcent → zd. rozkaźnikowe
•Nie pamiętam (/) kto do nas przyjdzie (\)
•Nie pamiętam (\) Kto do nas przyjdzie? (/)
Cechy prozodyczne - pauza
PAUZA
– (składniowa funkcja delimitacyjna
-wtrącenia i f. dystynktywne – gdy usytuowanie
pauz jest jedynym wykładnikiem różnicy w
budowie tematyczno-rematycznej)
(T) życie // (R) potoczyło się jak po maśle
(T) życie potoczyło się // (R) jak po maśle
Cechy prozodyczne - akcent
AKCENT
(siła głosu) to wyróżnienie jakiegoś
wyrażenia językowego (rzadziej: cecha
charakterystyczna osoby Max Kolonko;)
Zdaniowy (logiczny) –uwydatnienie pewnych
członów zdania (funkcja wskaźnika rematu)
Wyrazowy – uwydatnienie sylab poprzez:
zmianę natężenia dźwięku – akcent dynamiczny
zmianę wysokości tonu – akcent melodyczny
wydłużenie czasu trwania – akcent iloczasowy
Akcent
Akcent, choć w języku polskim w przeciwieństwie do
np. rosyjskiego nie różnicuje znaczeń wyrazów, jest
bardzo ważny.
Dzięki akcentowi osoba
słuchająca wypowiedzi wie, gdzie przebiegają
granice między wyrazami.
transportu
/1/ tran z portu;
/2/ transportu;
Por. też:
wąskarola nimfabryka mamakata
Akcent wyjątki
Samodzielnego akcentu nie mają (i są nazywane
atonami):
enklityki
– wyrazy jednosylabowe występujące
po wyrazach akcentowanych, inaczej
ortotonicznych (zaimki osobowe + SIĘ –Lubię cię,
DAJ mi, Ubierz się; partykuły – KTÓryby)
proklityki
– wyrazy występujące przed wyr.
akcentowanymi (przyimki jednosylabowe –„bez”,
„nad”, „pod”… -nad DOmem [ale przed zaimkami
jednosylabowymi akcent pada na przyimek np.
NAD tym], partykuła przecząca „nie” –nie WIdać)
Akcent wyjątki
W wyrazach pochodzenia obcego najczęściej
zachowuje się akcent oryginalny.
w formach zakończonych na -ika, -yka →
proparoksytoniczny (na 3 syl. od końca), np.
GRAfika, gaLAktyka
wyrazy o pierwszej cząstce anty- arcy- wice- itp. i
drugiej cząstce jednosylabowej → oksytoniczny, np.
eksMĄŻ, wiceKRÓLitd. (wyjątek: antygen,
arcymistrz, subkod)
istnieje grupa wyrazów o akcencie chwiejnym (2 lub
3 sylaba od końca – nie zawsze oba sposoby
równoprawne), np. BIZnesmengorzej: bizNESmen
Akcent wyjątki - zapożyczenia
etuI
FAJerwerk
KOmitet
Opera
MAKsimum
Optimum
taberNAkulum
TECHnikum,
uniWERsytet
RzeczpoSPOlita(na wzór: resPUblica)
Akcent wyjątki
Dwusylabowe liczebniki z cząstkami -kroć, -sta,
-set akcentujemy na 3 sylabie od końca, np.
SIEdemset, CZTErysta, CZTErykroć.
Skrótowce literowe mają akcent oksytoniczny
(„PZU” pezetU, „PKO” pekaO, „PCK” peceKA).
W skrótowcach innych typów → a.
paroksytoniczny, np. buDImex
Akcent wyjątki
Wyrazy rodzime z cząstkami ruchomymi (typu
-bym, -śmy) akcent pada na przedostatnią sylabę
wyrazu, z którym dana cząstka się łączy, np.
uSZYłabym, maloWAliśmy.
akcent na 3. sylabie od końca dla form 1 i 2 os.
l.mn. czasu przeszłego (u-MY-li-śmy)
akcent na 4. sylabie od końca dla form 1 i 2 os.
l.mn. trybu przypuszczającego (u-MY-li-by-śmy)
akcent na 5. sylabie od końca dla form 1 i 2 os.
l.mn. trybu przypuszczającego połączonego z
zaimkiem zwrotnym (u-MY-li-by-śmy się)
Akcent wyjątki
Spójniki z ruchomymi końcówkami
-śmy, -ście w polszczyźnie starannej akcentujemy
na 3 sylabie od końca, np. GDYbyście, GDYbyśmy,
…
Inne wyrazy z tymi ruchomymi końcówkami
akcentujemy w podobny sposób, np. DAwnośmy.
W wypowiedziach ekspresywnych lub w gwarach
– może występować akcent inicjalny (musimy
pracować DOkładnie, Ucziwie)
W dłuższych wyrazach akcent poboczny (słabszy,
najczęściej na pierwszą sylabę NAJrozmaItszy,
KOmuniKAcja)
Typy akcentów
W języku polskim prawie zawsze akcentujemy
sylabę przedostatnią (akcent
paroksytoniczny
).
Inne możliwości:
akcent
inicjalny
(np. czeski),
akcent
oksytoniczny
(np. fr.),
akcent
proparoksytoniczny
(np. macedoński)
Tendencje do ujednolicenia
.
Funkcje akcentu:
delimitacyjna
i
dystynktywna
(np. w rosyjskim i angielskim).
Wyraz fonologiczny
to jednostka prozodyczna o jednym głównym
akcencie.
Wyróżnia się trzy jego fazy:
nagłos,
śródgłos,
wygłos.
Wyraz fonologiczny
nie musi pokrywać się
z wyrazem gramatycznym,
np. zmusili ją, nie pójdę, od dziecka.
Cechy prozodyczne - iloczas
ILOCZAS to czas wymawiania poszczególnych
głosek.
W języku polskim jest kategorią niefunkcjonalną,
tzn. różnice trwania głosek nie stanowią o
znaczeniu wyrazów. Iloczas pełni funkcję
ekspresyjną, a nie gramatyczną.
Prozodia
Iloczas, intonacja, pauza, akcent są
cechami
prozodycznymi.
Cechy prozodyczne to suprasegmentalne
właściwości ponadwyrazowych jednostek języka,
rozpoznawalne tylko w kontekście poprzez
kontrast między danym nacechowanym
odcinkiem wypowiedzi a sąsiadującymi.
Zaburzenia
trudności z wyrażaniem emocji tonem głosu i
używanie tonu, który wydaje się sprzeczny z
treścią wypowiedzi (aprozodia)
społecznie nieakceptowane tempo mowy (za
szybko lub za wolno)
społecznie nieakceptowany ton głosu (za cicho lub
za głośno)
Badanie, np.:
Młodzież i dorośli – (RHLB-PL) Bateria Testów do
Badania Funkcji Językowych i Komunikacyjnych
Prawej Półkuli Mózgu (Karen
Bryan, pol.
adaptacja: Emilia
Łojek, 2007).
Sylaba
Sylaba to odcinek wypowiedzi charakteryzujący
się narastaniem, a następnie opadaniem energii
artykulacyjnej (napięcia mięśniowego) i
akustycznej (intensywności dźwięku),
wymawianym przy nieprzerwanym wydechu.
Odgrywa ważną rolę w procesie przyswajania
języka przez dzieci (por. mama, tata, baba)
Wykorzystywana w zabawach językowych
Pozostaje niezaburzona w afazji.
Sylabifikacja
Zasada sonorności (sonorność dźwięków narasta w
kierunku jądra sylaby, a maleje z dala od jądra
sylaby; np. klej, cyrk).
Zasada pierwszeństwa nagłosu, np. o-sa a nie os-a
Uwaga
: formy z przedrostkiem – granica sylaby jest
zbieżna z granicą morfemu (np. pod-o-kien-ny)
Zasada maksymalnego nagłosu (przydzielenie do
nagłosu następnej sylaby, jak największej ilości
spółgłosek o ile jest to zgodne z zasadą
sonorności).
Fonologia – kierunki badań
Fonologia
segmentalna
–
bada właściwości
segmentów
(dźwięków,
fonemów); jej
przedmiotem są
allofonia,
fonotaktyka,
allomorfia.
Fonologia
suprasegmentalna
–
(tj. prozodyczna) bada
zjawiska wykraczające
poza zasięg
pojedynczych
segmentów;
przedmiotem badań
są m.in.: akcent,
intonacja, ton, sylaba,
wyraz fonologiczny.
Problemy 2. wykładu
Jednostki języka wydzielane w potoku mowy.
Intonacja.
Pauza.
Akcent.
Iloczas.
Zaburzenia w płaszczyźnie suprasegmentalnej.
Kierunki badań fonologicznych
Co to jest sylaba?
Czy istnieją reguły podziału wyrazów na sylaby?