Dahrendorf stwierdza, że w stosunkach społecznych 
wszechobecne  są  stosunki  zależności.  Wszelka 
organizacja społeczna jest oparta na zróżnicowaniu 
pozycji  wyższych  i  niższych,  „każda  pozycja  w 
imperatywnie  skoordynowanej  grupie  może  być 
przypisana  komuś,  kto  sprawuje  władze,  bądź 
komuś, kto władzy podlega”. 

Interesy  mających  władze  i  tych,  którzy  są  władzy 
pozbawieni,  są  ze  sobą  sprzeczne:  pierwsi  są 
zainteresowani  w  utrzymaniu  statusu  quo,  drudzy 
natomiast  w  jego  zniesieniu.  Konflikt  nie  wybucha 
od razu, gdyż początkowo owe interesy są utajone, a 
ich  nosiciele  nie  tworzą  jeszcze  grup  w  pełnym 
słowa znaczeniu, lecz tylko quasi-grupy, które staja 
się  grupami  wówczas,  gdy  interesy  stają  się  jawne 
tj.  zostają  uświadomione.  Przekształcanie  się 
interesów  utajonych  w  jawne,  quasi-grup  w  grupy, 
oznacza  wybuch  konfliktu,  który  powoduje  szybsza 
lub wolniejsza zmianę status quo. 

Zmiana  oznacza  zjawisko  lub  proces  przejścia 
obiektu,  faktu,  kategorii  itp.  z  jednej  fazy  w 
inną,  z  jednego  stanu  w  odmienny,  z  jednej 
kategorii  w  kategorię  różną  od  poprzedniej,  z 
jednej formy w formę różną od tej poprzedniej 
-  zarówno  pod  względem  jakościowym  lub  też 
ilościowym. 

Zmiana  społeczna  w  tym  rozumieniu  to  forma 
procesu 

społecznego, 

polegającego 

na 

pojawianiu  się,  znikaniu  lub  restrukturyzacji 
dotychczas 

istniejących 

składników 

rzeczywistości społecznej.

Główne typy zmian to:
a)  zmiana  autonomiczna  (endogeniczna)  –  forma  zmiany 
społecznej,  wywołana  pośrednio  lub  bezpośrednio  przez 
procesy  lub  czynniki  wewnętrzne  danego  systemu 
społecznego,
b)  zmiana  zewnętrzna  (egzogeniczna)  –  forma  zmiany 
społecznej  spowodowanej  bezpośrednio  lub  pośrednio 
przez  czynniki  sprawcze  lub  procesy  zewnętrzne  wobec 
zmieniającego się systemu społecznego,
c)  zmiana  ewolucyjna  –  będąca  efektem  ukierunkowanego 
procesu  rozwojowego,  zmierzającego  bez  gwałtownych 
skoków  czy  napięć  do  realizacji  bardziej  funkcjonalnie 
skoordynowanego,  a  zarazem  bardziej  skomplikowanego 
układu.  Zmiana  ewolucyjna  dokonuje  się  w  stosunkowo 
długim  czasie  i  polega  na  przejściu  zjawiska,  procesu  lub 
społeczeństwa  z  jednego  etapu  (stadium)  rozwojowego  w 
następny; 

inaczej: 

jest 

to 

proces 

nieustannych, 

stopniowych  zmian  ilościowych  w  obrębie  określonej 
jakości. 
d) zmiana rewolucyjna – dokonuje się w postaci przewrotu, 
gwałtownych  przemian  jakościowych  lub  ilościowych, 
trwających 

i 

kształtujących 

się 

skokowo. 

Zmiana 

rewolucyjna  zazwyczaj  powoduje  głębokie  przekształcenia 
wzorców, 

norm 

i 

paradygmatów 

społecznych, 

przeobrażenie  istniejącego  stanu  rzeczy  oraz  nagłe 
przejście od jednego stadium rozwojowego do drugiego.

Teoria  zmiany  społecznej  koncentruje  się  na 
różnorodnych  aspektach  zmiany  społecznej,  w 
szczególności  na  czynnikach  jej  pojawiania  się, 
przebiegu,  naturze,  skutkach  oraz  poszczególnych 
odmianach oraz przypadkach procesu tej zmiany.

Czynniki zmian:

•    nowa  technika  i  technologia  (T.  Lenski,  W.  Nolan; 
1991)

•  wartościujące przekonania na temat tego „jak być 
powinno”  w  odniesieniu  do  podstawowych  dziedzin 
życia społecznego (M. Weber; 1904)

•    dyfuzja  (rozprzestrzenianie  się)  „nowości”  i 
wartości;  uczenie  się  jednych  społeczeństw  od 
drugich,

•    zmiana  stosunków  ekonomicznych  w  ramach 
zmiany strukturalnej.

FUNKCJONALISTYCZNA 

TEORIA 

ZMIANY 

SPOŁECZNEJ

Funkcjonalizm, 

dzięki 

swym 

korzeniom 

sięgającym  organicyzmu  początków  XIX  w.,  jest 
najstarszą  i  do  dziś  jedną  z  najważniejszych   
perspektyw 

teoretycznych 

w 

socjologii. 

Podstawowe założenia:

1.  Całości  społeczne  -  społeczeństwo  lub  też 

„organizm  społeczny”  lub  system  społeczny 
wymagają pewnych wzorów lub środków służących 
do zintegrowania swych elementów składowych.

2. Pewne procesy czy komponenty w całościach 

społecznych  -  takie  np.  jak  podział  pracy, 
„sumienie zbiorowe”, prawo czy religia - działają w 
kierunku  utrzymania  integracji  -  całości  – 
społeczeństwa. 

3.  Obok  analizy  przyczyn  istnienia  danych 

elementów  i  zmian  w  nich  zachodzących,  należy 
zająć  się  konsekwencjami,  jakie  mają  one  dla 
utrzymania integracji całości społecznej.

4. Stąd analiza funkcjonalna społeczeństwa zawiera 

w  sobie  dwustopniową  metodę:  (a)  poszukiwanie 
elementów, 

które 

utrzymują 

integrację 

całości 

społecznej,  oraz  (b)  poszukiwanie  przyczyn  istnienia  i 
zmian zachodzących w tych elementach.

5.  Potrzeba  integracji  całości  społecznej  może 

pomóc  wyjaśnić  istnienie  i  zmiany  zachodzące  w  tych 
elementach, które przyczyniają się do integracji. 

6.  Definicja  celów  społeczeństwa  jako  całości  może 

powodować 

powstawanie 

pewnych 

elementów 

składowych,  a  także  regulować  ich  zmiany  w  taki 
sposób,  by  przyczyniały  się  one  do  utrzymania  tych 
celów. 

Funkcjonalne  wymogi  społeczeństwa  to  elementy 

systemu  społecznego  konieczne  do  jego  przetrwania, 
sprawnego  funkcjonowania  i  utrzymania  właściwej, 
wewnętrznej integracji 

a)  Adaptacja:  ustalenie  właściwych  stosunków  ze 

środowiskiem,  w  sposób  zapewniający  stały  dopływ 
środków koniecznych do funkcjonowania systemu.

b)  Osiąganie  ustalonych  celów  i  wytyczanie 

sposobów ich realizacji,

c)  Integracja  –  zapewnienie  odpowiedniego, 

spójnego układu stosunków pomiędzy poszczególnymi 
elementami systemu,

d) 

Socjalizacja 

– 

przekazywanie 

wzorów 

kulturowych i społecznych,

e)  Kontrola  społeczna  –  zaburzeń  wewnętrznych 

(szczególnie wszelkich form dewiacji)

f)  Stratyfikacja  –  przypisanie  do  określonych  ról 

społecznych najwłaściwszych członków społeczeństwa  
       

Ład  społeczny  stanowi  główny  modus  vivendi. 

Funkcjonalny  model  społeczeństwa  wyobraża  je  w 
postaci  stanie  „equilibrium’,  „ładu”,  „równowagi”,  czy 
„homeostazy”. 

Istota zmiany społecznej (w ujęciu funkcjonalizmu)
 
Chociaż  integracja  społeczna  nie  jest  w  nigdy 

doskonała,  systemy  społeczne  zasadniczo  znajdują  się 
w  stanie  dynamicznej  równowagi,  tj.  przystosowawcze 
reakcje 

na 

zmiany 

zewnętrzne 

zmierzają 

do 

minimalizacji zmiany wewnątrz systemu.

T.  Parsons  w  The  Social  System  ujmuje  system 

społeczny 

jako 

całość 

pozostającą 

w 

stanie 

equilibrium  (pojęcie  to  zostało  zapożyczone  od 
socjologa włoskiego, Vilfreda Pareto). 

Oznaczało  to  zarazem  dążenie  społeczeństwa  do 

osiągnięcia    tego  stanu  (inaczej  „homeostazy”)  oraz 
wytwarzanie 

mechanizmów 

integrujących 

różne 

poziomy  rzeczywistości  społecznej  i  utrzymujących  to 
equilibrium. 

Dla 

tego 

celu 

musi 

dojść 

do 

zintegrowania  systemów  osobowości  z  systemami 
społecznymi  i  kulturowymi.  Parsons  zakłada,  iż 
przyczyniają  się  do  tego  dwa  mechanizmy  ogólne, 
które spełniają tę funkcję: mechanizmy „socjalizacji” i 
„kontroli społecznej”. 

Dla T. Parsonsa głównym wymogiem funkcjonalnym 

była  zatem  integracja  osobowości  z  systemem 
kulturowym i społecznym. 

Rozwój społeczny:

1) wieloetapowy 

wielofazowy 

proces 

przemian 

społecznych,  zmierzający  określonym  kierunku, 
powodujący 

wzrost 

stopnia 

zorganizowania 

społeczeństwa  (grup,  zbiorowości)  i  dokonujący 
się  kolejności  wynikającej  z jego  wewnętrznych 
praw. 

          Zwykle  odbywa  się  na  zasadzie  dążenia  od  form 

niższych  w  sensie  społeczno-ekonomicznym  (np. 
wspólnota  pierwotna)  do  form  wyższych  (np. 
społeczeństwo 

post-industrialne), 

wówczas 

utożsamiany jest z postępem,  

2) proces przemian społecznych, którego prawidłowy 

przebieg 

powoduje 

m.in. 

wzbogacenie 

zróżnicowanie 

struktur 

organizacyjnych 

kulturowych 

danej 

zbiorowości. 

Również: 

rozszerzenie  się  możliwości  zaspokajania  potrzeb 
indywidualnych 

i 

jednostkowych 

w różnych 

okresach historycznych.

Wyróżnia  się  następujące  główne  odmiany  teorii 

rozwoju społecznego: 

•    marksistowską  (uwzględniającą  determinizm 

ekonomiczny), 

•  „konfliktową”. 

Determinizm:  stanowisko  filozoficzne,  według 

którego  wszystkie  zdarzenia  są  jednoznacznie  i 
całkowicie wyznaczane przez okoliczności i warunki, w 
jakich występują. 

Determinizm  ekonomiczny  (najdobitniej  głoszony 

przez  K.  Marksa)  był  poglądem,  według  którego 
ludzkie  zachowania  i  ich  wzory  oraz  struktura 
społeczna 

są 

uwarunkowane 

przez 

czynniki 

ekonomiczne 

(Marksowskie 

„byt 

kształtuje 

świadomość”).

Według  marksistowskiego  i  materialistycznego 

ujęcia  rozwoju  społecznego  jednym  z  głównych 
czynników rozwoju społecznego jest konflikt społeczny, 
jedno  z  podstawowych  pojęć  socjologii,  który  oznacza 
proces  społeczny  zachodzący  pomiędzy  jednostkami, 
grupami,  klasami  w  wyniku  sprzeczności  interesów  i 
powodujący wrogość między nimi. 

Następstwem  konfliktu  jest  współzawodnictwo, 

walka lub rozwiązanie kompromisowe – w skutek czego 
dokonuje 

się 

postęp, 

rozwój, 

doskonalenie, 

przechodzenie 

do 

wyższych 

form, 

wolnych 

od 

konfliktogennych przyczyn.

Szczególne  znaczenie  w  historii  ludzkości  miały 

konflikty  społeczne  między  dwoma  antagonistycznymi 
klasami:  posiadaczy  i  nie-posiadających.  Konflikt 
społeczny  klasowy  wynika  ze  sprzeczności  interesów 
klas  społecznych  w  sferze  ekonomicznej,  politycznej 
ideologicznej.

Konflikt  (z  łaciny  conflictus  -  zderzenie), 

niezgodność,  sprzeczność  interesów,  poglądów, 
spór, zatarg. 

W  naukach  społecznych  oznacza  to  walkę 

ludzi 

reprezentujących 

odmienne 

wartości 

(moralne,  ideologiczne,  religijne),  walkę  o 
władzę  bądź  dostęp  do  ograniczonych  dóbr 
(materialnych, 

surowcowych). 

Celem 

stron 

uczestniczących  w  konflikcie  jest  nie  tylko 
osiągnięcie  pożądanych  wartości,  ale  także 
zneutralizowanie, 

ograniczenie 

lub 

wyeliminowanie przeciwnika.

Można  wyróżnić  konflikty:  ekonomiczne, 

społeczne, polityczne, międzynarodowe. 

W  praktyce  konflikty  mają  różny  charakter  i 

siłę, mogą przybierać formę np. wojny, rewolucji, 
strajku, konkurencji. 

W  tradycyjnym  ujęciu  przyjmowany  jest  jako 

zbędny i szkodliwy, w ujęciu funkcjonalistycznym 
konflikt służy reorganizacji społeczeństwa. 

Funkcjonalne  ujęcie  konfliktu  społecznego  Lewisa  A. 

Cosera:

Konflikt należy postrzegać nie jako dysfunkcje, ale jako 

czynnik pozytywny, a źródeł sytuacji konfliktowej dopatruje 
się w aspiracjach i ambicjach jednostek.

Trwanie  konfliktu:  im  mniej  ograniczone  są  cele 

przeciwników w konflikcie, tym bardziej konflikt będzie się 
przedłużał.  Im  większe  jest  emocjonalne  zaangażowanie 
członków  oraz  im  większa  jest  sztywność  struktury,  w 
której  zachodzi  konflikt,  i  im  bardziej  pozorny  jest 
charakter  konfliktu  -  tym  mniej  prawdopodobne,  ze  cele 
stron konfliktu będą miały ograniczony charakter,

Dalej,  im  mniejsza  jest  zgoda  co  do  celów  konfliktu, 

tym bardziej długotrwały będzie ten konflikt. 

W tych dwóch twierdzeniach L.Coser podkreśla fakt,  że 

długotrwałe  będą  takie  konflikty,  w  których  dążyć  się 
będzie  do  osiągnięcia  szerokiej  gamy  celów,  lub  też  w 
których cele te są nieokreślone. Gdy cele te są ograniczone 
i  starannie  wyartykułowane,  możliwe  jest  rozpoznanie, 
kiedy  zostaną  osiągnięte,  dysponując  zaś  wiedza  o 
warunkach  osiągnięcia  celu  można  łatwiej  położyć  kres 
konfliktowi.

„Konfliktowy 

model 

społeczeństwa 

Ralfa 

Dahrendorfa:
 
Konfliktowy model społeczeństwa opiera się na 
czterech założeniach,  diametralnie przeciwstawnych 
założeniom modelu funkcjonalistycznego:

•  Każde społeczeństwo w każdym momencie podlega 
procesom zmiany –      zmiana jest wszechobecna.

•  W każdym społeczeństwie w każdym momencie 
występuje niezgoda i   konflikt – konflikt społeczny 
jest wszechobecny.

•   Każdy element w społeczeństwie przyczynia się do 
jego dezintegracji i zmiany.

•  Każde społeczeństwo opiera się na przymusie 
stosowanym przez jednych jego członków w stosunku 
do innych.

Modernizm  wyrażał  w  niektórych  swoich 
aspektach  optymizm  z  powodu  wzrostu 
technologicznego,  porządku  w  obrębie 
jednolitej  całości  (przykładem  może  być 
jednocząca  się  Europa,  zmierzanie  do 
ujednolicania 

kultury, 

stylu 

bycia, 

wyrażania się itp.). 

Postmodernizm  (post-  +  fr.  modernisme, 
niem.  Modernismus):  współczesny  kierunek 
w  sztuce,  literaturze,  muzyce  i  filozofii 
charakteryzujący  się  odejściem  od  koncepcji 
modernizmu, 

negacją 

nowoczesności, 

współczesnej  cywilizacji,  konsumpcyjnego 
stylu 

życia, 

unifikacji 

i 

racjonalizacji 

rozumienia  porządku  świata,  dążący  do 
przewartościowania 

tych 

tendencji 

i 

zwracający  się  ku  historycznym  sposobom 
myślenia i tworzenia; 

Ostrze  postmodernizmu  jest  skierowane 
przeciwko 

technizacji, 

unifikacji, 

racjonalizacji, 

totalizacji 

cywilizacyjnej 

ostatnich  dwu  stuleci,  wielkomiejskości, 
użytkowo-konsumpcyjnemu stylowi życia.

Jego  zwolennicy  głoszą  schyłek  i  rozpad  istniejących 
dotąd  tradycji.  Pod  hasłem  dekonstrukcji  promują 
odrzucenie 

wszelkich 

struktur 

i 

schematów, 

proponując  jednocześnie  radykalny  pluralizm.  Chcą 
udowodnić, iż w tej dziedzinie rzeczywistości istnieje 
wiele 

niezależnych 

od 

siebie 

podstawowych 

czynników  czy  zasad.  W  przypadku postmodernizmu, 
pluralizm  odnosi  się  do  form  wiedzy,  sposobów 
myślenia i życia jak również wzorców postępowania. 

Postmoderniści,  mając  na  uwadze  demokrację  i 
tolerancję,  negują  istnienie  obiektywnej  prawdy  o 
rzeczywistości, uważając ją za środek przymusu. 
Należy  porzucić  tradycyjne  kryteria  oceny,  a  zatem 
usunąć 

poczucie 

filozoficznej 

pewności, 

które 

wynikało z założenia, że rzeczywistość ma jakąś istotę 
czy obiektywną prawdę narzucaną społeczeństwu.