Przedsocjologiczna 
refleksja nad życiem 
społecznym

i geneza socjologii

 

Zanim A. Comte sformułował w XIX w. 
nazwę „socjologia”, refleksja na temat 
natury życia społecznego uprawiana była już 
od wielu stuleci. Zajmowali się nią 
najczęściej filozofowie.

W naszym kręgu kulturowym pierwsi uczeni 
podejmujący opis i analizę życia zbiorowego 
to Platon i Arystoteles.

„Państwo” Platona

Platon w „Państwie” zajmował się min.:
- majątkowym zróżnicowaniem społeczeństwa
    „

jakkolwiek by było to w każdym siedzą przynajmniej dwa państwa, które 

się zwalczają: państwo ubogich i państwo biednych”

- ładem społecznym i kontrolą życia jednostek
- podziałem pracy
    

„do czego się ktoś urodził – do tej roboty trzeba każdą jednostkę 

przydzielić, tak żeby się każdy czymś jednym co do niego należy zajmował”

- rozmiarem państwa i jego geograficznym 

położeniem

„Polityka” Arystotelesa

Uczeń Platona – Arystoteles w podobnym 

stopniu może być traktowany jako jeden z 
„protoplastów” socjologii, choćby dzięki 
„Polityce”, w której analizuje następujące 
aspekty państwa (społeczeństwa):

- samowystarczalność
- wspólnota moralna
    „

zbiorowość żyjąca na wspólnym terytorium, złączona wymianą towarów i 

przymierzem zaczepno-obronnym nie tworzyłaby jeszcze państwa, gdyby 
nie zespalało jej wspólne dążenie do cnoty”

- różnorodność i komplementarność części

i wiele innych

Historia myśli socjologicznej obfituje jeszcze w 

wielu myślicieli, którzy poprzedzali swą 
refleksją narodziny socjologii w XIX w., 
choćby

- Niccolo Machiavelli, autor słynnego Księcia

ale………………………

Wiedza przedsocjologiczna, a socjologia

Od współczesnej, stricte socjologicznej 

perspektywy tę przedsocjologiczną refleksję 
teoretyczną odróżniają trzy istotne cechy – 
wyróżniki współczesnych standardów 
naukowych (B. Szacka):

 

Wiedza przedsocjologiczna, a socjologia

normatywny i finalistyczny punkt widzenia 

– znacznie bardziej autorów interesowało 

to jak być powinno, niż to jak jest

woluntaryzm – z jednej strony wiara we 

wszechmoc władcy, z drugiej strony 

przekonanie, że skoro ludzie są obdarzeni 

wolną wolą i każdy może robić co chce, to 

rzeczywistość jest nieprzewidywalna

Wiedza przedsocjologiczna, a socjologia

koncentracja uwagi na państwie i władzy – 
nie było znane pojęcie społeczeństwa, jako 
czegoś innego niż państwo.

Oddzielenie porządku społecznego od 

politycznego było istotnym krokiem w stronę 
rozwoju wiedzy naukowej o procesach i 
zjawiskach zachodzących w zbiorowościach 
społecznych. 

Wiedza potoczna

Równocześnie z refleksją naukową, filozoficzną 

ludzie praktykowali tzw. wiedzę potoczną. 
Jeśli wejdziesz między wrony musisz krakać 

jak i one

Gdy kota nie ma myszy harcują

Czy skorupka za młodu nasiąknie tym na 

starość trąci

Kto nie pije ten donosi

Natura potocznej wiedzy o życiu społecznym

Taką wiedzę potoczną nabywamy 

spontanicznie, w toku kontaktów 

społecznych. Nasiąkamy taką wiedzą 

bezrefleksyjnie. 

Jest ona uwarunkowana tym, że człowiek 

kieruje się nie tylko rozumem, ale i 

emocjami – one wpływają na proces 

poznawczy. 

W efekcie wiedza potoczna rzadko jest 

neutralna, jest związana z wartościowaniem.

Natura potocznej wiedzy o życiu społecznym

Kolejna cecha myślenia potocznego to 

skłonność do operowania podziałami 

dychotomicznymi – do przedstawiania 

świata w czarno-białych barwach.

Następstwo w czasie traktujemy jako związek 

przyczynowy.

Upatrujemy przyczyn zjawisk, zdarzeń w 

celowych działaniach ludzi.

Pochopność uogólnień.
Potoczna wiedza jest przesiąknięta 

stereotypami (stypologizowana, przejęta od 

innych wiedza).

Wiedza potoczna a wiedza naukowa

W odróżnieniu od wiedzy potocznej powszechnie 

uznawanymi cechami wyróżniającymi 

naukowe podejście do zjawisk społecznych są:

- niezadawalanie się samym opisem, ale 

zmierzanie do wyjaśniania przy pomocy 

istniejących teorii

- przestrzeganie reguł postępowania 

badawczego

- neutralność i powstrzymywanie się od 

wartościowania

Geneza socjologii

Historycznie czynniki narodzin socjologii można 

wskazać w następującym porządku:
wraz z podróżami, wyprawami handlowymi 

poszerzyły się granice świata znanego 

człowiekowi naszego kręgu – poznawano 

różne ludy, żyjące odmiennie niż w Europie
rewolucja francuska obaliła stary, statyczny 

ład społeczny, ukazała spontaniczność 

procesów społecznych, ich wymykanie się 

spod kontroli
rewolucja przemysłowa – przejście od 

gospodarki opartej na rolnictwie, w której 

podstawowymi jednostkami produkcyjnymi 

były gospodarstwa domowe do gospodarki, w 

której takimi jednostkami stały się fabryki

Znaczenie rewolucji przemysłowej dla narodzin 

socjologii

Rewolucja przemysłowa to – w efekcie - 
takie potężne zmiany społeczne jak:
Wielkie zmiany w zatrudnieniu: spadek w 
rolnictwie na korzyść przemysłu
Luźna struktura społeczna – jednostka 
(zasadniczo) nie jest przypisana do stanów, 
kast, klanów, rodów

Znaczenie rewolucji przemysłowej dla narodzin 

socjologii

Osłabienie lokalności życia społecznego i 

gospodarczego (migracje na dużą skalę, 

ruchliwość społeczna)
Upowszechnienie oświaty i szkolnictwa, 

rozwój kultury masowej
Wskutek osłabienia więzi lokalnych i coraz 

bardziej dostępnej oświaty upowszechnia się 

tożsamość narodowa
Sekularyzacja – oddzielenie religii od wielu 

sfer życia

Geneza socjologii

W takich okolicznościach historycznych rodzi 

się socjologia jako odrębna dyscyplina 
wiedzy. Za jej początek przyjąć można 
połowę XIX wieku i prace Augusta Comte`a 
(autora pojęcia „socjologia”), zwanego 
„ojcem socjologii”, Karola Marksa oraz nieco 
późniejszych autorów Emile`a Durkheima 
(twórcy Roczników Socjologicznych, 1898) i 
Maxa Webera.

Problem ustalenia ojcostwa 

Z dzisiejszej perspektywy „ojcostwo” Comte`a 

jest nieco przesadzone. Pragnął on stworzyć 
naukę o społeczeństwie, która wyjaśniałaby 
prawa życia społecznego, tak jak nauki 
przyrodnicze wyjaśniały funkcjonowanie 
świata fizycznego. Społeczeństwo podlega 
niezmiennym prawom tak jak świat fizyczny 
– odkrycie praw rządzących ludzkim 
społeczeństwem może nam pomóc w 
kształtowaniu naszych losów i służyć dobru 
ludzkości.

 

A. Comte

Poglądy Comte`a cechuje pozytywizm – 

przekonanie, że nauka powinna zajmować 

się wyłącznie rzeczami namacalnymi, które 

można poznać doświadczalnie (tu 

kształtująca się socjologia różni się od 

refleksji filozofów, którzy koncentrowali się 

przez stulecia nie na tym jakie jest 

społeczeństwo i jak je poznawać, ale na tym 

jakie być powinno).

K. Marks

Karola Marksa interesowały badania struktur i 

procesów społecznych po to by ulepszyć 

społeczeństwo. Ważnym spostrzeżeniem 

Marksa jest docenienie struktury 

ekonomicznej społeczeństwa i podział 

społeczeństwa na dwie antagonistyczne 

klasy społeczne, różniące się stosunkiem do 

środków produkcji. Marks to pierwszy z 

autorów, którzy podkreślali ogromne 

znaczenie konfliktu dla przebiegu życia 

społecznego i rozwoju społeczeństwa.

E. Durkheim

Emile Durkheim wprawdzie podobnie jak 

Comte postulował badanie społeczeństwa z 
takim samym obiektywizmem, jaki cechuje 
badaczy przyrody, ale zwracał szczególną 
uwagę na tzw. fakty społeczne, jako 
ogromnie istotny element tej poznawalnej 
rzeczywistości społecznej. 

Fakty społeczne to zewnętrzne wobec jednostki 

sposoby życia, myślenia i odczuwania, które 
żyją własnym życiem, niezależnie od tego jak 
żyją i co postrzegają pojedynczy ludzie.

 

E. Durkheim

Cechą faktów społecznych jest ich 

przymusowość – przymus jaki wywierają na 

ludzi fakty społeczne jest nierozpoznany, 

ludzie wierzą, że kierują się własnymi 

wyborami. Ludzie po prostu podporządkowują 

się powszechnym wzorom społecznym.
Wpływ Durkheima na współczesną socjologię 

znacznie bardziej predestynowałby go do 

miana „ojca socjologii” niż w przypadku 

Comte`a. Ponadto jest on twórca pierwszego 

socjologicznego periodyku i pierwszej 

uniwersyteckiej katedry socjologii.

M. Weber

Max Weber zajął w poznawaniu 

rzeczywistości społecznej stanowisko 

sprzeczne z Comte`owskim – 

antypozytywistyczne, lub inaczej 

humanistyczne. Nauka nie może ograniczać 

się do powierzchownych faktów, 

obserwowalnych zmysłowo, lecz musi sięgać 

głębiej, do ukrytych nieobserwowalnych 

znaczeń wiązanych z faktami przez ludzi. 

Potrzebna jest metoda rozumienia zjawisk 

społecznych proponowana przez Webera.

M. Weber

W zakresie poznawania życia społecznego 
istotną zasługą Webera jest natomiast 
stworzenie „typu idealnego”, czyli takiej 
konstrukcji pojęcia dowolnego zjawiska, 
która uchwyci jego najistotniejsze elementy 
i z którą można by porównywać zjawiska 
świata zewnętrznego.