DZIECKO 

I DZIECIŃSTWO W 

ŚREDNIOWIECZU

Najważniejsze aspekty:

• Odkrycie dzieciństwa
• Wychowanie dziecka w rodzinie
• Ubiory w średniowieczu
• Podejście do gier i zabaw
• Nauki w szkole średniowiecznej
• Postrzeganie dziecka w średniowiecznej 

Polsce

• Dzieci nieprawe i nieślubne
• Pozytywna historia dzieciństwa

Odkrycie dzieciństwa

Dziecko w sztuce 

średniowiecznej

• brak obrazów dzieciństwa do wieku 

XII

• pod koniec wieku XII pojawiają się 

typy dziecięce

• w wieku XV powstają dwa typy 

przedstawień dziecka

Urodziny

• szereg skomplikowanych 

zabiegów magicznych

• duża śmiertelność 

noworodków

• w czasie porodu 

obowiązkiem ojca było 
błagać świętych o opiekę 
nad żoną i dzieckiem

Chrzest

„Podobnie po chrzcie dziecka nóżkami 

jego dotykają gołego ołtarza, sznur 
dzwonu kładą mu na usta, rączkę 
kładą na księgę aby się dobrze 
uczyło, a prześcieradłem z ołtarza 
głaszczą jego twarz, aby było 
piękne.”

Postrzyżyny

• dokonywano ich 

po ukończeniu 
przez chłopca 7-10 
lat 

• uroczystościom 

towarzyszyła uczta

• po postrzyżynach 

chłopiec 
przechodził pod 
opiekę ojca.

Wychowanie dziecka w 

rodzinie

1)Książę Bolesław: „Nie uganiał się on bowiem za 

czczymi zabawami, jak to zwykła czynić 

częstokroć swawola chłopięca, lecz starał się 

naśladować dzielne i rycerskie czyny(…)”.

2)Książę Leszek: „Jako młodzieniec ćwiczył się w 

polowaniu na miarę młodych sił. Rychło nabrał w 

tym sporej wprawy i rwał się do władania bronią.”

3) św. Stanisław: „Pochodził bowiem z dobre rodziny, 

wychowany był w wierze chrześcijańskiej, 

pobożny skromny w myślach, czysty w życiu, 

budzący szacunek w mowie(…)”

„Unikał zabaw dziecinnych i strzegł się młodzieńczej 

swawoli”.

Inne zagadnienia

• Zabiegi o uzdrowienie najbliższych 

(św. Stanisław)

• Znaczenie posiadania potomstwa
• Więzi uczuciowe

Ubiory 

• nie różniły się strojem od dorosłego
• wszystkie klasy wiekowe nosiły się 

jednakowo

• ubiór świadczył o tym, że nie był to 

wyróżniony etap w życiu człowieka

Ubiory męskie

Ubiory żeńskie

Historia gier i zabaw

• ,,dzieciom winno się pozwolić na 

zabawę, gdyż sama ich natura tego 
się domaga”

• pierwsze lata życia były wolne od 

edukacji i pracy fizycznej

• po skończeniu siedmiu lat, dziecko 

było przygotowywane do życia 
dorosłego

Nauki w szkole 

średniowiecznej

-   nauka opierała się na metodzie 

pamięciowej

-   ślepa wiara w powagę i autorytet 

mistrza

-  łacina jako podstawowy język

-  cykl siedmiu sztuk wyzwolonych:
• trivium: retoryka, dialektyka, 

gramatyka

• quatrivium: arytmetyka, astronomia, 

muzyka, geometria

- rzadkie szkolne rozrywki i uciechy

Pasowanie na rycerza

1) Kogo pasowano?
2) Kto dokonywał pasowania?
3) Na czym polegała ta ceremonia?

Wychowanie w terminie

- 

szkolenie zawodowe pod kontrola 

cechów

- przygotowanie do zawodu 

obejmowało 3 etapy: ucznia, 
czeladnika, mistrza

Postrzeganie dziecka w 

średniowiecznej Polsce

- dobra od zła,  nie w pełni ukształtowana, 

nie potrafiąca posługiwać się rozumem

-  ze względu na kruchość i bezbronność 

dziecko to istota niewinna, słaba, 
szczera, wymaga szczególnej troski

-  wg Stanisława ze Skarbimierza umysł 

dziecka  przypomina czystą tablicę i 
dlatego powinno ono unikać 
towarzystwa złych osób

 

-  

dzieciństwo było kojarzone ze swawolą 

i zamiłowaniem do gier i zabaw

-  przekonanie, że dusza dziecka po 

śmierci dopuszczona zostaje przed 
oblicze Boga

- w hagiografii i malarstwie 

rozpowszechniony   był topos dziecka-
starca

Relacje między rodzicami a 

dziećmi w Polsce 

średniowiecznej

- istnienie uczuć rodzicielskich co 

potwierdza częsty żal i rozpacz rodziców 

z powodu choroby czy śmierci dziecka 

oraz składane śluby, że rodzice odbędą 

pielgrzymkę do grobu świętego i złożą 

ofiarę lub zawiozą tam dziecko

-  szczególny stosunek matki do dziecka
-  Święta Rodzina jako wzorzec
-  wg T. Bolińskiego istniała powszechna 

praktyka dzieciobójstw

POTOMSTWO NIEŚLUBNE I NIEPRAWE

Trzy warianty stanowiska 

prawego rodziców:

• dzieci o pełnych prawach
• dzieci nieprawe
• dzieci nieślubne lecz prawe

Określenia dzieci z nieprawego 

łoża:

• wyleganiec 
• dziecko błędne
• bękart
• pokrzywnik

Stanowisko Kościoła wobec 

dzieci nieprawych:

• chęć niesienia pomocy dzieciom 

nieślubnym

• umieszczanie ich poza nawiasem 

społeczeństwa

Ograniczenia dzieci 

nieprawych:

• zakaz dopuszczania do święceń oraz 

urzędów kościelnych

• niemożność wstąpienia do cechu
• brak prawa do dziedziczenia majątku 

po ojcu

POZYTYWNA HISTORIA DZIECIŃSTWA

„W Średniowieczu ludzie nie mieli 

świadomości czy też poczucia 
dzieciństwa jako odrębnego stadium 
życia i cechował ich obojętny 
stosunek wobec dziecka”.

                                                    ~ „Historia dzieciństwa. 

Dziecko

 w dawnych czasach” Philippe Arie

Przeciwnicy teorii Philippe 

Arie:

• David Herlihy
• Barbara Hanawalt
• Nicholas Orne

David Herlihy

• stosunek wobec dzieci jest 

zjawiskiem historycznym

• wzrost zainteresowania 

kształceniem dzieci wśród 
świeckich

• rozwiązanie kwestii zbawienia 

nieochrzczonych dzieci

Barbara Hanawalt

• dzieciństwo jako odrębne stadium 

życia

• zaspakajanie podstawowych potrzeb 

dziecka

• brak uzasadnienia, że wysoka 

śmiertelność powodowana była 
chłodem emocjonalnym u rodziców

Nicholas Orne

• świadomość dzieciństwa
• własna kultura dzieciństwa

Bibliografia

 Aries P., Historia dzieciństwa, Wydawnictwo Marabut, Gdańsk 1995.
Delimata M., Dziecko w Polsce średniowiecznej, Wydawnictwo Poznańskie 

2004.

Jundziłł J., Żołądź – Strzelczyk D., Dziecko w rodzinie i społeczeństwie 

Starożytność i średniowiecze, Bydgoszcz 2002.

Kot S., Historia wychowania,  Żak, Warszawa 1996.