Zapobieganie ryzykownym 

zachowaniom dzieci i 

młodzieży

Maria Deptuła

Zakład Pedagogiki Opiekuńczej z Profilaktyką 

Społeczną

Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego 

 

 

Plan wystąpienia

1.

Definicje pojęć „ ryzykowne zachowania”, 
„czynniki ryzyka”

2.

Ścieżka ryzyka zapoczątkowana zaburzeniami 
w realizacji ról rodzicielskich i odpowiadające 
jej działania profilaktyczne

3.

Ścieżka ryzyka zapoczątkowana zaburzeniami 
w rozwoju zdolności poznawczych dziecka i 
odpowiadające jej działania profilaktyczne 

4.

Działania profilaktyczne podejmowane w 
okresie dorastania wobec młodzieży z obu 
ścieżek ryzyka 

5.

Podsumowanie

 

 

Pojęcie „ryzykowne zachowania”

Ryzykowne zachowania

 to w teorii R. Jessora 

zachowania zagrażające zdrowiu młodzieży i jej 

prawidłowemu rozwojowi.

Należą do nich:



używanie substancji psychoaktywnych, 



przedwczesna aktywność seksualna

, 



zachowania agresywne, stosowanie przemocy, znęcanie 

się nad rówieśnikami, 



drobne przestępstwa, wykroczenia, czyny chuligańskie, 

wandalizm,

 



zaniedbywanie obowiązków szkolnych, wagary, 

nieukończenie szkoły, 



kłamstwa i ucieczki z domu,



inne zachowania wskazujące na nieprawidłowy przebieg 

rozwoju 

 

np.

 

próby samobójcze i inne zachowania wynikające z zaburzeń 

depresyjnych, nieprawidłowe wywiązywanie się z ról społecznych 

(np. brak zaangażowania w naukę w szkole czy niewłaściwe 

wybory zdrowotne np. nieprawidłowa dieta, niski poziom 

aktywności fizycznej (za : Ostaszewski 2005).

 

 

Czynniki ryzyka

„ Charakterystyczne zmienne lub 

zagrożenie, których obecność czyni 
prawdopodobieństwo wystąpienia 
zaburzenia u danej osoby większym, niż 
u osoby wybranej losowo z populacji 
ogólnej” 

(Arthur i wsp. 2002)

 

 

I. Ścieżka ryzyka

Rozwój agresywnych zachowań, odmowa 

podporządkowania dorosłym w okresie przedszkolnym

Zaburzona realizacja ról rodzicielskich

np. brak czułości, nadmierny krytycyzm, wrogość, 

niedostateczna lub niekonsekwentna dyscyplina, 

niewystarczające angażowanie się w opiekę nad dzieckiem 

Odrzucenie przez rówieśników w klasie szkolnej

w młodszym wieku szkolnym, słabe postępy w nauce

W okresie dorastania przyłączanie się do grup rówieśniczych,

w których normą jest używanie substancji psychoaktywnych

 Źródło: opracowanie własne na podstawie Jacob, Leonard 

1997

 

 

Cele działań profilaktycznych powiązanych 
z pierwszą ścieżką ryzyka

OKRES 

PRZEDSZKOLNY

Metoda modelowania połączona z egzekwowaniem wymagań 

 Metoda indukcji

 Metoda modelowania i moralizowania

Program C. Sutton:

Jak radzić sobie z trudnymi zachowaniami u dzieci

 Trening umiejętności wychowawczych 

Korygowanie 

postaw rodziców 

w toku terapii

Wzbogacanie wiedzy rodziców i 

wychowawców o potrzebach

dzieci i rozwijanie umiejętności

 wspomagania

rozwoju psychospołecznego

Źródło: opracowanie własne

 

 

Cele działań profilaktycznych

powiązanych z pierwszą ścieżka ryzyka 

rozpoczynającą się od zaburzeń w realizacji ról 

rodzicielskich (cd)

MŁODSZY WIEK SZKOLNY

Stymulowanie rozwoju społecznego 

dzieci metodą:

indukcji

 nagradzania, karania, 

 modelowania, 

 powierzania zadań, 

 moralizowania

Stymulowanie rozwoju 

psychospołecznego dzieci 

w klasie szkolnej

np. program

„Spójrz inaczej” 

Korygowanie zaburzeń w rozwoju

dzieci odrzucanych przez rówieśników

np. program J. Grochulskiej 

Budzenie motywacji do nauki i 

kształtowanie niezbędnych nawyków

Korygowanie zaburzeń zachowania metodą socjoterapii

Źródło: opracowanie własne

 

 

II. Ścieżka ryzyka

Problemy w nauce i 

obniżona zdolność do radzenia sobie z nimi

I. Zaburzenia w rozwoju zdolności poznawczych

np. obniżona zdolność koncentracji uwagi, percepcji 

wzrokowej, koordynacji wzrokowo-słuchowo-ruchowej

Odrzucenie przez rówieśników w klasie szkolnej

w młodszym wieku szkolnym

W okresie dorastania przyłączanie się do grup rówieśniczych,

w których normą jest używanie substancji psychoaktywnych

 

Źródło: opracowanie własne na podstawie Zucker, Boyd, Howard 

(red.) 1997

 

 

Cele działań profilaktycznych powiązanych 
z drugą ścieżką ryzyka 

rozpoczynającą się od 

zaburzeń w rozwoju zdolności poznawczych

W młodszym wieku 

szkolnym

 

Korygowanie zaburzeń w

toku zajęć 

korekcyjno-kompensacyjnych

 

Rozwijanie 

odporności na sytuacje trudne

Stymulowanie rozwoju

społecznego dzieci

np. program

„Spójrz inaczej”

Kształtowanie klimatu 

tolerancji w grupie

Korygowanie zaburzeń w rozwoju u 

dzieci odrzucanych przez rówieśników 

np. program J. Grochulskiej,

metoda socjoterapii

Praca z rodzicami – 

nauka stymulowania rozwoju

dziecka

Źródło: opracowanie własne

 

 

OKRES DORASTANIA

Korygowanie zaburzeń

zachowania 

metodą socjoterapii

Stymulowanie rozwoju 

psychospołecznego 

np. program „Spójrz inaczej

”

 

Budzenie motywacji do nauki 

np. program „Jak polubić naukę”

Korygowanie zaburzeń rozwoju 

społecznego uczniów 

np. program A. Strzeleckiej

Kształtowanie optymizmu wg 

Pensylwańskiego Programu Zapobiegania

Depresji M.P. Seligmana

Interwencja profilaktyczna wobec ucznia 

eksperymentującego z substancjami psychoaktywnymi

Cele działań profilaktycznych 
adresowanych do  uczniów z obu ścieżek 
ryzyka

 

Źródło: opracowanie własne

 

 

Podsumowanie



Podejmowanie pracy z rodzicami i nauczycielami 
uczącymi dziecko przez pedagoga szkolnego jest 
próbą wprowadzenia zmiany w funkcjonowaniu 
osób znaczących w życiu dziecka. 



Konsekwencją tych działań powinno być z jednej 
strony lepsze dopasowanie wymagań i oczekiwań 
do możliwości dziecka, z drugiej zaś zapewnienie 
dziecku adekwatnej do tych wymagań pomocy.



Zmianie ulegnie zatem nie tylko samo dziecko i 
nie tylko środowisko ale także relacja dziecka ze 
środowiskiem, co jest według A. Brzezińskiej 
właściwym podejściem do pomagania dzieciom z 
grup ryzyka (Brzezińska 2002, s. 42)

 

 

Podsumowanie



Dobierając propozycje działań 

profilaktycznych do indywidualnych ścieżek 

ryzyka kierowałam się przekonaniem, że 

pomaganie dziecku z trudnościami w nauce i 

zaburzeniami rozwoju musi obejmować nie 

tylko samo dziecko ale także jego najbliższe 

otoczenie.



A. Brzezińska zwraca uwagę, że jeżeli 

skupimy się na samym dziecku, czyli na 

wewnętrznych czynnikach ryzyka, to może 

„grozić to tym, że poddana 

różnym zabiegom 

pomocowym i naprawiona

 osoba wróci do 

swego dotychczasowego – niezmienionego 

środowiska i prędzej czy później powróci 

także do dotychczasowego nieprawidłowego 

sposobu funkcjonowania” (2002, s. 42).

 

 

Podsumowanie



Jest to jeden z wielu możliwych 

projektów podnoszenia skuteczności 

wychowawczej szkoły – ich tworzenie 

wymaga:

- 

prowadzenia badań naukowych nad 

efektywnością różnych działań 

profilaktyczno-wychowawczych

-  upowszechniania wśród nauczycieli 

wiedzy  o warunkach sprzyjających 

rozwojowi 

dzieci i młodzieży i 

sposobach ich 

tworzenia w szkole i 

środowisku lokalnym

 

 

Bibliografia

1. Arthur M.W., Hawkins J.D., Pollard J.A., Catalano 

R.F., Baglioni A.J. JR (2002)

 

Measuring risk and 

protective factors for substance use, delinquency and 

other adolescent problem behaviors The Communities 

That Care Youth Survey

. „Ewaluation Reviev” Vol. 26 

No.6, December, 576-601, Sage Publications.

2. Brzezińska A. (2002)

 

Pomoc dzieciom z grup ryzyka

. 

„Remedium”, 12, 42-46.

3. Jacob T., Leonard K. (1997)

 

Wpływ rodziny i 

rówieśników na nadużywanie alkoholu w okresie 

dorastania.

 W: Zucker R., Boyd G., Howard J. (red.) 

Powstawanie problemów alkoholowych. Biologiczne, 

psychospołeczne i socjologiczne czynniki ryzyka 

uzależnienia od alkoholu. Warszawa, PARPA, 105-126

.

4. Ostaszewski K. (2005)

 

Podstawy profilaktyki 

zachowań problemowych młodzieży

. W: M. Deptuła 

(red.) Diagnostyka – Profilaktyka – Socjoterapia w teorii i 

praktyce pedagogicznej, Bydgoszcz (w druku).

5. Zucker R., Boyd G., Howard J. (1997)

 

Powstawanie 

problemów alkoholowych. Biologiczne, psychospołeczne 

i socjologiczne czynniki ryzyka uzależnienia od alkoholu. 

Warszawa, PARPA.