JERZY B. SOBCZAK - METODY BAD
AŃ SOCJOLOGICZNYCH

ETAPY PROCESU 
BADAWCZEGO

KONCEPTUALIZACJA

 

 

TERMINOLOGIA



TERMINOLOGIA NIE JEST DO KOŃCA 
USTALONA. UŻYWANE SĄ TAKIE OKREŚLENIA 
JAK: FAZY, ETAPY, STADIA



MÓWI SIĘ RÓWNIEŻ O MODELACH 
METODOLOGICZNYCH ROZWIĄZYWANIA 
PROBLEMÓW NAUKOWYCH



CZASAMI MÓWI SIĘ – PROCES BADAWCZY

[ŹRÓDŁO: J. RUDNIAŃSKI, FAZY ROZWIĄZYWANIA 

PROBLEMÓW NAUKOWYCH, „ZAGADNIENIA 
NAUKOZNAWSTWA” 1975, NR 1(41)]

 

 

ETAPY PROCESU NAUKOWEGO



JEST TO JEDNO Z NAJTRUDNIEJSZYCH I 
NAJBARDZIEJ ZŁOŻONYCH ZAGADNIEŃ 
W DZIEDZINIE TWÓRCZOŚCI NAUKOWEJ



NIE JEST TO ZAGADNIENIE 
UPORZĄDKOWANE. NIE MA JEDNEGO 
WZORCA

 

 

PROCES BADAWCZY



CIĄG „DZIAŁAŃ” SKLADAJĄCYCH SIĘ NA BADANIE 
NAUKOWE BYWA CZASAMI DZIELONY NA DWIE 
CZĘŚCI

I.

PUNKT WYJŚCIA

        PRZEDMIOT, PROBLEM, PYTANIE BADAWCZE, METODA 

BADANIA

II.

PUNKT „DOJŚCIA”  

(CO MA BYĆ REZULTATEM 

BADAWCZYM)
OPIS, GENERALIZACJA, HIPOTEZA, PRAWO, TEORIA

 

 

ETAPY PROCESU 
BADAWCZEGO

1.

PRZYGOTOWANIE TEORETYCZNE 
BADAŃ

2.

PLAN BADAŃ I WYBÓR NARZĘDZI 
BADAWCZYCH

3.

REALIZACJA BADAŃ – ZBIERANIE 
MATERIAŁÓW

4.

OPRACOWANIE MATERIAŁÓW

5.

WNIOSKI TEORETYCZNE

 

 

I. PRZYGOTOWANIE TEORETYCZNE 
BADAŃ



JEST TO ETAP, KTÓRY BYWA OKREŚLANY, JAKO 
KONCEPTUALIZACJA



R. MAYNTZ MÓWI O POJĘCIOWEJ 
STRUKTURALIZACJI I SFORMUŁOWANIU PYTAŃ 
BADAWCZYCH



KAŻDE BADANIE MUSI BYĆ POPRZEDZONE 
WSPOMNIANĄ STRUKTURALIZACJĄ

 

[ŹRÓDŁO: r. Mayntz i inni, Wprowadzenie do metod socjologii 

empirycznej, Warszawa 1985, s. 54]

 

 

KONCEPTUALIZACJA



CZYM JEST KONCEPTUALIZACJA?
JEST TO PROCES PRECYZOWANIA, CO 
BĘDZIEMY ROZUMIELI, UŻYWAJĄC 
POSZCZEGÓLNYCH TERMINÓW DO 
OPISU RZECZYWISTOŚCI



JEGO KOŃCOWYM EFEKTEM JEST ZBIÓR 
ODPOWIEDNICH WSKAŹNIKÓW

 

 

OPERACJONALIZACJA



CZYM JEST OPERACJONALIZACJA?



JEST TO PROCES, DZIĘKI KTÓREMU 

BADACZ WYSZCZEGÓLNIA EMPIRYCZNE 

OBSERWACJE, KTÓRE MOGĄ BYĆ 

PRZJĘTE JAKO WSKAŹNIKI CECH 

ZAWARTYCH W DANYM POJĘCIU; 

OKREŚLONYCH PRZEZ DANE POJĘCIE

 

 

PRZYGOTOWANIE TEORETYCZNE 
BADAŃ

 



BĘDZIE OBEJMOWAŁO:

1.

SFORMUŁOWANIE TEMATU BADANIA

2.

SFORMUŁOWANIE PROBLEMU 
BADAWCZEGO

3.

KONCEPTUALIZACJĘ PROBLEMU. 
EKSPLIKACJĘ PROBLEMU

4.

OPERACJONALIZACJĘ

 

 

1. TEMAT BADANIA



TEMAT BADANIA WSKAZUJE JEDYNIE 
POLE BADAWCZE, W KTÓRYM BĘDZIE 
SIĘ MIEŚCIŁ PROBLEM BADAWCZY



TEMAT BADANIA TO NIE TO SAMO CO 
PROBLEM BADAWCZY

 

 

2. PROBLEM BADAWCZY



MOŻE  BYĆ SFORMUŁOWANY W 
POSTACI:
- PYTANIA
- HIPOTEZY
- ZAŁOŻENIA



POWINNO BYĆ TO PYTANIE WAŻNE, 
ZNACZĄCE

 

 

2. PROBLEM BADAWCZY



„…ŚWIADOMOŚĆ PROBLEMU, PYTANIA 
JEST ZASADNICZYM I PIERWSZYM 
OGNIWEM WYSIŁKU ODKRYWCZEGO, 
JEST PIERWSZYM I ZASADNICZYM 
OGNIWEM MYŚLENIA REFLEKSYJNEGO.”

[ŹRÓDŁO: Z. CACKOWSKI, PROBLEMY I PSEUDOPROBLEMY, 

WARSZAWA 1964]

 

 

2. PROBLEM BADAWCZY

„…NIE SZTUKA PYTAĆ, DOBRZE PYTAĆ – 

SZTUKA.”

 

 

2. PROBLEM BADAWCZY - 
PRZYKŁAD



BJORN BJERKE;
„…JAK KULTURA NARODOWA 
KSZTAŁTUJE SPOSÓB MYŚLENIA 
LIDERÓW BIZNESU I JAKIE SĄ 
NASTĘPSTWA TAKIEGO CZY INNEGO 
SPRAWOWANIA PRZYWÓDZTWA W 
ORGANIZACJI?”

[ŹRÓDŁO: B. BJERKE, KULTURA A STYLE PRZYWÓDZTWA, 

KRAKÓW 2004]

 

 

2. ROBLEM BADAWCZY - 
PRZYKŁAD



W FORMIE ZAŁOŻENIA



„POSZCZEGÓLNE JEDNOSTKI PRZYSWAJAJĄ 

SOBIE POSTAWY CENIONE W GRUPIE WŁASNEJ 

(TO JEST CENIONE PRZEZ WIĘKSZOŚĆ JEJ 

CZŁONKÓW, A SPECJALNIE PRZEZ 

PRZYWÓDCÓW) W TEJ MIERZE, W JAKIEJ 

GRUPA TA (ZWŁASZCZA REPREZENTOWANA 

PRZEZ PRZYWÓDCÓW I PRZEZ GRUPY O 

WYŻSZEJ POZYCJI) JEST DLA NICH 

POZYTYWNYM PUNKTEM ODNIESIENIA.”

 

 

2. PROBLEM BADAWCZY



Z. CACKOWSKI: „PYTANIA WYRASTAJĄ 
ZAWSZE NA GRUNCIE OKREŚLONEJ 
TEORII, OKREŚLONEGO ZESPOŁU 
TWIERDZEŃ, OKREŚLONEJ WIEDZY.”



PRZYJĘCIA PEWNEGO ZESPOŁU 
ZAŁOŻEŃ BADAWCZYCH

 

 

2. PROBLEM BADAWCZY - ZAŁOŻENIA



PODEJMOWANIE CZYNNOŚCI 
BADAWCZYCH WIĄŻE SIĘ ZAWSZE Z 
KONIECZNOŚCIĄ PRZYJĘCIA EXPLICITE 
LUB IMPLICITE PEWNEGO ZESPOŁU 
ZAŁOŻEŃ NA TEMAT:
A) PRZEDMIOTU BADANIA
B) METODY BADANIA

 

 

ZAŁOŻENIA

AD. A) PIERWSZE ZAŁOŻENIA ODPOWIADAJĄ NA 

PYTANIE – JAKI CHARAKTER MA BADANA 
RZECZYWISTOŚĆ?
SĄ TO TZW. ZAŁOŻENIA ONTOLOGICZNE

AD. B) DRUGIE ZAŁOŻENIA ODPOWIADAJĄ NA 

PYTANIE – JAK BADANA RZECZYWISTOŚĆ MOŻE 
BYĆ POZNANA?
SĄ TO ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE

 

 

RODZAJE BADAŃ



BADACZ MUSI MIEĆ ŚWIADOMOŚĆ – 

JAKIE BADANIA PLANUJE 

PRZEPROWADZIĆ?



MOGĄ TO BYĆ BADANIA:
- WYJAŚNIAJĄCE (EKSPLANACYJNE)
- OPISOWE
- DIAGNOSTYCZNE



KRYTERIUM – CZEGO DOTYCZY PYTANIE 

BADAWCZE?

 

 

BADANIA WYJAŚNIAJĄCE



W TYM PRZYPADKU BĘDZIEMY PYTALI O 
ZALEŻNOŚCI WYSTĘPUJĄCE MIĘDZY 
ZJAWISKAMI



PYTANIE O RELACJE



ZAMIAREM BADAWCZYM MOŻE BYĆ:

  - WERYFIKACJA TWIERDZENIA
  - SFORMUŁOWANIE PRAWA

 

 

BADANIA OPISOWE



PYTAMY O WŁAŚCIWOŚCI ZJAWISK 
SPOŁECZNYCH



WYNIKIEM TEGO TYPU BADAŃ JEST:
- OPIS
- KLASYFIKACJA ZJAWISK
- USTALENIE CZĘSTOŚCI ICH 
WYSTĘPOWANIA

 

 

BADANIA DIAGNOSTYCZNE



ICH CELEM JEST OPIS OKREŚLONYCH 
ZJAWISK NA GRUNCIE HIPOTEZ JUŻ 
ZWERYFIKOWANYCH



BADANIA DIAGNOSTYCZNE 
KONCENTRUJĄ SIĘ NA PROBLEMACH 
SPOŁECZNYCH

(Zob. STEFAN ZIEMSKI, Problemy dobrej diagnozy, WP, 

Warszawa 1973)

 

 

INNE RODZAJE BADAŃ



BADANIA EWALUACYJNE



SONDAŻE OPINII

 

 

UMIEJETNOŚĆ 
DOSTRZEGANIA 
PROBLEMÓW

ŹRÓDŁA INSPIRACJI

 

 

1. TEORIA



ZDARZA SIĘ, ŻE PUNKTEM WYJŚCIA DLA 
PODJĘCIA BADAŃ JEST HIPOTEZA 
WYPROWADZONA Z ISTNIEJĄCEJ JUŻ 
TEORII.



JEST TO TZW. ŹRÓDŁO ENDOGENNE

PRZYKŁAD
   BADANIA PODJĘTE PRZEZ McCLELLANDA. 

Inspiracją do ich podjęcia była koncepcja M. 
Webera

 

 

TEORIA. PRZYKŁAD



I. PERSPEKTYWA MAKROSOCJOLOGICZNA

WARTOŚCI RELIGIJE

EKONOMICZNA 
ORGANIZACJA 
SPOŁECZEŃSTWA

• II. PERSPEKTYWA MIKROSOCJOLOGICZNA

DOKTRYNA RELIGIJNA

KAPITALIZM

WAROŚCI

ZACHOWANIA 
GOSPODARCZE

 

 

2. ZASKAKUJĄCY FAKT. GRUPA FAKTÓW



W TYM WYPADKU ŹRÓDŁEM INSPIRACJI NIE 

JEST TEORIA, ALE ZDARZENIA MAJĄCE MIEJSCE 

W RZECZYWISTOŚCI



WYBÓR PROBLEMU DECYDUJE W TYM 

WYPADKU W WIĘKSZYM JEGO ZNACZENIE 

PRAKTYCZNE (POLITYCZNE) NIŻ TEORETYCZNE



CO NIE OZNACZA, ŻE W EFEKCIE 

PRZEPROWADZONYCH BADAŃ NIE BĘDZIE 

MOŻNA WZBOGACIĆ TEORII

 

 

3. DONIOSŁE WYDARZENIA 
SPOŁECZNE



CHODZI W TYM WYPADKU O TAKIE 
WYDARZENIA SPOŁECZNE JAK:
- EKSPERYMENTY NATURALNE

(np.. Zasiedlanie Ziem Zachodnich i 
Północnych w Polsce w latach 40.)

- INNOWACJE ORGANIZACYJNE
- KLĘSKI ŻYWIOŁOWE
- KRYZYSY POLITYCZNE

 

 

4. OSOBISTE DOŚWIADCZENIE BADACZA



NATURALNY RODZAJ INSPIRACJI, KTÓRY 
MOŻE WYNIKAĆ Z ODCZUĆ 
NEGATYWNYCH, KONFLIKTÓW, ITP..



PRZYKŁAD: Van Maanen zainteresował 
się badaniem kultury policyjnej, 
ponieważ był przedmiotem „niechęci” 
ze strony przedstawicieli tej instytucji.

 

 

LITERATURA (wybrane pozycje)



Babbie B., Badania społeczne w praktyce, 
PWN, Warszawa 2003



Hammersley M., Atkinson P., Metody badań 
terenowych, Wyd. Zysk i S – ka, Poznań 1995



Mayntz R., i inni, Wprowadzenie do metod 
socjologii empirycznej, PWN, Warszawa 1985



Ziemski S., Problemy dobrej diagnozy, WP, 
Warszawa 1973