GAZY ATMOSFERYCZNE
• Gazy: azot, tlen, dwutlenek węgla oraz
gazy szlachetne na ogół nie są w
środowisku czynnikami ograniczającymi.
Wyjątek np. w wodzie, wysoko w górach,
głęboko w ziemi, oraz wewnątrz
organizmów żywych zaopatrzenie w tlen
może być mniejsze i dlatego może on
stanowić czynnik ograniczający, zwłaszcza
dla zwierząt.
TLEN
• Tlen stanowi ważny czynnik ograniczający , zwłaszcza w
jeziorach i wodach z dużą ilością materiałów organicznych.
Pojemność tlenowa wody jest największa w temperaturze
niskiej i przy małym zasoleniu.
• Nadmiar tlenu może hamować fotosyntezę, przyspieszać
proces starzenia i stać się przyczyną wielu groźnych chorób.
• W organizmie walczą ze sobą utleniacze i
przeciwutleniacze. Działalność utleniaczy może atakować
materiał genetyczny, powodować mutacje prowadzące do
powstawania nowotworów, może uszkadzać komórki w gałce
ocznej, komórki nerwowe, prowadzić do wzrostu ciśnienia
krwi, do bezpłodności, nasilać zmiany zapalne, choroby
reumatyczne.
• Przeciwutleniacze: kwarcetyna, luteina, glutation,
witaminy A i C, prowitamina A i selen.
• Duża aktywność zwierząt wymaga dużej ilości
tlenu. Potrzebny do tego tlen musi być
gromadzony w mięśniach. Jest on przekazywany z
hemoglobiny zawartej we krwi do mioglobiny w
mięśniach. Umożliwia zwierzętom szybki bieg lub
lot na długich dystansach.
• Utleniacze działają korzystnie w wielu
koniecznych przemianach metabolicznych.
DWUTLENEK WĘGLA I INNE
GAZY
• Dwutlenek węgla może występować w wodzie w
zmiennych ilościach. Jest go więcej w wodzie niż
w powietrzu, co wynika z bardzo dobrej
rozpuszczalności w wodzie. CO2 jest niezbędny w
życiu roślin jako zasadnicze źródło węgla
będącego podstawowym elementem budowy
związków organicznych. W ostatnich czasach
szczególnego znaczenia nabiera zawartość CO2 w
atmosferze jako czynnika wywołującego tzw. efekt
cieplarniany.
• W nadmiarze są istotnym czynnikiem
ograniczającym dla zwierząt np. ryb.
• Tlenki siarki i tlenki azotu, nie tylko w
chemii atmosfery, ale też jako ważne
zanieczyszczenia powietrza powodujące
poważne szkody gospodarcze.
OGIEŃ
• Pożary mogą powstawać w przyrodzie
spontanicznie, np. Od piorunów, przy wybuchach
wulkanów lub wskutek samozapalenia się roślin,
które wydzielają olejki eteryczne.
• Znaczenie ognia bardzo uwielokrotnił człowiek,
który nauczył się wzniecać ogień dla swoich celów,
np. do poszerzania powierzchni pastwisk. Z tego
względu ogień można rozpatrywać jako czynnik
klimatyczny, jak i związany z działalnością ludzką.
• Ogień jest ważnym czynnikiem ograniczającym, choćby z
tego powodu, że człowiek może kierować nim w daleko
większym stopniu niż wieloma innymi czynnikami
ograniczającymi.
• Pożar ma szczególnie doniosłe znaczenie w klimatach
zmiennych podrównikowych i podzwrotnikowych, w których
pora deszczowa sprzyja silnemu rozwojowi roślin, a pora
sucha ich wysychaniu i gromadzeniu się dużej ilości łatwo
zapalnej materii organicznej.
• Pożary dzielimy na wierzchołkowe oraz przyziemne. Pożary
wierzchołkowe niszczą często całą roślinność.
• Pożary przyziemne są również bardzo szkodliwe dla zwierząt.
• Pożary powodują straty, gdyż niszczą organiczną substancję
gleby, konieczną do aktywności tworzących próchnicę
organizmów glebowych, w wyniku czego gleba ubożeje,
zanikają bardziej wymagające.
• Pożary przyziemne mają też charakter bardziej
selekcyjny. Działają na pewne organizmy ograniczająco
niż inne. Organizmy odznaczające się większą tolerancją
w stosunku do pożaru są zdecydowanie faworyzowane.
Zalicza się tu wszystkie rośliny o bardzo grubej korze.
• Przelotne pożary przyziemne przyspieszają dokonywany
przez bakterie rozkład szczątków organicznych oraz
tworzenie mineralnych związków pokarmowych, szybciej
przyswajalnych dla nowo rozwijających roślin.
• Nasiona sosen i wrzosu kiełkują szczególnie dobrze po
uprzednim poddaniu ich działaniu wysokiej temperatury.
W ten sposób kiełkowanie odbywa się po
wyeliminowaniu konkurentów, na których działanie
sosen i wrzosu są szczególnie wrażliwe.
• Na terenach, gdzie pożary zdarzają się często,
utrzymują się tylko rośliny przystosowane do ich
przeżywania, czyli tzw. pirofity. Mogą one mieć
bardzo grubą i trudno palna korę, zdolności do
łatwego odradzania się po pożarach z systemów
korzeniowych. Mają zgrubiałe kłącza, bulwy lub
cebule, gromadzące wodę i substancje odżywcze. U
wielu pirofitów nasiona są odporne na działanie
ognia, a u niektórych ogień to czynnik niezbędny
jako bodziec pobudzający kiełkowanie.
• Ogień odgrywa bardzo istotną rolę w formowaniu
składu gatunkowego zbiorowisk roślinnych. Np.
rywalizujące ze sobą gatunki sosny i świerka w pasie
europejsko -syberyjskiej tajgi. Gdyby nie
systematycznie powtarzające się pożary, te
stosunkowo wilgotne lasy byłyby całkowicie
zdominowane przez świerk.
CZYNNIKI EDAFICZNE
• Glebowe czynniki, czynniki abiotyczne i biotyczne
warunkujące powstanie i żyzność gleby. Do czynników
abiotycznych należy skład chemiczny podłoża oraz
fizyczne i chemiczne właściwości gleby. Skała macierzysta
posiada decydujący wpływ na proces glebotwórczy.
Przykładowo z wapieni tworzą się zasadowe rędziny, z ubogich
piasków - kwaśne gleby, z torfu - gleby bagienne.
Najważniejsze cechy fizyczne gleby to: struktura gleby,
zdolność retencji i przewodzenia wody, temperatura i
przewiewność.
Struktura fizyczna gleby uzależniona jest od wielkości ziaren
mineralnych gleby i ich udziału procentowego oraz ułożenia
przestrzennego. Na tej podstawie wyróżnia się gleby: luźne,
pulchne, zwięzłe i zbite.
Zdolność retencji i przewodzenie wody zależą od wielkości
cząstek gleby. Woda utrzymująca się w glebie jest w znacznej
części albo wodą hygroskopijną, bądź wodą kapilarną.
Temperatura gleby uzależniona jest od
nasłonecznienia, ekspozycji, chemicznych i
fizycznych właściwości gleby oraz stopnia pokrycia
roślinnością. Przewiewność warunkuje skład
chemiczny powietrza w glebie.
Chemiczne właściwości gleby determinują: skład
chemiczny, odczyn i sorbcja. Skład chemiczny
gleby zwłaszcza roztworu glebowego, warunkuje jej
żyzność. Pierwiastki niezbędnie potrzebne do
rozwoju roślin to biogeny. Kwaśność gleby jest
jedną z najważniejszych właściwości
warunkujących m.in. aktywność biologiczną gleby.
Zjawisko sorbcji tzn. zdolność do zatrzymywania w
glebie gazów, jonów i mikroorganizmów, ma
ogromne znaczenie dla życia roślin i uzależnione
jest od udziału koloidów mineralnych i jakości
próchnicy gleby. Do czynników biotycznych należą
organizmy glebowe (edafon): mikroorganizmy i
zwierzęta, zwłaszcza mezofauna glebowa,
warunkujące powstanie próchnicy gleby.