Etyka
Wykład 1:
wprowadzenie
Etyka
Wykład 1:
wprowadzenie
1. CZYM JEST ETYKA?
Intuicyjne domyślamy się, że będzie w
niej mowa o tym co dobre, a co złe, co i
dlaczego powinniśmy czynić, a czego
unikać, jak żyć.
Spodziewamy się, że pojawią się w niej
takie pojęcia, jak: sumienie, normy
moralne, cnoty i wady, pewnie także
szczęście
Sokrates – ojcem etyki
Uczynił problemy moralne przedmiotem
rozmów
Dialogi winny pomóc rozmówcy „urodzić”
prawdziwą wiedzę nt. dobra i zła (akuszerka)
Narzędzie: logika
Punkt wyjścia – sięgnięcie do najbardziej
podstawowej wiedzy rozmówcy o dobru i złu;
Punkt dojścia: wyprowadzenie z wiedzy tej
konsekwencji
Rola etyków
Pojęć związanych z etyką używają
niemal wszyscy ludzie – nie tylko
„zawodowi” etycy. Każdy też żywi jakieś
poglądy na temat dobra i zła.
Tu będziemy usiłowali „uprawiać”
wiedzę o moralności.
Mądrość a etyka
Trzeba odróżnić – choć nie oddzielać! – etykę jako
wiedzę o moralności od mądrości życiowej.
Wiedza ma charakter teoretyczny, choć dotyczy
praktycznego życia i wyrasta z praktyki, a więc z
mądrości.
Mądrość płynie z własnego doświadczenia, choć
może i powinna być ubogacona doświadczeniem
innych, porządkowanym właśnie w ramach wiedzy.
Ta nasza praca, nasz wspólny wysiłek będzie
jednak tylko o tyle pożyteczny, o ile będziemy
mieć stale na uwadze ten ścisły związek pomiędzy
etyką a mądrością.
2. JAK ŻYĆ?
Od czego zależy odpowiedź na to
pytanie?
Odpowiedź na pytanie „jak żyć?” zależy
od tego, jak się rozumie człowieka, w
czym upatruje się jego prawdziwą
wielkość.
Osiągnięcie mojej wielkości i szczęścia
w istotnej mierze zależy ode mnie, a nie
jest tylko sprawą bardziej lub mniej
pomyślnego losu.
Chcemy żyć i szukamy dróg naszego
człowieczego dojrzewania, ponieważ
czujemy intuicyjnie, że zmarnowanie życia
jest wielką szkodą.
Pytając „jak żyć?” pytamy w gruncie rzeczy
„jak należy żyć?”, by nie zmarnować tej
wartości, jaką sam stanowię i jaka mnie
samemu jest szczególnie „zadana”.
3. CO TO ZNACZY:
MORALNIE DOBRY?
O dobru mówimy w różnych znaczeniach
Odróżnia się trzy zasadnicze rodzaje dóbr:
pożyteczne (bonum utile), przyjemne
(bonum delectabile) i godziwe (bonum
honestum)
Godziwy to taki, który godzi się człowiekowi.
Czyny niegodziwe to te, które są złe,
ponieważ nie odpowiadają człowiekowi, jakoś
mu szkodzą.
Moralnie dobry to taki, który jest dobry
dla człowieka jako człowieka.
Nie jest to definicja „ostateczna”
moralnej dobroci, ale wyraża
elementarne znaczenie, jakie wiążemy
z tym terminem.
Trzeba odróżnić dobro człowieka od dóbr
dla człowieka, takich jak życie lub prawda.
Odróżnić trzeba – ale oddzielać nie wolno.
Działam bowiem na rzecz dobra człowieka
właśnie przysparzając mu lub chroniąc
potrzebne mu w danej sytuacji
szczegółowe dobra.
Moralnie dobry, to dobry jako człowiek.
Co to znaczy „dobry jako człowiek”?
Etyka nie może obejść się bez próby
odpowiedzi na to pytanie, czyli bez
antropologii
TRZY DZIEDZINY ORZEKANIA co jest
dobre, a co złe?
działanie – czyny, decyzje, zaniechania
sprawca
dyspozycja do działania – postawa
Podstawowy czynnik: czyn
Pochodne elementy: sprawca i postawa
ETYKA – nauka o powinności działania ze
względu na dobro
Etyka klasyczna: dobrem najwyższym i
ostatecznym ludzkich działań jest szczęście
jednostki
EUDAJMONIZM
(etyka – nauka o powinności działania ze względu
na szczęście)
Różne etyki związane z religią: dobrem
najwyższym i ostatecznym ludzkich
działań jest doskonałość jednostki
PERFEKCJONALIZM
(etyka – nauka o powinności działania ze
względu na doskonałość)
Etyki nowożytne:
dobrem i celem ludzkich działań jest dobro
wspólne, użyteczność – UTYLITARYZM
dobrem i celem ludzkich działań jest
godność osoby ludzkiej – PERSONALIZM
dobrem i celem ludzkich działań jest
wypełnianie prawa – DEONTOLOGIZM
Wybrane koncepcje etyczne:
1.
Sokrates (469-399 przed Ch.)
Etyka - nauka o dobru najwyższym, absolutnym,
szczęściodajnym
Dobro to cnota (etyka – nauka o cnocie)
Cnota tożsama z zaletami moralnymi
Moralizm (tylko zalety moralne mają wartość)
Związek między cnotą a szczęściem (dobro moralne jest
warunkiem koniecznym i wystarczającym szczęścia)
Pojęcia związane z etyką Sokratesa
Absolutyzm (wartości są bezwzględne)
Obiektywizm (wartości i normy niezależne od
podmiotu wartościującego)
Naturalizm (wartości i normy są odkrywane, a
nie uzgadniane)
2. Protagoras (480-410 przed Chr.)
Stworzył założenia filozofii sofistów
Zwolennik skrajnego relatywizmu
–
R. epistemologiczny (nie ma jednej,
powszechnie obowiązującej wiedzy)
–
R. ontologiczny (nie ma jednej rzeczywistości)
–
R. aksjologiczny (nie ma stałych wartości)
–
R. etyczny (nie ma stałych norm)
Pojęcia związane z etyką Protagorasa
Relatywizm
Subiektywizm
Konwencjonalizm (powszechność niektórych
twierdzeń i norm ma źródło w umowach)
PROTAGORAS ≠ SOKRATES
3. Arystyp z Cyreny (435-366 przed Chr.)
Jedyne dobro to przyjemność, a zło przykrość
Cel ludzkiego działania: hedonizm (należy
dążyć do przyjemności)
4. Cynicy
Dobro najwyższe – cnota (tak jak Sokrates)
W porównaniu z cnotą wszystko jest obojętne
Wolnym jest ten, kto się uniezależni od rzeczy
nie będących cnotą
5. Epikur (341-271 przed Chr.)
Epikureizm - hedonizm umiarkowany
Etyka winna uczyć życia szczęśliwego
Cztery przeszkody (lęki) na drodze do szczęścia
–
Bóg
–
Śmierć
–
Nieosiągalność szczęścia
–
Cierpienie
Filozofia nastawiona na szczęście
powinna te przeszkody usunąć:
–
Boga i śmierć odsuwa fizyka (zwolennik atomizmu i
materializmu; gdy jest śmierć, to nas już nie ma, a
zatem nie ma się czego bać)
–
Nieosiągalność szczęścia i cierpienie odsuwa etyka
(istnieje bowiem wolna wola i szczęście jest
osiągalne dla każdego na drodze rozumnego
korzystania z przyjemności)
Epikur wyróżnił dwa rodzaje
przyjemności:
zewnętrzne – cielesne, zmysłowe,
krótkotrwałe, domagają się zaspokojenia
potrzeb;
wewnętrzna – jest nią dana każdemu
wewnętrzna radość życia, samo życie jest
źródłem radości, jest to najwyższa
przyjemność.
Jak zatem zachować radość życia?
Należy rozumnie i umiarkowanie korzystać z
przyjemności. Rozumnie korzystać to znaczy w
sposób moralnie podniosły – przyjemność nie
może być osiągana kosztem innych. Moralizm jest
warunkiem koniecznym do hedonizmu. Dobierać
przyjemności i potrzeby na miarę możliwości ich
zaspokajania, potrzeby niezaspokojone bowiem
same są źródłem przykrości. Ten ma więcej
przyjemności, kto ma mniej potrzeb – należy
cieszyć się z tego, co się ma.
6. Stoicy
Cnota – dobro wewnętrzne
–
polega na rozumnym (nie emocjonalnym)
nastawieniu do tego, co się zdarza
–
życie zgodne z naturą, życie rozumne
Źródło zła (życia wbrew cnocie) - afekty
(gwałtowne, bezrozumne poruszenia duszy,
pod wpływem emocji)
skierowane na pozorne dobra
–
zawiść
–
pożądliwość
ucieczka przed pozornym złem
–
smutek
–
obawa.
Celem apatia – rozum powinien wyprzedzać
emocje („stoicki spokój” – pozostać
nieporuszonym).
7. Platon (427-374 przed Chr.)
Naczelne w hierarchii idei jest dobro – etyka
idealistyczna.
Koncepcja duszy wcielonej – dusza ma trzy
warstwy: dwie niższe są związane z ciałem (dusza
zmysłowa nadzoruje funkcje wegetatywne; dusza
impulsywna – nadzoruje popędy i uczucia),
najwyższą jest dusza rozumna.
Teoria cnót Platona, związana z koncepcją
duszy, zakłada, że każda część duszy ma
odpowiadającą jej cnotę – klasyczny
układ cnót:
sprawność – cnota części zmysłowej,
odwaga – cnota części impulsywnej,
mądrość – cnota części rozumnej,
sprawiedliwość – utrzymuje wszystkie
części w harmonii.
Koniecznym uzupełnieniem etyki jest według
Platona teoria państwa.
Państwo powinno być jak dusza –
hierarchiczne i stanowe, złożone z trzech
warstw:
–
rzemieślnicy (sprawni) – warstwa najniższa,
–
strażnicy (odważni),
–
władcy (mądrzy).
8. Arystoteles (384-322 przed Chr.)
Odrzucił zarówno Platona naukę o miłości jako
dążności do dobra idealnego, jak i teorię cnót.
Etyka nie może być według niego
idealistyczna, nie może ludziom wskazywać
celów nieosiągalnych. Powinna być
realistyczna – w punkcie wyjścia powinny
być obserwacje ludzkich celów działań.
Cele ludzkie są różnorodne, każdy ma
swoją hierarchię, lecz wspólnym dla
wszystkich powinna być eudajmonia –
szczęście.
Jest to stan optymalny, osiągalny przez
jednostkę przy jej naturalnych
zdolnościach i w konkretnych
okolicznościach życia.
W teorii cnót Arystoteles zakładał, że cnót jest tyle, ile
czynności właściwych dla człowieka – czyli
nieskończenie wiele (np. odwaga, sprawiedliwość,
umiarkowanie, etc.).
Jest jednak jedna wspólna własność wszystkich cnót
– każda cnota jest wypośrodkowaniem między
skrajnościami (np. skąpstwo – sprawiedliwość –
rozrzutność, tchórzostwo – odwaga – zuchwałość, brak
poczucia humoru – dowcip – kpiarstwo).
Cnota u Arystotelesa to „uosobienie zachowujące
środek”.