JĘZYKOZNAWSTWO
KOGNITYWNE
wykłady 2007/8
Joanna Szwabe
JĘZYKOZNAWSTWO
KOGNITYWNE
wykłady 2007/8
Joanna Szwabe
Metafora
przezroczystych kliszy
V
Obrazy
składowe
Obraz złożony
Przykład To niech będzie o 7.00, jak nie można
wcześniej.
Metafora
przezroczystych kliszy
• Wyakcentowanie wynika ze
wzmocnienia poprzez oglądanie tych
samych składników wielokrotnie na
różnych kliszach
• Człon główny jest figurą we wszystkich
układach, w których uczestniczy
• Przykład Książka, której szukasz, leży za
łóżkiem w pokoju na końcu korytarza.
Metafora
przezroczystych kliszy a
ujęcia wcześniejsze
• uwaga nie jest poświęcona wyłącznie
elementowi, który jest trajektorem w
ostatecznym złożeniu, ale rozkłada się
stopniowo także na trajektory w
podstrukturach
• Zdanie jest analizowane w kognitywnej
gramatyce odśrodkowo (od profilu), inaczej
niż w gramatyce transformacyjno-
generatywnej
Przykład The dog likes ice-cream.
S
VP
NP
S
VP
NP
Det.
NP
N
V
S
VP
NP
Det.
NP
N
V
The
dog likes
N
ice-cream
Metafora
przezroczystych kliszy a
ujęcia wcześniejsze
• Centrum zdania nie jest podmiot a
nowa informacja, na której
ogniskuje się uwaga (profil)
• Zdanie nie jest strukturą
wyróżnioną w gramatyce
kognitywnej
• Zdanie jest określone
funkcjonalnie, nie strukturalnie
Metafora
przezroczystych kliszy
• Asymetria
– Między członem głównym a resztą składowych
– Między strukturą złożoną a strukturami
składowymi
• Struktura złożona jest „figurą na tle
swych składowych”
– Figura/tło
– Częściowa dekompozycjonalność
Metafora
przezroczystych kliszy:
Częsciowa
dekompozycjonalność
• Struktury składowe nie wystarczają
do pełnego zrekonstruowania
znaczenia struktury złożonej
Przykład anafory i wyrażenia
deiktyczne
Weź to i daj jej.
Metafora
przezroczystych kliszy:
Częsciowa
dekompozycjonalność
• Na znaczenie wyrażenia składa się
także sposób zintegrowania składowych
Przykład
zmiana trajektora za pomocą intonacji.
Marek zrobi dwie kawy.
Marek zrobi dwie kawy.
Marek zrobi dwie kawy.
Marek zrobi dwie kawy.
Metafora
przezroczystych kliszy:
Częsciowa
dekompozycjonalność
• Treści o tych samych warunkach
prawdziwości mogą być obrazowane
na różne sposoby
Przykład
obrazowanie (construal)
Zabrali mi 30% utargu!
Zostawili mi 70% utargu.
Metafora
przezroczystych kliszy a
dyskurs
• Langacker przekłada aspekt czasowy w
dyskursie (wcześniejsze wypowiedzi) na aspekt
przestrzenny (odległe od punktu fiksacji
• Relacja figura/tło między zdaniami
• Dyskusja z alternatywnymi ujęciami
– Kontrakt stare-nowe
– Anafory odwołują się do starej informacji
– Wskazówki syntaktyczne w określaniu mięjsca
nowej informacji (badania statystyczne na
korpusach)
Gramatyka kognitywna a
wytyczne językoznawstwa
kognitywnego
• Działające od 1990 roku
Międzynarodowe Stowarzyszenie
Językoznawstwa Kognitywnego
• Organ wydawniczy Stowarzyszenia –
Cognitive Linguistic Research
• wymóg zgodności z danymi z innych
dyscyplin (converging evidence
principle)
Converging evidence
w kognitywnej gramatyce
• Przykładem realizacji tego celu są ustalenia
teorii gramatyki kognitywnej Ronalda
Langackera.
• W gramatyce kognitywnej nie postuluje się
wrodzonego charakteru struktur
gramatycznych,
• Łatwość akwizycji języka wyjaśnia udziałem
ogólnych zdolności poznawczych (skupiania
uwagi, kojarzenia, porównywania,
postrzegania w kategoriach figura–tło).
Converging evidence
w kognitywnej gramatyce
• Wyzyskuje się paralele między
konceptualizowaniem a percepcją wzrokową
• Na znaczenie wyrażenia składa się także
sposób ujmowania treści pojęciowych
• Sposoby obrazowania treści pojęciowych w
języku wykazują wyraźne analogie do
sposobów konstruowania sceny wzrokowej
w postrzeganiu
Converging evidence
w kognitywnej gramatyce
Langacker poszukuje zbieżnych danych z 3
różnych źródeł:
1) Konstrukty opisowe, jak profilowanie, trajektor-
landmark, bezpośredni zakres konceptualizacji
okazują się trafne dla opisu zjawisk semantycznych
-
powszechnych w obrębie jednego języka
-
obserwowanych w wielu językach
2) Pokazuje się, że owe konstrukty bazują na
niezależnie obserwowalnych mechanizmach
poznawczych
3) Wykazuje się, że te same konstrukty są ważne w
opisie rozmaitych zjawisk w gramatyce
Converging evidence
w kognitywnej gramatyce:
profilowanie
• Profilowanie w semantyce
• Profilowanie w postrzeganiu
wzrokowym
• Profilowanie w gramatyce
Converging evidence
w kognitywnej gramatyce:
profilowanie
• Profilowanie w semantyce
– Znaczenie wyrażenia wywołuje treści
pojęciowe, ale nie może być
utożsamiane z tymi treściami jako
całością
– Ogół treści pojęciowych wzbudzanych
przez wyrażenie jest nazywany jego
bazą
Profilowanie w semantyce
Np. słowo ciocia przywołuje jako bazę
relację pokrewieństwa, ale profiluje tylko
jeden z jej elementów
ego
Converging evidence:
profilowanie
• Termin profilowanie jest szczególnie
użyteczny w wyjaśnianiu znaczenia
wyrażeń, które przywołują te same
treści pojęciowe (mają tę samą bazę),
ale mają różne znaczenie.
• Przykłady:
– Mąż-żona- małżeństwo
– Przeciwprostokątna-trójkąt
– Rzut karny - boisko - gra
Converging evidence:
profilowanie
• Różnica w znaczeniu wynika z
tego, że wyrażenia odnoszą się
do różnych stron tej samej bazy
(analogia z facetami klejnotu)
• Ograniczania tej analogii:
Pojęcia są powiązane między
sobą
– W poziomie (pola semantyczne)
– Pionowo (kategoryzacja)
– Model sieciowy a multiplikacja facet
Ograniczenia analogii
facety klejnotu
Pojęcia są powiązane między sobą:
– W poziomie (pola semantyczne)
Kotlet- talerz- restauracja- płacić- jeść
– Pionowo (kategoryzacja)
Talerz- narzędzie do jedzenia-
narzędzie- artefakt - rzecz
– Model sieciowy dopuszcza aktywację
pojęć bliskich profilowi zarówno ‘w
poziomie’ jak i ‘pionowo’
• Profilowanie w postrzeganiu
wzrokowym (skupianie uwagi na
wybranym elemencie sceny wzrokowej
przy jednoczesnym utrzymywaniu w polu
widzenia sąsiednich elementów sceny)
Profilowanie w gramatyce
• Forma czynna i forma dokonana
czasownika profilują różne strony tej
samej bazy
• Przykład:
– Co Andrzej tak długo robi? Topi wosk.
forma czynna profiluje zmianę stanu
substancji
– Cały wosk jest już stopiony. Przynieś klucz.
forma dokonana profiluje efekt tej czynności