Materiały pochodzą z Platformy 

Edukacyjnej Portalu 

www.szkolnictwo.pl

Wszelkie  treści  i  zasoby  edukacyjne  publikowane  na  łamach  Portalu  www.szkolnictwo.pl    mogą  być  wykorzystywane  przez  jego 
Użytkowników 

wyłącznie 

w  zakresie  własnego  użytku  osobistego  oraz  do  użytku  w  szkołach  podczas  zajęć  dydaktycznych.  Kopiowanie,  wprowadzanie  zmian, 
przesyłanie, 

publiczne 

odtwarzanie 

i  wszelkie  wykorzystywanie  tych  treści  do  celów  komercyjnych  jest  niedozwolone.  Plik  można  dowolnie  modernizować  na  potrzeby 
własne 

oraz 

do 

wykorzystania 

w szkołach podczas zajęć dydaktycznych.

WIEDZA O 

SPOŁECZEŃSTWIE

Temat: Konstytucja Rzeczypospolitej 
Polskiej

Plan lekcji

1. System prawa Rzeczypospolitej Polskiej
2. Konstytucja – typy, cechy i funkcje
3. Transformacja ustrojowa i powstanie Konstytucji 

Rzeczypospolitej Polskiej 

4. Budowa Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej
5. Zasady ustroju Rzeczypospolitej Polskiej zawarte 

w Konstytucji

6. Ogólna charakterystyka ustroju Rzeczypospolitej 

Polskiej

7. Polskie konstytucje

System prawa 

Rzeczypospolitej Polskiej

System prawa to zespół norm obowiązujących w państwie, 
zróżnicowanych według dziedzin politycznego i społeczno – 
gospodarczego życia, do których się odnoszą.

W systemie prawa Rzeczypospolitej Polskiej wyodrębnione są 
następujące gałęzie (działy) prawa:
1)prawo państwowe (konstytucyjne),
2)prawo cywilne,
3)prawo rodzinne
4)prawo pracy,
5)prawo administracyjne,
6)prawo finansowe,
7)prawo gospodarcze,
8)prawo karne,
9)prawo procesowe.
Przedstawiony podział nie jest podziałem wyczerpującym (np. prawo 
rolne,
międzynarodowe).

Prawo państwowe (konstytucyjne) – podstawowym źródłem jest 
ustawa zasadnicza,
czyli Konstytucja RP oraz inne ustawy z nią związane.

Konstytucja – typy, cechy i 

funkcje

Konstytucja (łac. constituere – 
urządzać, ustanawiać) jest 
najważniejszym aktem prawnym 
obowiązującym w państwie. Ma 
ona znaczenie szczególne, gdyż 
zawiera zasady organizacji 
państwa i działania wszystkich 
jego organów oraz określa ich 
wzajemne relacje, a także prawa 
i obowiązki obywateli. W 
konstytucji ustalone są również 
reguły określające relacje między 
obywatelami a władzą.
Jest 

ona 

uchwalona 

przez 

demokratycznie  wybrane  władze 
i  ratyfikowana  z  zasady  przez 
naród poprzez referendum.

Konstytucja – typy, cechy i 

funkcje

Kryteria wyróżniania i typy konstytucji

FORMA 

•  pisane – w postaci jednego lub kilku aktów prawnych o 
szczególnej mocy prawnej, szczególnej treści oraz specjalnym trybie 
uchwalania i zmiany

• niepisane – w postaci wielu aktów prawnych, norm prawnych 
niepisanych w postaci zwyczajów i procedur prawnych.

TREŚĆ

•  pełne – regulują wszystkie sprawy dotyczące ustroju państwa

• niepełne (małe) – regulują tylko sposób powoływania i 
funkcjonowania naczelnych organów państwowych, przyjmowane są 
na czas określony.

OKRES OBOWIĄZYWANIA

•  stałe – bez wyznaczonego terminu obowiązywania

•  czasowe – zawierają określony czas obowiązywania

Konstytucja – typy, cechy i 

funkcje

Kryteria wyróżniania i typy konstytucji

SPOSÓB POWSTANIA 

•  oktrojowane – (nadawane) – nadane np. przez głowę państwa lub 
przez inne państwo bez udziału organów przedstawicielskich danego 
państwa

•  obywatelskie (uchwalone) – uchwala je organ przedstawicielski 
(parlament lub konstytuanta) albo je akceptuje.

SPOSÓB ZMINAY

•  sztywne – sposób zmiany określa ściśle ustalona procedura

•  elastyczne – sposób zmiany jest taki sam, jak zwykłych ustaw.

Konstytucja – typy, cechy i 

funkcje

CECHY  KONSTYTUCJI

•  szczególna moc prawna

•  szczególna treść

•  szczególny tryb uchwalania lub zmiany

NAJWAŻNIEJSZE FUNKCJIE KONSTYTUCJI

•  funkcja prawna – jest podstawą całego systemu prawa w państwie 
konstytucyjnym,

•  funkcja organizacyjna – określa zasady organizacji, sposób 
funkcjonowania państwa, jego wewnętrzną strukturę,

•  funkcja integracyjna – służy zjednoczeniu całego społeczeństwa, gdyż 
jest efektem konsensusu społecznego,

•  funkcja wychowawcza – zawiera określony system wartości, idei i 
przekonań społecznych oraz sposobów ich realizacji,

•  funkcja programowa – określa kierunki rozwoju państwa.

Transformacja ustrojowa i 

powstanie Konstytucji 

Rzeczypospolitej Polskiej 

•  przed 1989 r. w Polsce 
obowiązywała konstytucja 
uchwalona w 1952 r. 

•  od 6 lutego do 5 kwietnia 
1989 r. trwały rozmowy między 
przedstawicielami opozycji 
solidarnościowej a władzą 
komunistyczną – tzw. obrady 
Okrągłego Stołu. W ich wyniku 
zawarto porozumienie w 
sprawie przemian ustrojowych i 
gospodarczych w Polsce. 

•  zgodnie z zawartym 
porozumieniem 
7 kwietnia 1989r.  Sejm dokonał 
pierwszej nowelizacji 
konstytucji, wprowadzając m.in. 
Dwuizbowy parlament i 
instytucję prezydenta. 

Obrady okrągłego stołu

Transformacja ustrojowa i 

powstanie Konstytucji 

Rzeczypospolitej Polskiej 

•  4 czerwca 1989 r. odbyły się pierwsze częściowo wolne wybory do 
parlamentu, które zakończyły się sukcesem „Solidarności”.

•  w grudniu nastąpiła kolejna nowelizacja konstytucji. Zmieniono 
nazwę państwa na „Rzeczypospolitą Polską” , zlikwidowano zapis o 
przewodniej roli PZPR.

•  w 1992 roku parlament przyjął ustawę o trybie przygotowania i 
uchwalenia nowej konstytucji. 

•  17 października 1992 r. uchwalono tzw. Małą Konstytucję, która 
określała relacje między naczelnymi organami państwa i tym samym 
uchylała zapisy z konstytucji PRL. Równocześnie trwały prace nad 
nową konstytucją.

•  2 kwietnia 1997 r. Zgromadzenie Narodowe uchwaliło konstytucję.

•  25 maja 1997 r. odbyło się referendum konstytucyjne, w którym 
Polacy niewielką większością głosów opowiedzieli się za konstytucją.

•  17 października 1997 r. konstytucja weszła w życie.

Budowa Konstytucji 

Rzeczypospolitej Polskiej

1. Wstęp – preambuła – zawiera odwołanie do tradycji historycznych 
I i II Rzeczypospolitej, wartości (prawdy, sprawiedliwości, piękna, 
dobra) oraz do Boga.
2. Rozdział I zawiera m.in. Zasady ustroju politycznego, 
gospodarczego i społecznego państwa oraz określa symbolikę 
narodową.
3. Rozdział II zawiera katalog obowiązków, praw i wolności 
obywateli, a także mechanizmy ich ochrony.
4. Rozdział III zawiera katalog źródeł prawa obowiązującego w 
Rzeczypospolitej oraz sposób ich wykonania
5. Rozdziały IV – IX określają kompetencje najwyższych organów 
władzy ustawodawczej, sądowniczej i wykonawczej, tryb ich 
powoływania oraz relacje między nimi.
6. Rozdział X dotyczy finansów publicznych, zasad nakładania 
podatków i procedury uchwalania ustawy budżetowej.
7. Rozdział XI określa zasady postępowania w sytuacjach 
szczególnych zagrożeń, takich jak klęska żywiołowa czy napaść ze 
strony innego państwa.
8. Rozdział XII określa procedury zmian konstytucji.
9. Rozdział XIII zawiera przepisy przejściowe i końcowe.

Zasady ustroju Rzeczypospolitej 

Polskiej zawarte w Konstytucji

Zasada demokratycznego państwa 
prawnego  
„Rzeczypospolita Polska jest 
demokratycznym państwem prawnym, 
urzeczywistniającym zasady 
sprawiedliwości społecznej. […] Organy 
władzy publicznej działają na podstawie i w 
granicach prawa”. (Art. 1,7)

Zasada unitarnej formy 
państwa  
„Rzeczypospolita Polska jest 
państwem jednolitym”. (Art. 3)

Zasady ustroju Rzeczypospolitej 

Polskiej zawarte w Konstytucji

Zasada zwierzchniej władzy narodu  
„Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do narodu. […] 
Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio”. 
(Art. 4)

Zasada podziału władzy
„Ustrój Rzeczypospolitej Polskiej opiera się 
na podziale i równowadze władzy 
ustawodawczej, władzy wykonawczej i 
władzy sądowniczej. […] Władzę 
ustawodawczą sprawuje Sejm i Senat, 
władzę wykonawczą Prezydent 
Rzeczypospolitej Polskiej i Rada Ministrów, 
władzę sądowniczą sądy i trybunały”. (Art. 
10) 

Monteskiusz 

Zasady ustroju Rzeczypospolitej 

Polskiej zawarte w Konstytucji

Zasada pluralizmu 
politycznego
„Rzeczypospolita Polska 
zapewnia wolność tworzenia i 
działania partii politycznych. 
Partie polityczne zrzeszają się  
na zasadzie dobrowolności i 
równości obywateli polskich w 
celu wpływania metodami 
demokratycznymi na 
kształtowanie polityki państwa. 
[…] Rzeczypospolita zapewnia 
wolność tworzenia i działania 
związków zawodowych, 
organizacji  społeczno – 
zawodowych rolników, 
stowarzyszeń, ruchów 
obywatelskich , innych 
dobrowolnych zrzeszeń oraz 
fundacji”. (Art. 11, 12)

Zasady ustroju Rzeczypospolitej 

Polskiej zawarte w Konstytucji

Zasada republikańskiej formy rządów
„Zasada to nie została wyrażona w konstytucji wprost. Mimo  to 
znajduje swój wyraz w oficjalnej nazwie  państwa – Rzeczypospolitej 
Polskiej. W języku polskim słowo „Rzeczypospolita” jest odpowiednikiem 
słowa „republika ”. 

Zasada decentralizacji władzy 
państwowej i samorządowej
„Ustrój terytorialny 
Rzeczypospolitej Polskiej 
zapewnia decentralizację władzy 
publicznej. […] Ogół 
mieszkańców jednostek 
zasadniczego podziału 
terytorialnego stanowi z mocy 
prawa wspólnotę samorządową. 
Samorząd terytorialny 
uczestniczy w sprawowaniu 
władzy państwowej”. (Art. 15, 16)

Podział administracyjny 

Ogólna charakterystyka ustroju 

Rzeczypospolitej Polskiej

Ustrój III Rzeczypospolitej określa się jako parlamentarny 
zracjonalizowany.
Racjonalizacja  polega na wzmocnieniu władzy wykonawczej elementami 
zaczerpniętymi z innych modeli ustrojowych, m.in.  z systemów:

•  kanclerskiego – silna pozycja premiera, konstruktywne wotum 
nieufności,

•  półprezydenckiego – prezydent dysponujący licznymi przywilejami 
(m.in. zawieszające weto ustawodawcze), wybierany  w wyborach 
powszechnych. 

Flaga Polski 

Herb Polski 

Polskie konstytucje

•  Konstytucja 3 maja 1791 r.

•  Konstytucja Księstwa Warszawskiego z 22 lipca 1807 r.

•  Konstytucja  Królestwa Polskiego z 1815 r.

•  Mała Konstytucja z 20 lutego 1919 r. 

•  Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 17 marca 1921 r. (konstytucja 
marcowa)

•  Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 23 kwietnia 1935 r. (konstytucja 
kwietniowa)

•  Mała Konstytucja z 19 lutego 1947 r.

•  Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 22 lipca 1952 r.

•  Mała Konstytucja z 17 października 1992 r.

•  Konstytucja Rzeczypospolitej z 2 kwietnia 1997 r.

Konstytucja 3 Maja 1791 roku

Jan Matejko, 1891

Olej na płótnie

247 cm × 446 cm

Zamek Królewski w Warszawie