Promocja zdrowia i
Promocja zdrowia i
profilaktyka chorób
profilaktyka chorób
układu naczyniowo –
układu naczyniowo –
sercowego
sercowego
Wykład I
Wykład I
Dr n. med. Grzegorz
Gałuszka
Promocja zdrowia i
Promocja zdrowia i
profilaktyka chorób
profilaktyka chorób
układu naczyniowo –
układu naczyniowo –
sercowego
sercowego
Wykład I
Wykład I
Dr n. med. Grzegorz
Gałuszka
Choroby serca i naczyń są
Choroby serca i naczyń są
najczęstszą przyczyną
najczęstszą przyczyną
umieralności w Polsce. Rokrocznie
umieralności w Polsce. Rokrocznie
z tego powodu umiera ponad
z tego powodu umiera ponad
170.000 kobiet i mężczyzn,
170.000 kobiet i mężczyzn,
najczęściej na skutek zawału
najczęściej na skutek zawału
serca, choroby wieńcowej, chorób
serca, choroby wieńcowej, chorób
naczyń mózgu (tzw. udarów).
naczyń mózgu (tzw. udarów).
Z powodu chorób serca i naczyń
Z powodu chorób serca i naczyń
umierają nie tylko osoby starsze,
umierają nie tylko osoby starsze,
ale także kobiety i mężczyźnie w
ale także kobiety i mężczyźnie w
wieku średnim, a nawet poniżej
wieku średnim, a nawet poniżej
30 roku życia. Miażdżyca będąca
30 roku życia. Miażdżyca będąca
przyczyną wielu chorób układu
przyczyną wielu chorób układu
krążenia rozpoczyna się
krążenia rozpoczyna się
wcześnie – w wieku
wcześnie – w wieku
młodzieńczym, a nawet u dzieci.
młodzieńczym, a nawet u dzieci.
Chorobom serca i naczyń można
Chorobom serca i naczyń można
skutecznie zapobiegać! Najnowsze
skutecznie zapobiegać! Najnowsze
badania naukowe prowadzone także w
badania naukowe prowadzone także w
naszym kraju wskazują, że ponad 50%
naszym kraju wskazują, że ponad 50%
zgonów z powodu tych chorób można
zgonów z powodu tych chorób można
uniknąć! W Wielkiej Brytanii, Kanadzie,
uniknąć! W Wielkiej Brytanii, Kanadzie,
Finlandii i wielu innych krajach udało
Finlandii i wielu innych krajach udało
się znacznie zmniejszyć umieralność z
się znacznie zmniejszyć umieralność z
powodu chorób układu krążenia, która
powodu chorób układu krążenia, która
od 1991 roku systematycznie spada
od 1991 roku systematycznie spada
także w Polsce.
także w Polsce.
Większość tych chorób
Większość tych chorób
nazywamy chorobami
nazywamy chorobami
cywilizacyjnymi. Rozwój ich
cywilizacyjnymi. Rozwój ich
jest bowiem ściśle
jest bowiem ściśle
zdeterminowany warunkami
zdeterminowany warunkami
życia: czynnikami
życia: czynnikami
ekologicznymi, czynnikami
ekologicznymi, czynnikami
środowiskowymi oraz stylem
środowiskowymi oraz stylem
życia człowieka.
życia człowieka.
Do szkodliwego stylu życia
Do szkodliwego stylu życia
zalicza się nieprawidłowe
zalicza się nieprawidłowe
nawyki żywieniowe,
nawyki żywieniowe,
korzystanie z używek takich
korzystanie z używek takich
jak nikotyna czy alkohol,
jak nikotyna czy alkohol,
brak aktywności ruchowej
brak aktywności ruchowej
czyli tzw. “siedzący tryb
czyli tzw. “siedzący tryb
życia” oraz ciągły pośpiech i
życia” oraz ciągły pośpiech i
nadmierne obciążenia
nadmierne obciążenia
psychoemocjonalne.
psychoemocjonalne.
Metody działań
Metody działań
zapobiegawczych których celem
zapobiegawczych których celem
jest uzyskanie korzystnych
jest uzyskanie korzystnych
efektów zdrowotnych skupiają
efektów zdrowotnych skupiają
się wokół pojęć promocji
się wokół pojęć promocji
zdrowia i prewencji chorób.
zdrowia i prewencji chorób.
W promocji zdrowia i tzw.
W promocji zdrowia i tzw.
profilaktyce pierwotnej wielu
profilaktyce pierwotnej wielu
jednostek chorobowych główna
jednostek chorobowych główna
rola należy indywidualnie do
rola należy indywidualnie do
każdego członka społeczeństwa.
każdego członka społeczeństwa.
To obywatel musi ponieść część
To obywatel musi ponieść część
odpowiedzialności za stan
odpowiedzialności za stan
swojego zdrowia.
swojego zdrowia.
Promocja zdrowia a prewencja chorób
– różnice pojęć
Promocja zdrowia i prewencja chorób,
mimo iż często zdarza się, że obszary
ich działań są wspólne, nie są tym
samym. Celem zainteresowań promocji
zdrowia jest potęgowanie zdrowia i
pomnażanie jego rezerw. Zaś punktem
wyjścia dla prewencji jest choroba. Cel
prewencji to zapobieganie określonym
jednostkom chorobowym.
Obiektem oddziaływania
Obiektem oddziaływania
promocji zdrowia jest cała
promocji zdrowia jest cała
populacja, natomiast
populacja, natomiast
obiektem działań
obiektem działań
prewencyjnych są grupy ludzi
prewencyjnych są grupy ludzi
szczególnie narażonych na
szczególnie narażonych na
zachorowania bądź wręcz
zachorowania bądź wręcz
chorych.
chorych.
W promocji zdrowia i prewencji
W promocji zdrowia i prewencji
chorób wykorzystuje się
chorób wykorzystuje się
odmiennie modele edukacji
odmiennie modele edukacji
zdrowotnej. Promocja zdrowia
zdrowotnej. Promocja zdrowia
posługuje się modelem
posługuje się modelem
zorientowanym na zdrowie i jego
zorientowanym na zdrowie i jego
potęgowanie. W modelu tym
potęgowanie. W modelu tym
wykorzystuje się argumentację
wykorzystuje się argumentację
pozytywną odwołującą się do
pozytywną odwołującą się do
zależności między dobrym stanem
zależności między dobrym stanem
zdrowia a wysoką jakością życia i
zdrowia a wysoką jakością życia i
osiąganiem sukcesu życiowego.
osiąganiem sukcesu życiowego.
W prewencji chorób edukacja
W prewencji chorób edukacja
zorientowana jest na
zorientowana jest na
zapobieganie chorobom.
zapobieganie chorobom.
Upowszechnia się zalecenia
Upowszechnia się zalecenia
regulujące styl życia – sposób
regulujące styl życia – sposób
zachowania człowieka tak, by nie
zachowania człowieka tak, by nie
prowadził on do pojawienia się
prowadził on do pojawienia się
choroby. Podejście prewencyjne
choroby. Podejście prewencyjne
jest mało efektywne zwłaszcza
jest mało efektywne zwłaszcza
dla osób młodych. Odległa
dla osób młodych. Odległa
perspektywa wystąpienia
perspektywa wystąpienia
choroby jest argumentem
choroby jest argumentem
niewystarczająco przekonującym
niewystarczająco przekonującym
do zmiany zachowań.
do zmiany zachowań.
Podsumowując, używanie
Podsumowując, używanie
pojęcia promocja zdrowia
pojęcia promocja zdrowia
uzasadnione jest wszędzie
uzasadnione jest wszędzie
tam, gdzie celem działań jest
tam, gdzie celem działań jest
potęgowanie zdrowia.
potęgowanie zdrowia.
Natomiast pojęcie prewencji
Natomiast pojęcie prewencji
używamy wszędzie tam, gdzie
używamy wszędzie tam, gdzie
działania mają zapobiec
działania mają zapobiec
określonym chorobom i
określonym chorobom i
zachować status
zachować status
pro
pro
zdrowia.
zdrowia.
Promocja zdrowia
Promocja zdrowia jest procesem
umożliwiającym ludziom zwiększenie
kontroli nad własnym zdrowiem,
utrzymanie jego dobrego poziomu
bądź jego poprawę. Zdrowie nie jest
tu celem samym w sobie, ale jest
traktowane jako droga do realizacji
aspiracji, zaspokajania potrzeb oraz
przeobrażania i kontroli środowiska.
Promocja zdrowia nie skupia się na
grupach ludności zagrożonej
określonymi chorobami, ale mobilizuje
całe społeczeństwo do aktywnego
uczestnictwa w działaniach
podejmowanych na rzecz zdrowia.
Działania te zmierzają w kierunku
oddziaływania na czynniki
determinujące stan zdrowia.
W promocji zdrowia pojęcie zdrowia
rozumiane jest jako poddająca się
zmianom, zdolność człowieka do
osiągania pełni możliwości fizycznych,
psychicznych i społecznych jak
reagowanie na wyzwania środowiska.
Z
Z
drowie to nie tylko brak choroby ale
drowie to nie tylko brak choroby ale
również charakteryzowanie się
również charakteryzowanie się
określonymi wartościami wskaźników,
określonymi wartościami wskaźników,
które wpływają na jego stan.
które wpływają na jego stan.
Wskaźniki, które charakteryzują tak rozumiane pojęcie
zdrowia to:
-
-
wydolność fizyczna tlenowa,
wydolność fizyczna tlenowa,
-
-
spoczynkowa częstość skurczów serca,
spoczynkowa częstość skurczów serca,
-
-
wielkość ciśnienia tętniczego krwi w
wielkość ciśnienia tętniczego krwi w
spoczynku,
spoczynku,
-
-
stężenie hemoglobiny we krwi i wartość
stężenie hemoglobiny we krwi i wartość
hematokrytu,
hematokrytu,
-
-
sprawność wentylacji płuc,
sprawność wentylacji płuc,
-
wskaźnik masy ciała lub procent tłuszczu
wskaźnik masy ciała lub procent tłuszczu
podskórnego,
podskórnego,
-
-
profil lipidowy we krwi,
profil lipidowy we krwi,
-
-
siła mięśni stabilizujących kręgosłup.
siła mięśni stabilizujących kręgosłup.
Na wszystkie z wyżej wymienionych
wskaźników zdrowia pozytywnego
pośrednio i bezpośrednio – wpływa
systematyczny trening fizyczny zwany
treningiem zdrowotnym.
T
T
rening zdrowotny jest świadomie
rening zdrowotny jest świadomie
kierowanym procesem
kierowanym procesem
polegającym na celowym
polegającym na celowym
wykorzystaniu ściśle określonych
wykorzystaniu ściśle określonych
ćwiczeń fizycznych dla uzyskiwania
ćwiczeń fizycznych dla uzyskiwania
efektów psychicznych i fizycznych
efektów psychicznych i fizycznych
przeciwdziałających obniżaniu się
przeciwdziałających obniżaniu się
możliwości mogą być też ważnymi
możliwości mogą być też ważnymi
czynnikami w zapobieganiu tempa
czynnikami w zapobieganiu tempa
rozwoju szeregu chorób. Dlatego
rozwoju szeregu chorób. Dlatego
też trening zdrowotny zajmuje
też trening zdrowotny zajmuje
jedno z ważniejszych miejsc w
jedno z ważniejszych miejsc w
procesie promocji zdrowia.
procesie promocji zdrowia.
W
W
promocji zdrowia wyróżnia się
promocji zdrowia wyróżnia się
pięć wzajemnie powiązanych
pięć wzajemnie powiązanych
obszarów działania:
obszarów działania:
-
-
budowanie prozdrowotnej polityki,
budowanie prozdrowotnej polityki,
-
-
tworzenie środowisk sprzyjających
tworzenie środowisk sprzyjających
zdrowiu,
zdrowiu,
-
-
wzmacnianie działań społeczeństwa na
wzmacnianie działań społeczeństwa na
rzecz zdrowia,
rzecz zdrowia,
-
-
rozwijanie indywidualnych umiejętności
rozwijanie indywidualnych umiejętności
służących
służących
zdrowiu,
zdrowiu,
-
-
reorientacje służby zdrowia.
reorientacje służby zdrowia.
Profilaktyka chorób
Profilaktyka chorób
Działania prewencyjne dotyczą
Działania prewencyjne dotyczą
zapobiegania występowania
zapobiegania występowania
określonych jednostek
określonych jednostek
chorobowych. Skierowane są one
chorobowych. Skierowane są one
do osób u których stwierdzono
do osób u których stwierdzono
daną chorobę, bądź grup osób tzw.
daną chorobę, bądź grup osób tzw.
wysokiego ryzyka.
wysokiego ryzyka.
Strategia działań oparta jest tu na
Strategia działań oparta jest tu na
zaleceniach
zaleceniach
i perswazji.
i perswazji.
Działanie te dotyczą wpływu na
Działanie te dotyczą wpływu na
czynniki zagrożenia i objawy
czynniki zagrożenia i objawy
konkretnych jednostek
konkretnych jednostek
chorobowych. Gdy analizujemy
chorobowych. Gdy analizujemy
działania prewencyjne, to celem dla
działania prewencyjne, to celem dla
nich jest zdrowie, ale definiowane
nich jest zdrowie, ale definiowane
jako brak choroby.
jako brak choroby.
Prewencja, czyli zapobieganie
Prewencja, czyli zapobieganie
chorobom dzieli się na pierwotną i
chorobom dzieli się na pierwotną i
wtórną. Prewencja pierwotna to
wtórną. Prewencja pierwotna to
według klasycznej definicji
według klasycznej definicji
epidemiologicznej zespół działań,
epidemiologicznej zespół działań,
którego celem jest zmniejszenie
którego celem jest zmniejszenie
zachorowalności populacji na
zachorowalności populacji na
daną chorobę (tj. zmniejszenie
daną chorobę (tj. zmniejszenie
liczby nowych zachorowań w ciągu
liczby nowych zachorowań w ciągu
roku).
roku).
Cel ten uzyskuje się w wyniku
Cel ten uzyskuje się w wyniku
zmniejszenia ogólnego zagrożenia
zmniejszenia ogólnego zagrożenia
występowaniem tej choroby. W
występowaniem tej choroby. W
praktyce działania będą dotyczyły
praktyce działania będą dotyczyły
modyfikacji lub redukcji
modyfikacji lub redukcji
czynników danej jednostki
czynników danej jednostki
chorobowej. Czynniki zagrożenia
chorobowej. Czynniki zagrożenia
to cechy, których obecność w
to cechy, których obecność w
organizmie, bądź w środowisku w
organizmie, bądź w środowisku w
którym organizm żyje istotnie
którym organizm żyje istotnie
zwiększa prawdopodobieństwo
zwiększa prawdopodobieństwo
wystąpienia choroby.
wystąpienia choroby.
Prewencja wtórna, to zespół
Prewencja wtórna, to zespół
działań którego celem jest
działań którego celem jest
zmniejszenie chorobowości
zmniejszenie chorobowości
populacji (liczby osób chorych na
populacji (liczby osób chorych na
daną chorobę) uzyskane w wyniku
daną chorobę) uzyskane w wyniku
skrócenia czasu trwania choroby,
skrócenia czasu trwania choroby,
zwolnienia jej przebiegu oraz
zwolnienia jej przebiegu oraz
zapobiegania powikłaniom.
zapobiegania powikłaniom.
Obejmuje ona szereg elementów
Obejmuje ona szereg elementów
wchodzących w skład wczesnego
wchodzących w skład wczesnego
wykrywania i leczenia.
wykrywania i leczenia.
Co zrobić, żeby uniknąć zawału serca,
udaru mózgu czy innej poważnej choroby
serca i naczyń?
1.
1.
Nie pal tytoniu.
Nie pal tytoniu.
Jeżeli palisz, przestań. Jeżeli nie palisz,
Jeżeli palisz, przestań. Jeżeli nie palisz,
nie zaczynaj. O ile to możliwe unikaj
nie zaczynaj. O ile to możliwe unikaj
przebywania w zadymionych
przebywania w zadymionych
pomieszczeniach.
pomieszczeniach.
Tzw. bierne palenie jest również
Tzw. bierne palenie jest również
n
n
iebezpieczne.
iebezpieczne.
W latach 90 ponad 2 miliony Polaków
W latach 90 ponad 2 miliony Polaków
rzuciło palenie, Tobie też się uda!
rzuciło palenie, Tobie też się uda!
2.
Zwróć większą uwagę na to, co
jesz.
Jedz więcej warzyw i owoców – zawierają
one błonnik, witaminy i antyoksydanty.
Ogranicz spożycie tłuszczów
zwierzęcych, słodyczy oraz słodzonych
napojów (tzw. soft drinków) i soli
kuchennej.
3.
Kontroluj ciężar ciała, nie dopuść do
otyłości lub znacznej nadwagi.
Sprzyja ona cukrzycy i nadciśnieniu –
wrogom naszych naczyń i serca.
4.
Postaw Serce na Nogi! Ruszaj
się!
Bądź bardziej aktywny fizycznie –
częściej spaceruj, chodź po schodach,
wykonuj rozmaite ćwiczenia sportowe.
Przeznacz na to przynajmniej 30minut
najlepiej codziennie ( nie rzadziej niż 4
razy w tygodniu).
5.
Mierz regularnie ciśnienie krwi.
Co trzecia osoba dorosła w Polsce ma
nadciśnienie tętnicze, tj. ciśnienie równe lub
większe od 140/90 mm Hg. Przez długi czas
może ono podstępnie i bez uchwytnych
dolegliwości uszkadzać układ krążenia. Jeżeli
masz nadciśnienie, postaraj się schudnąć,
ogranicz spożycie soli kuchennej i większych
ilości alkoholu. Bądź pod opieką lekarza. W
wypadku gdy potrzebne będą leki, bierz je
regularnie zgodnie z zaleceniami lekarza.
6.
Badaj systematycznie swój stan
zdrowia.
Pamiętaj o konieczności kontroli poziomu
cukru we krwi oraz tzw. lipidogramu
(cholesterol, frakcja HDL i LDL, trójglicerydy),
przynajmniej raz na trzy lata. Jeśli w rodzinie
ktoś chorował bądź choruje na serce,
poinformuj o tym lekarza, a także
porozmawiaj z lekarzem o możliwościach
zapobiegania chorobom serca i naczyń. Stosuj
się do zaleceń dietetycznych i lekowych.
7.
Dbaj nie tylko o ciało, ale także o
psychikę.
Naucz się panować na stresem i gniewem.
Przestań zamartwiać się, naucz się
odpoczynku i relaksu. Poświęć więcej czasu
na kontakt z przyrodą, częściej się
uśmiechaj!
Przestrzeganie powyższych zasad jest
niezwykle ważne nie tylko w
zapobieganiu chorobom układu krążenia,
ale także chorobom nowotworowym,
układu oddechowego, mięśni i stawów
oraz osteoporozie.
Ma także duże znaczenie dla
przedłużenia życia i poprawy jego
jakości.
Rola wysiłku fizycznego w zapobieganiu
chorobom układu sercowo-naczyniowego
Według bada
Według bada
ń
ń
brak aktywno
brak aktywno
ś
ś
ci
ci
fizycznej, obok palenia tytoniu,
fizycznej, obok palenia tytoniu,
nadci
nadci
ś
ś
nienia t
nienia t
ę
ę
tniczego,
tniczego,
dyslipidemii, cukrzycy i otyło
dyslipidemii, cukrzycy i otyło
ś
ś
ci
ci
nale
nale
ż
ż
y do głównych czynników
y do głównych czynników
rozwoju choroby wie
rozwoju choroby wie
ń
ń
cowej.
cowej.
Szczególne znaczenie wysiłku
fizycznego wynika z faktu, że jest on
jednocześnie niezależnym czynnikiem
zmniejszającym ryzyko chorób układu
sercowo-naczyniowego i jednym
z podstawowych elementów leczenia
wszystkich ww. chorób
Należy przy tym pamiętać, że
Należy przy tym pamiętać, że
korzystne są wyłącznie ćwiczenia
korzystne są wyłącznie ćwiczenia
wytrzymałościowe, nie
wytrzymałościowe, nie
wywołujące
wywołujące
długu tlenowego, czyli
długu tlenowego, czyli
powtarzanie ruchów przeciwko
powtarzanie ruchów przeciwko
małemu oporowi (np. chodzenie,
małemu oporowi (np. chodzenie,
bieganie, jazda na rowerze,
bieganie, jazda na rowerze,
pływanie). Nie dotyczy to
pływanie). Nie dotyczy to
natomiast ćwicze
natomiast ćwicze
ń
ń
siłowych, czyli
siłowych, czyli
powtarzanych ruchów przeciwko
powtarzanych ruchów przeciwko
dużemu oporowi (np. podnoszenie
dużemu oporowi (np. podnoszenie
ciężarów, kulturystyka).
ciężarów, kulturystyka).
Mechanizmy zmniejszania
ryzyka choroby wieńcowej przez
wysiłek fizyczny
Można wyróżnić bezpośredni i
Można wyróżnić bezpośredni i
pośredni wpływ wysiłku
pośredni wpływ wysiłku
fizycznego na zmniejszenie
fizycznego na zmniejszenie
ryzyka chorób układu sercowo-
ryzyka chorób układu sercowo-
naczyniowego. Wpływ
naczyniowego. Wpływ
bezpośredni polega na
bezpośredni polega na
zwiększeniu napięcia nerwu
zwiększeniu napięcia nerwu
błędnego i zwolnienia akcji
błędnego i zwolnienia akcji
serca, co zmniejsza ryzyko
serca, co zmniejsza ryzyko
groźnych arytmii komorowych.
groźnych arytmii komorowych.
Wpływ pośredni jest złożony i
Wpływ pośredni jest złożony i
polega na:
polega na:
•
•
zwiększeniu insulinowrażliwości
zwiększeniu insulinowrażliwości
tkanek
tkanek
obwodowych i
obwodowych i
lepszej kontroli glikemii,
lepszej kontroli glikemii,
•
•
zmniejszeniu masy brzusznej tkanki
zmniejszeniu masy brzusznej tkanki
tłuszczowej
tłuszczowej
(niezależnie od wpływu na masę
(niezależnie od wpływu na masę
ciała),
ciała),
•
•
zmniejszeniu stężenia w surowicy
zmniejszeniu stężenia w surowicy
cholesterolu
cholesterolu
całkowitego i frakcji LDL oraz
całkowitego i frakcji LDL oraz
zwiększeniu
zwiększeniu
stężenia cholesterolu frakcji HDL,
stężenia cholesterolu frakcji HDL,
•
•
zwiększeniu masy tkanki mięśniowej,
zwiększeniu masy tkanki mięśniowej,
•
•
zmniejszeniu ciśnienia tętniczego
zmniejszeniu ciśnienia tętniczego
krwi lub
krwi lub
poprawie skuteczności leczenia
poprawie skuteczności leczenia
nadciśnienia
nadciśnienia
tętniczego,
tętniczego,
•
•
poprawie czynności rozkurczowej
poprawie czynności rozkurczowej
ś
ś
ródbłonka,
ródbłonka,
elastyczności naczy
elastyczności naczy
ń
ń
i czynności
i czynności
rozkurczowej
rozkurczowej
lewej komory,
lewej komory,
•
•
zmniejszeniu wskaźników stanu
zmniejszeniu wskaźników stanu
zapalnego,
zapalnego,
•
•
poprawie wydolności wysiłkowej,
poprawie wydolności wysiłkowej,
umysłowej i
umysłowej i
stanu psychicznego (polepszenie
stanu psychicznego (polepszenie
samopoczucia).
samopoczucia).
Działania niepożądane wysiłku
fizycznego
Wysiłek fizyczny może wywierać
Wysiłek fizyczny może wywierać
także działanie niekorzystne,
także działanie niekorzystne,
polegające głównie na inicjowaniu
polegające głównie na inicjowaniu
lub nasilaniu pękania blaszki
lub nasilaniu pękania blaszki
miażdżycowej. Jest ono związane z
miażdżycowej. Jest ono związane z
przyspieszeniem akcji serca,
przyspieszeniem akcji serca,
zwiększeniem ciśnienia tętniczego
zwiększeniem ciśnienia tętniczego
(w czasie wysiłku), wstrząsaniem
(w czasie wysiłku), wstrząsaniem
tętnic wie
tętnic wie
ń
ń
cowych, skurczem
cowych, skurczem
naczy
naczy
ń
ń
i nasileniem przylegania
i nasileniem przylegania
leukocytów.
leukocytów.
Rehabilitacja jest złożonym
Rehabilitacja jest złożonym
procesem, mającym na celu
procesem, mającym na celu
osiągnięcie stanu fizycznego,
osiągnięcie stanu fizycznego,
psychicznego i socjalnego możliwie
psychicznego i socjalnego możliwie
najbardziej zbliżonego do stanu
najbardziej zbliżonego do stanu
sprzed choroby. Celem leczenia
sprzed choroby. Celem leczenia
chorego jest nie tylko
chorego jest nie tylko
przedłużenie, ale i poprawa jakości
przedłużenie, ale i poprawa jakości
życia.
życia.
Odpowiednia aktywność fizyczna
Odpowiednia aktywność fizyczna
przyczynia się wydatnie do
przyczynia się wydatnie do
realizacji obu celów leczenia.
realizacji obu celów leczenia.
Dziękuję za uwagę.