Zagrożenia 

Bezpieczeństwa

 Kulturowego

Bezpieczeństwo kulturowe nie jest w Polsce 
tematem nadmiernie eksploatowanym.
Mówi się co prawda, i to coraz częściej, o ochronie 
tożsamości kulturowej, dziedzictwa
kulturowego, a przede wszystkim tożsamości 
narodowej, ale sam aspekt bezpieczeństwa
kulturowego, w szerokim kontekście bezpieczeństwa 
narodowego czy międzynarodowego,
nie doczekał się jeszcze umotywowanego i 
systemowego podejścia.

Popularna definicja kultury

Całokształt materialnego i duchowego dorobku ludzkości, gromadzony, 
utrwalony i wzbogacony w ci.gu jej dziejów, przekazywany z pokolenia 
na pokolenie. W skład tak pojętej kultury wchodzą nie tylko wytwory 
materialne
i instytucje społeczne, ale także zasady współżycia społecznego, 
sposoby postępowania, wzory, kryteria ocen estetycznych i moralnych 
przyjęte w danej zbiorowości i wyznaczające obowiązujące 
zachowanie.

Tożsamość kulturowa

Tożsamość  każdego narodu 
kształtowała się przez wieki, tworząc 
narodowy
kapitał kulturowy oparty na zasobach 
materialnych i duchowych, systemie 
wartości
religijnych i moralnych, narodowej 
symbolice: wszystkie te wartości 
przekazywane były
z pokolenia na pokolenie.

Źródła zagrożeń

Docierają do nas wszystkie
zjawiska, jakie globalizacja ze sobą 
niesie, a więc zarówno takie, które 
rodzą szanse, jak i te, które są 
zagrożeniami. Mówimy przede 
wszystkim o kulturze, bo ten obszar 
ludzkiej aktywności i ta sfera zjawisk 
interesuje nas najbardziej, ale 
pamiętać należy, że globalizacja
jest zjawiskiem holistycznym i 
różnych obszarów globalizacji, choćby 
ekonomii i kultury, rozdzielić się nie 
da.

Problem, jaki się pojawia w odniesieniu do Polski, a także do każdego 
innego kraju (dotyczy to nawet głównego „dysponenta” globalizacji, 
czyli Stanów Zjednoczonych), sprowadza się do pytania, czy proces 
internalizacji kultury masowej nie zagraża w jakimś stopniu tożsamości 
kulturowej tego kraju.

Czy jest to tylko bezbolesna konsumpcja, czy też powoduje ona 
widoczne
i rejestrowalne zmiany w zwyczajach, w percepcji zjawisk, czy wypiera 
tradycyjne wzorce, tworzy subkultury?

Znany jest wszak fenomen erozji tradycyjnych
protestanckich wartości życia i pracy w Stanach 
Zjednoczonych ,które ulegają erozji zarówno pod wpływem 
silnego bodźca wielokulturowości, jak i wpływu komercyjnej 
kultury masowej.

Generalnie nie ulega wątpliwości, że globalizacja może być i 
jest źródłem zagrożeń kultury, zwłaszcza gdy otwarcie kraju na 
wpływy globalnej kultury masowej jest niekontrolowane i 
bezrefleksyjne oraz gdy nie towarzyszy temu świadoma 
polityka kulturalna państwa.

Każdy przypadek wymaga jednak pogłębionych analiz, badań i 

obserwacji.

Źródłem zagrożeń dla kultury może 
być też regionalizm, czyli najogólniej 
rzecz biorąc
skoordynowany system współpracy 
międzynarodowej państw i 
społeczeństw danego regionu oparty 
na wspólnocie potrzeb i interesów.

Warunkiem współpracy, a coraz 
częściej integracji, jest poczucie 
związku z obszarem przynależności, 
wykształcenie się historycznych więzi
regionalnych opartych na wspólnych 
wartościach oraz uformowanie się 
poczucia kulturowej,
politycznej i ekonomicznej 
odrębności.

Wyrazem i jednocześnie przykładem regionalizmu

przemawiającym do wyobraźni mieszkańców innych 

kontynentów jest integracja europejska.

Jest to ambitny, epokowy, lecz niełatwy proces mający zarówno 
historyczne podstawy w postaci wspólnych korzeni tożsamości 
europejskiej jak i historyczny bagaż konfliktów, wojen, 
nacjonalizmu i totalizmu.

Kolejne źródło zagrożeń, które jest 
udziałem Polski i innych krajów 
Europy
Środkowo-Wschodniej określa się 
mianem optymistycznie brzmiącego 
terminu
„modernizacja”. Wypiera ono inny 
termin „westernizacja” i oznacza 
przyspieszony rozwój wzorowany na 
modelu zachodnim.

Problem w tym, że modernizacja to nie 
tylko dobrodziejstwa. Często niesie ona 
tak wielkie zmiany, że jest szokiem i staje 
się zagrożeniem dla dotychczasowego 
sytemu, w tym także kultury i 
tożsamości.

Niektóre zagrożenia rozwoju kultury, a zwłaszcza 
bezpieczeństwa kulturowego
w Polsce, wynikają z wyżej wspomnianych 
przyczyn ekonomicznych. Manifestuje się to nie
tylko w zubożeniu znacznej części społeczeństwa, 
dla którego sprawą ostatecznej potrzeby
staje się nie tylko pożytkowanie kultury wysokiej , 
ale
nawet zakupienie książki. Gorzej, że 
powiększający się deficyt budżetowy w finansach
państwowych skutkuje ograniczaniem środków na 
edukację, oświatę i kulturę. Odbija się to
również na ochronie zabytków i dóbr kultury 
materialnej, wyraża w braku środków na ich
renowację, słabym zabezpieczeniu przed 
kradzieżą i wywozem z kraju.

Źródłem zagrożeń, którego istnienie już można odnotować i 
którego znaczenie będzie rosło, jest migracja, w tym napływ do 
Polski emigrantów z innych niż europejski obszarów 
kulturowych. Będzie się to wiązać z członkostwem Polski w Unii 
Europejskiej. Obecnie
w Polsce przebywają głównie przybysze ze Wschodu, z obszaru 
b. ZSRR, a także pewna liczba emigrantów z Chin, Wietnamu i 
innych państw azjatyckich, w tym z krajów islamskich.

Ma to wpływ, choć ciągle ograniczony, na stosunki 
społeczne i kulturalne, na przykład w postaci rosnącej 
popularności kuchni chińskiej (i jej dalekowschodnich 
odmian).
W przyszłości mieć może jednak znaczenie głębsze skutki 
w postaci rosnącego stopnia wielokulturowości, narastania 
przedmiotów religijnych i w ogóle problemów etniczności.

Już dziś skutkuje to wzrostem 
przestępczości (w tym 
międzynarodowej przestępczości 
zorganizowanej z powiązaniami 
mafijnymi), sprzyja rozwojowi takich 
przestępstw, jak:
przemyt, handel narkotykami, bronią, 
żywym towarem. To głównie z tych 
środowisk wywodzą się płatni 
mordercy, egzekutorzy mafijni, 
egzekutorzy długów. Na tym tle rodzi 
się swoista subkultura 
najokrutniejszych przestępstw, 
bezwzględnych mafiozów, dająca 
gotowe
scenariusze do filmów i seriali 
telewizyjnych.

Niezwykle ważną grupę stanowią zagrożenia dotyczące materialnych 

dóbr kultury.

Ochronie tych dóbr poświęcona jest większość uregulowań 

prawnomiędzynarodowych

i narodowych.

Podstawowym zagrożeniem dla dóbr 

kultury są wojny i konflikty zbrojne, 

jednak również w okresie pokoju nie 

brak zagrożeń.

Polska ustawa o ochronie dóbr kultury mówi o takich 

zagrożeniach, jak: zniszczenia, uszkodzenia, dewastacja, 

zaginięcie, a także nieuprawniona przeróbka dzieła, 

rekonstrukcja, odbudowa itp. Ustawa reguluje również szereg 

innych sytuacji i czynności dotyczących zabytków, w tym: 

konserwacji, remontów, użytkowania.

Wśród różnych scenariuszy rozwoju zagrożeń dla bezpieczeństwa 
kulturowego
Polski, za najbardziej prawdopodobne uznano następujące zagrożenia:

-  pogłębiający się kryzys tożsamości narodowej;
-  spadek poczucia więzi kulturowej wśród Polaków;
-  ograniczenie suwerenności państwa;
-  internacjonalizacja zagrożeń społecznych;
-  wzrost zależności kulturowej i powielania zachodnich 
wzorów;
-  spadek środków na kulturę i politykę kulturalną.

Za mniej prawdopodobne uznano takie zagrożenia, jak:

-  kryzys państwa narodowego i jego przeniesienie na kulturę;
-  uniformizacja treści przekazywanych przez media;
-  wzrost ekspansji kultury masowej;
-  wzrost dezorientacji i kryzys wartości związanych z ekspansją kultury 
masowej;
-  przyspieszenie procesu rozkładu tradycyjnych więzi międzyludzkich.

Reasumując rozważania na temat źródeł zagrożeń kultury, można 
powiedzieć, że wiążą się one – podobnie jak szanse jej rozwoju – z 
jej otwarciem na świat, i to zarówno na globalną kulturę masową 
(utożsamianą generalnie z komercyjnymi produktami 
amerykańskimi), jak i na coraz dalej idącą integrację europejską, 
przy czym oba procesy wcale nie są koherentne wobec siebie.

Trzeba jednak pamiętać, że zalew wytworami obcej kultury 
byłby wtedy
rzeczywiście niebezpieczny, gdyby napotykał na 
bezrefleksyjne, tępe społeczeństwo, którego nie stać na 
twórczą internalizację, lecz jedynie na bezmyślną imitację.

Bibliografia:

K. Krzysztofek, M.S. Szczepański, A. 
Ziemilski, Kultura a modernizacja
społeczna, Instytut Kultury, Warszawa 
1993

K. Krzysztofek, A. Ziemilski, Czynnik kulturowy...

J. Czaja - Bezpieczeństo kulturowe RP

Dziękujemy za 
uwagę