Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji

PSYCHOLOGIA ŻYWIENIA

Dr Magdalena Pilska

ZABURZENIA ODŻYWIANIA: 

CZĘŚĆ I  - ANOREKSJA, ORTOREKSJA

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ISTOTA I ŹRÓDŁA

Zaburzenia odżywiania rozwijają się wtedy, gdy jedzenie i waga 
ciała staja się obsesyjnym centrum niezaspokojonych potrzeb 
psychicznych.

Koncentracja na jedzeniu może przybierać różne formy:



 jedzenie może być oznaką 

miłości



 jedzenie może być oznaką 

więzi



 jedzenie może być 

pocieszeniem



 jedzenie bywa 

przyjemnością i rozrywką

.

Podobnie jak pożywienie, tak i masa ciała może stać się źródłem 
obsesji wynikającej z niezaspokojonych potrzeb emocjonalnych. 
Masa ciała ma ścisły związek z jedzeniem, jednak w kontekście 
zaburzeń jest czymś więcej iż tylko konsekwencją ilości 
spożywanych pokarmów i zużytych (lub nie) kalorii. Od masy ciała 
zależne są także wymiary ciała i figura. 

Jeżeli dziewczyna wzrasta, słysząc dookoła i przyjmując za dobrą 
monetę, że jedynie jako osoba szczupła będzie atrakcyjna, 
szczęśliwa i akceptowana, to jej potrzeby emocjonalne łatwo mogą 
rozwinąć się w tym kierunku i zostać zniekształcone. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ISTOTA I ŹRÓDŁA

Dla młodej kobiety żyjącej w społeczeństwie, które szczupłą 
sylwetkę stawia na piedestale, który rzadko daje jej poczucie 
panowania nad czymkolwiek, możliwość kontrolowania masy i 
wymiarów ciała staje się sposobem urzeczywistnienia woli. 

Wielu dziewczętom wzrastającym w społeczeństwie żywiącym kult 
szczupłej sylwetki dodatkowe kilogramy mogą kojarzyć się z czymś 
negatywnym.

W początkach XX wieku zaczęły się zmieniać przekonania dotyczące 
sposobu odżywiania się . Szczupłość nie tylko zaczęła być oznaką 
piękna, symbolem seksu, ale także obrazem zdrowia. W środkach 
masowego przekazu coraz więcej miejsca zaczęły zajmować 
propozycje racjonalnego odżywiania się – jedzenia 
niskokalorycznego, z jak najmniejszą zawartością tłuszczu, 
cholesterolu i węglowodanów. 

Jednocześnie zaczęto reklamować coraz to nowsze i bardziej 
doskonałe środki pomagające w zredukowaniu masy ciała. 
Szczupłość zarówno kobiet, jak i mężczyzn nabrała niezwykle 
pozytywnego znaczenia, gdyż dbałość o własne zdrowie zawsze 
kojarzy się z przedłużeniem życia, a te tendencje są nieodłącznie 
związane z ludzkim marzeniem o długowieczności czy wręcz 
nieśmiertelności.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

CZYNNIKI RYZYKA

Wiele badań koncentruje się na problemie czynników, które zwiększają 
prawdopodobieństwo zachorowania na zaburzenia odżywiania. Zwraca 
się uwagę na cechy osobowości, wydarzenia życiowe, sytuację rodzinną, 
powodzenie w szkole, rodzaj oczekiwań społecznych oraz szeroko 
rozumiane czynniki społeczno-kulturowe.

Badania wskazują, że grupą o zwiększonym ryzyku zachorowania na 
anoreksję są dziewczęta i młode kobiety, których kariera zawodowa 
związana jest z koniecznością utrzymywania szczupłej sylwetki i 
kontrolą własnego ciała. Dotyczy to szczególne modelek, tancerek, 
uczennic szkół baletowych, a niekiedy osób uprawiających takie sporty 
jak gimnastyka czy pływanie. 

Traumatyczne sytuacje i doświadczenia mają znaczenie dla 
kształtowania się poczucia własnej wartości, identyfikacji ze społeczną 
rolą kobiety, akceptacji własnego ciała i seksualności.

Jednym z rozpatrywanych czynników ryzyka jest sytuacja rodzinna. 
Dane demograficzne wydają się wskazywać na wyższy wiek rodziców w 
momencie urodzenia przyszłej anorektyczki czy bulimiczki. W rodzinach 
osób cierpiących na zaburzenia odżywiania znacząco częściej występują 
one u bliskich członków rodziny, jak również choroby afektywne. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

CZYNNIKI RYZYKA

Czynniki ryzyka zachorowania na zaburzenia odżywiania można 
podzielić na trzy grupy:



 

czynniki kulturowe

 – ideał szczupłej sylwetki; społeczne 

oczekiwania  atrakcyjności formułowane wobec kobiet



 czynniki rodzinne

 – przecenianie społecznych oczekiwań; 

występowanie zaburzeń odżywiania w rodzinie; występowanie 
chorób afektywnych i alkoholizmu; relacje rodzinne, które 
utrudniają osiąganie autonomii w okresie dorastania 



 czynniki indywidualne

 – zaburzony obraz siebie; trudności w 

autonomicznym funkcjonowaniu; silna potrzeba osiągnięć; otyłość; 
doświadczenie nadużycia seksualnego; chroniczna choroba 
somatyczna

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

CECHY INDYWIDUALNE PACJENTÓW

Podłożem 

anoreksji

 są zaburzenia osobowości, zaś lęk przed 

otyłością i odmowa jedzenia są wtórne do tych zaburzeń. 
Dziewczęta z zaburzeniami odżywiania mają nierealistyczny obraz 
swojego ciała i nie są w stanie odpowiednio rozpoznać doznań 
fizycznych, szczególnie tych związanych z odczuwaniem głodu i 
sytości oraz mają poczucie braku efektywności własnego działania. 

Typowa anorektyczka to nastolatka drobnej budowy o 
skłonnościach perfekcjonistycznych, która jest raczej 
niezadowolona z życia i ma niską samoocenę. W zachowaniach 
społecznych anorektyczki są zazwyczaj introwertywne, skrupulatne 
i konformistyczne, ponadto mogą mieć problemy w domu lub w 
szkole. Są owładnięte potrzebą sukcesu i kontroli.

U anorektyczek ważne są następujące aspekty psychologicznego 
funkcjonowania:



 troska o masę i kształt ciała;



 zniekształcony obraz ciała polegający na ciągłym niezadowoleniu 

ze swojego wyglądu i utrzymujące się przekonanie o byciu 

grubszym niż w rzeczywistości;



 obniżony obraz samej siebie;



 depresja.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

CECHY INDYWIDUALNE PACJENTÓW

U dziewcząt cierpiących na anoreksję występuje matowość 
nastroju – są przygaszone, nie cieszą się. Najczęściej unikają 
kontaktów z innymi osobami, zwłaszcza chłopcami, unikają też 
działań grupowych. Wykazują solidność, pilność i skrupulatność w 
nauce, przywiązują dużą wagę do osiągniętych wyników. Są bardzo 
ambitne, a swoje palny życiowe koncentrują głównie wokół 
wykształcenia.

Pacjentki 

bulimiczne 

nie są w stanie osiągnąć samokontroli, w 

związku z tym wykształca się u nich poczucie braku sukcesu. 
Bulimicy są zazwyczaj ekstrawertywni, mają duży apetyt, 
charakteryzują się wysokim niepokojem, skłonnościami do 
depresji, wstydliwością, mają większą wrażliwość interpersonalną 
niż anorektycy. 

Często zachowują się impulsywnie: kradną, naużywają alkoholu lub 
narkotyków. W grupie tej wyższa jest też skłonność do samobójstw. 
Charakterystyczna jest dla nich także skłonność do wydawania 
pieniędzy. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

CECHY INDYWIDUALNE PACJENTÓW

W wielu wymiarach funkcjonowania społecznego bulimiczki i 
anorektyczki nie różnią się między sobą. Jednych i drugich 
charakteryzuje poczucie społecznej niepewności oraz 
perfekcjonizm połączony z bardzo wysokimi oczekiwaniami 
osiągnięć i potrzebą wywiązania się z obowiązków. Zasadniczą 
różnicą jest to, że anorektyczki stanowczo zaprzeczają jakoby ich 
jedzenie i masa ciała stanowiły problem, podczas gdy bulimiczki z 
rozpaczą przyznają, że ich sposób jedzenia znajduje się całkowicie 
poza ich kontrolą. 

Większość anorektyków przywiązywała w dzieciństwie dużą wagę 
do osiągnięć, była ambitna, pracowita, sumienna, obowiązkowa, 
skupiona na sprawach dotyczących nauki. Anorektycy często byli 
prymusami i stawiano ich za wzór innym. Zarówno w nauce, jak też 
w innych czynnościach charakteryzowali się dokładnością lub 
wręcz perfekcjonizmem. Czasami dokładność działań przybierała 
formę obsesyjnego zachowania.  Wielu działaniom towarzyszyła 
niepewność siebie i niezadowolenie z osiągniętego celu, jak 
również lęk przed niepowodzeniem. Mieli dużą potrzebę sukcesu, 
jednak zwykle pomniejszali wagę własnych osiągnięć, które 
otoczenie uważało za sukces.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

CECHY INDYWIDUALNE PACJENTÓW

Wiele cech indywidualnych występujących już w okresie 
wcześniejszym ulega wyostrzeniu czy nasileniu w chwili pojawienia 
się pierwszych objawów zaburzeń odżywiania. Można w dużym 
skrócie powiedzieć, że anorektyczki to osoby, u których od 
wczesnego dzieciństwa rozwijały się takie cechy jak:



 szeroko rozumiane poczucie odpowiedzialności;



 solidność, obowiązkowość, pilność;



 poczucie niskiej wartości;



 wysokie ambicje i nasilona potrzeba sukcesu;



 trudności w kontaktach z rówieśnikami;



 trudności w akceptowaniu siebie, zwłaszcza swojego wyglądu;



 skłonność do podporządkowania się innym, posłuszeństwo;



 zależność emocjonalna od rodziców wyrażająca się między 

innymi w małej samodzielności, nasilonej potrzebie uzyskiwania 
akceptacji z ich strony.

Aby zrozumieć mechanizm powstawania zaburzeń odżywiania nie 
wystarczy poprzestać na wyodrębnieniu typowych cech 
indywidualnych osób, u których się te zaburzenia rozwinęły, 
ponieważ cechy takie mogą charakteryzować dzieci, u których 
takie zaburzenia nigdy nie wystąpią.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PERSPEKTYWA POZNAWCZO-BEHAWIORALNA

Zachowanie 

Mimo, że wiele młodych dziewcząt wchodzących w okres 
adolescencji zaczyna się odchudzać, to tylko nieliczne z nich 
przekraczają punkt bezpieczeństwa. Przejście to może być 
rozumiane jako wynik wystąpienia negatywnych jak i pozytywnych 
wzmocnień zachowań żywieniowych. Pozytywnym wzmocnieniem 
może być poczucie wzrastającej satysfakcji z powodu sprawowania 
kontroli nad własnym ciałem i niektórymi jego czynnościami 
fizjologicznymi. Za negatywne wzmocnienie uznać można obawę 
przed utratą takiej kontroli i strach przed uaktywnieniem 
konfliktów, które zostały stłumione przez troskę o dietę.

Wystąpienie objawów bulimicznych u pacjentów poszczących może 
być rozumiane jako przejaw intensywnego, nieopanowanego 
fizjologicznego głodu występującego czasem w anoreksji. Ataki 
bulimiczne interpretowane mogą być wyraz oporu pacjenta przeciw 
wdrożonemu wbrew jego woli karmieniu.

U pacjentów, u których bulimia rozwinęła się nie poprzedzona 
anoreksją, można się spotkać z dwoma sposobami 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PERSPEKTYWA POZNAWCZO-BEHAWIORALNA

Zachowanie 

U pacjentów, u których bulimia rozwinęła się nie poprzedzona 
anoreksją, można się spotkać z dwoma sposobami wyjaśniania 
rozwoju zaburzenia. W pierwszym z nich napad bulimiczny jest 
wynikiem pojawienia się specyficznego sprzężenia zwrotnego 
między presją środowiska, ograniczeniami dietetycznymi, głodem i 
niemożnością jego opanowania. Jedzenie jest rozumiane jako wyraz 
naturalnej, fizjologicznej potrzeby, a zachowania kompensacyjne 
służą ograniczeniu niekorzystnych skutków obżarstwa. 

Inny sposób rozumienia bulimii wiąże się ze spostrzeżeniem, że 
osoby cierpiące na to zaburzenie w okresie poprzedzającym 
wystąpienie objawów nie miały prawidłowych modeli odżywiania się 
oraz często przejawiały sztywność emocjonalną w sytuacjach 
stresowych. Przyjmowanie pokarmów było jednym z wyuczonych 
sposobów radzenia sobie z trudnymi sytuacjami. U osób 
przejawiających trudności z radzeniem sobie z sytuacjami trudnymi 
statystycznie częściej pojawia się chęć kontroli masy ciała bez 
związku z realną wagą.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PERSPEKTYWA POZNAWCZO-BEHAWIORALNA

Schematy poznawcze

 

Tak jak w wypadku rozumienia behawioralnego anoreksji i bulimii 
możemy mówić o dwóch rodzajach wzmocnień, tak też możemy 
rozpatrywać dwa rodzaje myśli w sposób negatywny i pozytywny 
wzmacniających chęć ograniczenia ilości spożywanego pokarmu. 
Myśli pozytywne związane są z przekonaniem, że bycie chudym jest 
równoznaczne ze szczęściem i życiowym sukcesem. Dezadaptacyjne 
przekonania zgrupowane w tzw. trójkącie poznawczym dotyczą:



 własnej osoby – gdy już zacznę jeść, nie mogę się opanować;



 przyszłości – zawsze będę taka;



 otoczenia społecznego – nikt mnie nie rozumie.

W przypadku zaburzeń odżywiania obserwowana jest zdecydowanie 
większa liczba przekonań negatywnych niż tych o charakterze 
pozytywnym.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PERSPEKTYWA POZNAWCZO-BEHAWIORALNA

Emocje 

W klasycznej koncepcji behawioralnej emocje negatywne chorego 
postrzegane były jako wtórne i podlegające wpływowi jego 
zachowań. 

W modelu poznawczo-behawioralnym nadaje się im pewne 
autonomiczne znaczenie. Nadal są postrzegane jako znajdujące się 
pod dużym wpływem zarówno środowiska, jak i osobistych 
przekonań chorego.

Oryginalnym wkładem teorii w rozumienie zaburzeń odżywiania są 
prace czyniące z lęku element osiowy zaburzenia. 

W tym rozumieniu na przykład w wypadku bulimii pacjent nie 
wywołuje wymiotów po to, by zrekompensować skutki objadania się, 
ale objada się, by potem wywołać redukujące lęk wymioty.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PERSPEKTYWA POZNAWCZO-BEHAWIORALNA

Środowisko i biologia

W rozumieniu koncepcji poznawczo-behawioralnej, środowisko i 
struktura biologiczna chorego pełni w przypadku zaburzeń 
odżywiania dużą, aczkolwiek nie decydującą rolę. Uwarunkowania 
biologiczne rozumiane są bardziej jako wyzwalające i utrwalające 
zaburzenie. 

Koncepcja poznawczo-behawioralna w rozumieniu kulturowych 
uwarunkowań zaburzeń odżywiania dużą wagę przypisuje kulturze 
masowej promującej określony wygląd sylwetki i model odżywiania.

Ważnym elementem w rozwoju zaburzeń odżywiania może być 
interakcyjne warunkowanie sprawcze w obrębie rodziny czy 
dalszego otoczenia społecznego osoby chorej.

Anoreksja i bulimia zaczynają wtedy spełniać ważną funkcję w 
kontaktowaniu się jednostki z otoczeniem. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PERSPEKTYWA RODZINNA

Czynniki odpowiedzialne za występowanie zaburzeń odżywiania 
można zaliczyć do dwóch grup. Pierwsze związane są z modelem 
kultury zachodniej, drugie wynikają ze sposobu, w jaki rodzina 
rozwija i rozwiązuje wzajemne interakcje. Do istotnych elementów 
kontekstu kulturowego, które sprawiają, że wystąpienie  zaburzeń 
odżywiania staje się prawdopodobne zaliczyć można:



 wymagania kulturowe dotyczące idealnej sylwetki kobiet przy 

dużej dostępności jedzenia;



 zmianę pozycji dziecka z peryferyjnej na centralną, co sprawia, że 

miernikiem oceny i prestiżu rodziców stają się sukcesy dzieci;



 przedłużającą się zależność dzieci od rodziców związaną z 

modelem edukacji i przedłużające się poczucie odpowiedzialności 
rodziców za dzieci.

Duże znaczenie ma przekaz międzypokoleniowy rozumiany głównie 
jako transmisja systemu przekonań, który charakteryzuje się dużą 
sztywnością. W konsekwencji ogranicza on możliwość dokonywania 
wyborów przez członków rodziny, a także limituje formy ich 
interakcji. Te nie wprost wyrażane przekonania zawierają w sobie 
specyficzne odniesienia do roli córek, sprawiając, ze niektóre z nich 
stają się bardziej podatne na wystąpienie anoreksji.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ANOREKSJA – KRYTERIA DIAGNOSTYCZNE

Anoreksja u dziewcząt objawia się  przede wszystkim:



 

utratą masy ciała lub brakiem przybierania na wadze w okresie 

wzrostu

 - młoda osoba nie zgadza się utrzymywać minimalnej dla 

swojego wieku i wzrostu masy ciała; jej ciężar spada o 15% poniżej 
średniej.



 

silnym lękiem przed przybraniem na wadze

 – boi się utyć, choć 

waży wyraźnie za mało; strach przed nabraniem ciała  łączy się z 
obsesyjną troską o jedzenie i własne wymiary



 zakłóceniami wizerunku własnego ciała, wymiarów i sylwetki

 – 

wierzy, ze jest gruba, nawet będąc w stanie znacznego 
wychudzenia, czuje się gruba. To zakłócenie własnego wizerunku 
jest obserwowalne już w początkowej fazie anoreksji, choć 
dziewczyna wcale może nie mieć nadwagi.



 brak trzech kolejnych miesiączek

 – nieprzyznawanie się do 

choroby to istotna cecha anoreksji; nie jest to nieszkodliwe, 
ponieważ prowadzi do odrzucenia wszelkiej pomocy lekarskiej.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ANOREKSJA – PRZEBIEG

Zwykle anoreksja, zwana też jadłowstrętem psychicznym 
rozpoczyna się od odchudzania, którego przyczyną może być:



 krytyczna uwaga kogoś z otoczenia dotycząca rzeczywistej 

nadwagi jednostki;



 identyfikacja ze sławną modelką czy aktorką stosującą dietę;



 presja środowiska (np. w szkole baletowej)



 przekonanie o wpływie na zdrowie specjalnych diet 

eliminacyjnych

Anoreksja może się też rozpoczynać postem o charakterze 
religijnym. 

W przypadku nastolatek rozwój jadłowstrętu psychicznego 
poprzedzony jest często występowaniem lekkiej nadwagi 
powodującej odchudzanie się stopniowo przechodzące w proces 
chorobowy. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ANOREKSJA – PRZEBIEG

Początek anoreksji jest zwykle skryty. Dziewczyna nie postrzega 
siebie jako chorej. W tym okresie spadek masy ciała  traktowany 
jest przez otoczenie jako wyraz prowadzenia efektywnej diety 
odchudzającej. W miarę narastania ubytku masy ciała niepokój 
bliskich wzrasta. Nasilają go zakończone niepowodzeniem próby 
nakłonienia chorej do przyjmowania większej ilości pożywienia. 
Okazuje się, że wówczas chora systematycznie unika jedzenia, 
szczególnie  tuczących węglowodanów.
Z czasem dieta przynosi coraz bardziej drastyczne ograniczenia, aż 
do całkowitego zaprzestania przyjmowania pokarmów. Często w 
tym okresie dziewczyna uprawia intensywne ćwiczenia fizyczne i z 
werwą bierze udział w zajęciach sportowych. Jednocześnie 
podejmuje zabiegi służące opanowaniu występującego na początku 
choroby uczucia głodu i przyspieszeniu utraty masy ciała.
Chore mają też tendencję do jedzenia w samotności, co jest często 
wynikiem pojawienia się krytycznych uwag otoczenia na temat 
ilości spożywanych pokarmów. Nadal jednak część z nich z 
satysfakcją mówi o gotowaniu i przyrządzaniu smacznych potraw. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ANOREKSJA – PRZEBIEG

Poczucie uzyskania kontroli nad jedzeniem czy nad własnym ciałem 
może być dla chorej  powodem deklarowania szczególnej, 
wzrastającej satysfakcji i dumy. Dziewczęta cierpiące na anoreksję 
są z reguły znakomitymi, ambitnymi uczennicami bardzo 
przeżywającymi niepowodzenia szkolne.
Po różnym okresie, najczęściej kilkumiesięcznym ograniczaniu 
jedzenia, dochodzi do wychudzenia z utratą masy ciała, która może 
sięgać 40%, a w skrajnych sytuacjach nawet 60% należnej masy 
ciała. 
Wraz z postępującym ubytkiem masy ciała chore odsuwają się od 
rodziny i znajomych. Maja tendencję do planowania każdego dnia w 
najdrobniejszych szczegółach. Każde odstępstwo od tego planu 
powoduje u nich zdenerwowanie i frustrację. 
Początkowa euforia związana z satysfakcją płynącą z kontrolowania 
własnego ciała może przechodzić w strach związany z poczuciem 
utraty panowania nad nim, apatię i depresję. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ANOREKSJA – WPŁYW NA PSYCHIKĘ

Głodowanie wywiera wielki wpływ na psychikę. Niedożywienie 
powoduje zmiany biochemiczne, które oddziałują na myśli, uczucia, i 
zachowania. Typowymi objawami są rozdrażnienie albo apatia, 
ponieważ organizm zużył zapasy tłuszczu, łącznie z tymi, które 
znajdują się w mózgu. W związku z tym jednostka staje się krnąbrna, 
nie przyznaje się do choroby i odmawia leczenia. 

We wczesnym stadium anoreksji młode kobiety często mówią o 
nastroju euforii. Razem z euforią przychodzi poczucie władzy i kontroli 
nad własnym życiem. Niektóre dziewczęta twierdzą, że  zatrzymanie 
miesiączki daje im poczucie siły i panowania nad rzeczywistością. 
Początkowa euforia przechodzi w poczucie wyższości moralnej. Ostry 
reżim nałożony na odżywianie i masę ciała daje poczucie 
bezpieczeństwa i własnej wartości. Pod powierzchnią euforii czai się 
jednak strach i lęk, o to czy nie spożywa się zbyt dużej ilości 
pokarmów. 

Lekceważenie sygnałów wysyłanych przez organizm jest kolejnym 
psychologicznym efektem anoreksji. Obsesja na punkcie porządku to 
skutek anoreksji, który wykracza poza obszar dotyczący jedzenia i 
masy ciała. 

Miejsce początkowej euforii może zająć depresja, która jest kolejnym 
efektem niedożywienia. Im większa utrata masy ciała i im dłużej 
choroba jest nieleczona, tym większe prawdopodobieństwo 
pojawienia się depresji.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ANOREKSJA – WPŁYW  ŚRODOWISKA 

RODZINNEGO

Spośród ogólnych prawidłowości dotyczących stosunków rodzinnych 
można wyróżnić pięć cech charakterystycznych dla rodzin, w których 
rozwinęła się anoreksja:



 

USIDLENIE

, kiedy relacje między członkami rodziny ulegają 

swoistemu zasklepieniu, nie tracąc przy tym na intensywności; 
zacierają się granice, kto jest dzieckiem, a kto rodzicem. W 
rodzinach usidlonych każdy tak bardzo żyje życiem innych członków 
rodziny, że kończy za nich zdania lub odpowiada na pytania do nich 
skierowane. Indywidualność i autonomia ulegają zatarciu. Granice 
ulegają zatarciu, ponieważ rodzice nie zawsze zachowują się jak 
rodzice, a dzieci – jak dzieci. Dzieci mogą przyjąć opiekuńcza 
postawę wobec rodziców albo rodzeństwa, rodzice zaś mogą wciągać 
je w swoje małżeńskie swary i rozgrywki.



 NADOPIEKUŃCZOŚĆ

. W rodzinach, których rozwinęła się anoreksja, 

wszyscy bardzo się o siebie troszczą i chcą dla siebie jak najlepiej. W 
takich rodzinach pojawia się wyczulenie na wszelkie niepokojące 
sygnały, a także przeświadczenie, że świat nie jest bezpieczny i 
lepiej trzymać się razem. Dziecko ma niewiele możliwości 
bezpośredniego stawienia światu czoła z dala od bezpiecznej sieci 
powiązań rodzinnych, a więc rozwój jego osobowości i 
samodzielności zostaje zahamowany. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ANOREKSJA – WPŁYW  ŚRODOWISKA 

RODZINNEGO



 SZTYWNOŚĆ.

 W rodzinach anorektyków wszelka zmiana jest 

niebezpieczna i niepożądana, wiec członkowie rodziny unikają jej jak 
mogą. W tym celu tworzą ścisłe zasady. Nadrzędne znaczenie 
przypisują panowaniu nad sobą. Kiedy zmiana staje się nieodzowna, 
pojawiają się wielkie trudności. Członkowie rodziny odrzucają myśl, 
że w ich życiu może dojść do jakichkolwiek zmian.



 UNIKANIE KONFLIKTÓW

. Na skutek właściwej takim rodzinom 

nadopiekuńczości i sztywności, stają się one zupełnie bezradne w 
obliczu konfliktu. Jasne sformułowanie problemu, otwarte 
wyjaśnienie sytuacji konfliktowej stanowi dla rodziny zagrożenie, 
spotyka się więc z dezaprobatą. Tuszowanie antagonizmów urasta do 
rangi zasady kardynalnej. Nadrzędnym celem jest rodzinna 
harmonia.



 WCIĄGANIE DZIECI W KONFLIKTY MIĘDZY RODZICAMI.

 Anoreksja 

pojawia się w tych rodzinach, w których rodzice nie umieli otwarcie 
ze sobą rozmawiać i unikali ujawniania wszelkich konfliktów. Gdy 
anoreksja rozwija się i przestaje być tajemnicą, rodzice łączą się w 
swej trosce o córkę. Objawy choroby zaczynają mieć wpływ na 
atmosferę w domu. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

FUNKCJONOWANIE RODZINY ANOREKTYCZNEJ

Struktura i strategie rodzinne

 

Charakterystyczne dla rodziny anorektycznej są niejasne role  
zanikanie różnic pomiędzy subsystemami oraz niezwykła 
intensywność rodzinnych interakcji. Zmiany dotyczące jednej osoby 
czy relacji dwóch osób natychmiast są odnoszone do całego 
systemu. Na poziomie indywidualnym różnicowanie w systemie jest 
słabe . Granice, które definiują autonomię są tak zatarte, że 
funkcjonowanie w sposób indywidualny jest radykalnie ograniczone, 
a intensywne bycie razem prowadzi do braku prywatności. 
Członkowie rodziny wkraczają we własne myśli i uczucia, wiedzą 
lepiej, co dla innych jest dobre. Problem jednej osoby staje się 
problemem całej rodziny.

W rodzinach tak funkcjonujących krytyczny moment przypada na 
okres dojrzewania, ze względu na poważne trudności, jakich 
doświadczają dzieci w procesie separacji / indywiduacji. 
Indywiduacja oznacza umiejętność tworzenia wewnętrznych i 
zewnętrznych granic. Indywiduacja  to także zdolność do określania i 
przeforsowywania własnych celów, różniących się od celów 
podawanych przez otoczenie, zdolność akceptowania sprzecznych i 
bolesnych aspektów samego siebie, znoszenia ambiwalencji i 
przejęcia odpowiedzialności za własne zachowanie.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

FUNKCJONOWANIE RODZINY ANOREKTYCZNEJ

Struktura i strategie rodzinne

 

Rodzice pacjentek anorektycznych zawierają związki małżeńskie na 
ogół późno. Kierując się w swoich wyborach zasadami wyniesionymi 
z domu rodzinnego dobierają sobie partnerów, którzy wzbudzają 
zaufanie do swojej stałości i gwarantują poczucie stabilności. Często 
rezygnują z wcześniejszych związków opartych na intensywnej więzi 
emocjonalnej jako trudnych do połączenia z delegacjami rodzinnymi. 
W związkach tych bycie dobrymi rodzicami jest przedkładane nad 
bliskość i więź małżeńską.

Obowiązki rodzicielskie traktowane są nad wyraz poważnie. 
Zwłaszcza matki skłonne są do poświęcenia i rezygnacji na rzecz 
dzieci i rodziny. To uczucie troski i odpowiedzialności dotyczy często 
w pierwszym rzędzie zdrowia i dobrego samopoczucia bliskich. Matki 
anorektycznych pacjentek często z lękiem zadają sobie pytania czy 
wystarczająco troszczą się o swoje dziecko, czy robią wszystko dla 
jego zdrowia. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

FUNKCJONOWANIE RODZINY ANOREKTYCZNEJ

Struktura i strategie rodzinne

 

W rodzinie anorektycznej nie istnieje jasna hierarchia. Istotą 
prowadzonej gry rodzinnej jest brak zgody na to, aby któryś z 
członków rodziny przyjął rolę lidera. Rodzice wzajemnie paraliżują 
się w działaniach, zwłaszcza dotyczących wychowania dzieci. Walka 
ta zgodna jest z naczelną regułą rodzin anorektycznych, nakazem 
bezinteresowności, co sprawia, że dochodzi do współzawodnictwa o 
to, kto najwięcej daje innym, kto najbardziej się poświęca. Władzę i 
prestiż w rodzinie zdobywa ten, kto potrafi zrezygnować z własnych 
potrzeb na rzecz innych. Stanowi to istotne tło dla rozwoju 
anorektycznych zachowań, których istotą jest rezygnacja.

Zatarcie granic w konsekwencji pociąga za sobą nieefektywną 
kontrolę rodziców. Może się to wyrażać przejmowaniem przez 
dziecko odpowiedzialności za rozmaite aspekty życia rodzinnego lub 
włączaniem go w relacje małżeńskie. 

Pojawienie się objawów anoreksji staje się czynnikiem stabilizującym 
system rodzinny w okresie, w którym był on szczególnie narażony na 
zmiany. Zmiany te mogą być związane z takimi wydarzeniami jak, 
wyjazd starszego rodzeństwa na studia, zmiana szkoły, utrata pracy 
któregoś z rodziców, choroba w rodzinie, utrata kogoś bliskiego czy 
narastanie nierozwiązanych konfliktów między rodzicami.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

FUNKCJONOWANIE RODZINY ANOREKTYCZNEJ

Faza I

W tym stadium mamy do czynienia z rodzicami, których relacja 
polega na wzajemnym prowokowaniu i unikaniu rozwiązywania 
konfliktów. Gra ta zakorzeniona jest w doświadczeniach rodzin 
pochodzenia partnerów.

Faza II

Dziecko, które w przyszłości będzie miało objawy anoreksji, zostaje 
włączone w relację rodziców od wczesnego okresu życia. Może to 
przebiegać w dwojaki sposób:



 

typ A

 – córka jest stronnikiem matki w walce z ojcem. Współczuje 

matce, ale jednocześnie jej nie szanuje. Mimo to, wspiera matkę, w 
tym również w obowiązkach domowych



 typ B

 – córka jest ulubienicą ojca i wspiera go w konflikcie 

rodziców. Jest z nim silnie emocjonalnie związana i ojciec jest tego 
świadomy. Ma poczucie szczególnych moralnych przywilejów.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

FUNKCJONOWANIE RODZINY ANOREKTYCZNEJ

Faza III

Okres dojrzewania wprowadza wiele zmian w życie rodziny, 
szczególnie w sytuacji dorastania córki. Zgodnie z wzorami 
przywiązania z poprzedniej fazy możliwe są dwa warianty rozwoju 
wydarzeń



 

typ A

 – córka dostrzega, ze prawdziwa miłość matki jest zwrócona 

w stronę innej osoby. Czując się porzucona, zwraca się w stronę 
ojca i zaczyna go widzieć w nowy sposób. Spostrzega prowokacyjne 
zachowania matki. Ojciec wykorzystuje tę sytuację, aby pokazać 
córce jak bardzo frustrująca jest jego relacja z żoną, jak poświęca 
się dla dobra rodziny.



 typ B

 – bliskość między ojcem i córką narasta i staje się 

kłopotliwa, biorąc pod uwagę fakt, ze córka staje się kobietą.

Faza IV

To etap intensywnych napięć, niezadowolenia we wzajemnych 
stosunkach, w którego trakcie pojawiają się manewry związane z 
jedzeniem.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

FUNKCJONOWANIE RODZINY ANOREKTYCZNEJ

Faza IV



 

typ A

 – opuszczona córka stara się stworzyć koalicję z ojcem i 

czyni starania, aby jak najszybciej odróżnić się od matki. Nie znosi 
myśli, że mogłaby być do niej podobna. Czyni heroiczne próby, aby, 
postępując zgodnie z normami grupy młodzieżowej zdewaluować 
wartości matki i uzyskać autonomię poprzez ograniczanie jedzenia.



 typ B

 – odchudzanie jest od początku spostrzegane jako wyzwanie 

w stosunku do matki i jako takie natychmiast budzi w niej opór.  
Dokładny moment podjęcia decyzji o ograniczaniu i zmianie stylu 
jedzenia jest często sprowokowany przez specyficzne zachowania 
matki wobec ojca lub córki.

W obu wariantach decyzja o odchudzaniu staje się wyrazem buntu 
wobec matki, rozpoczynając błędne koło będące częścią gry 
rodzinnej. W tej sytuacji matka coraz bardziej kontroluje córkę, a 
jej ojciec próbuje interweniować, ale czyni to nieskutecznie. Córka 
odczuwa coraz więcej złości i coraz bardziej ogranicza jedzenie. 
Stosunek ojca pogarsza sytuację. Zamiast skorzystać z buntu córki, 
który stanowi wzór, jak walczyć z matką, nie podejmuje ryzyka 
zmiany relacji z żoną i unika otwartej konfrontacji. Córka czuje się 
zdradzona, gdyż wiele zaryzykowała i okazało się to daremne.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

FUNKCJONOWANIE RODZINY ANOREKTYCZNEJ

Faza V

Opuszczona i zdradzona córka czuje do ojca pogardę. Czasami jest 
zrozpaczona. Je coraz mniej, gdyż jest to jedyny sposób, aby 
wyrównać rachunki z matką i zrobić wrażenie na ojcu.

Faza VI

Gra rodzinna toczy się wokół objawu. Anorektyczna córka odczuwa 
satysfakcje z posiadania siły i kontroli. Zaczyna angażować się w 
pseudosymbiotyczne zachowanie ze swoją matką.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

FUNKCJONOWANIE RODZINY ANOREKTYCZNEJ

Wzory i przekazy międzypokoleniowe

 

Rodziny anorektyczne cechuje silne związanie, które było wyraźne 
już w poprzednich generacjach. Podstawą tego związania są uczucia, 
przekonania i wartości, które dotyczą postawy rezygnacji, 
wyrzekania się, kontroli impulsów, wymagań osiągnięć i poczucia 
sprawiedliwości.

Kontrola impulsów odnosi się do reguły, że należy się opanowywać, 
nie wolno sobie przyzwalać na przyjemności. Chodzi przy tym 
zarówno o pokusy związane z jedzeniem, jak i te, które dotyczą 
seksualności. Powinno się ponadto stale czynić zadość oczekiwaniom 
innych – rodziców, dziadków, krewnych, a także sąsiadów i 
społeczeństwa. Stąd rodziny anorektyczne dopasowują się do norm 
otoczenia i mają gotowość do reagowania uczuciami wstydu i winy, 
kiedy te normy się omija.

Poczucie sprawiedliwości wyraża się zasadą by wszystkie dzieci 
jednakowo kochać, jednakowo traktować, żadne nie może  być 
faworyzowane ani pokrzywdzone. Taki nakaz sprawiedliwości 
połączony z rodzinną spójnością oddziałuje na wszystkie relacje 
wewnątrz rodziny. Przedstawiany jest członkom rodziny jako 
nieodzowny ideał, jednakże w praktyce codziennego życia jest 
trudny do zrealizowania. Ostatecznie członkowie rodziny, a 
szczególnie dzieci są wystawieni na sprzeczne informacje: oficjalny 
przekaz rodziców i konkretne zachowanie albo okazywane uczucia 
często pozostają niespójne.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

FUNKCJONOWANIE RODZINY ANOREKTYCZNEJ

Cykl życia rodzinnego

 

Anoreksja dotyczy osób młodych, najczęściej w okresie dojrzewania. 
Jest to okres, w którym zadaniem rozwojowym jest usamodzielnianie 
się, stopniowe odłączanie od rodziny, tak by wejść w nowe związki z 
partnerami spoza rodziny. Wymaga to zmian w systemie rodzinnym i 
dotyczy wszystkich członków rodziny.

W rodzinach anorektycznych indywiduacja jest utrudniona przez 
istnienie silnej więzi i swoistych przekonań rodzinnych. Utrudnione 
jest przekształcanie się i dostosowywanie do nagłych zmian, jak i 
tych, które wynikają z przejścia do następnej fazy cyklu życia 
rodziny, co można by wiązać ze sztywnością, która charakteryzuje te 
rodziny.

W rodzinach z problemem anoreksji dzieci zajmują szczególną 
pozycję, bycie rodzicami stanowi wartość nadrzędną, przysłaniając 
relację małżeńską. Odchodzenie dzieci może wywołać u rodziców 
kryzys, wzmaga bowiem zmiany ich wzajemnych stosunków – muszą 
oni na nowo zaistnieć jako para małżonków. Jednocześnie dla 
rodziców jest to dodatkowo trudny okres, bo konfrontuje ich z 
osiągnięciami zawodowymi i życiowymi.

Dla matek anorektycznych córek rezygnacja z opieki nad dziećmi 
może być trudna, gdyż są one szczególnie skłonne do poświęcania 
się dla nich.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ORTOREKSJA – DEFINICJA, PRZYCZYNY, KONSEKWENCJE

ORTOREKSJA

  (orthorexia  nervosa,  od  greckiego  orto  –  prawidłowy, 

dobry  i  oreksis  –  pożądanie,  apetyt)  również  jest  patologiczną 
obsesją  na  punkcie  odżywiania,  ale  jest  to  obsesja  na  punkcie 
zdrowego  odżywiania.  Chory  przykłada  wielką  uwagę  do  tego  by 
jadać tylko i wyłącznie pokarm, który uznaje za zdrowy. 
Ortorektyk  spędza  coraz więcej  czasu  myśląc o jedzeniu  i  o  tym  jak 
ma  zaplanować  swoje  posiłki.  Narzuca  sobie  bardzo  restrykcyjny 
reżim, a każde złamanie tych zasad zostaje ukarane. 
Kara  zwykle  nie  jest  tak  bezwzględna  jak  u  anorektyków  czy 
bulimików,  zwykle  jest  to  jeszcze  większy  reżim,  który  chory  sobie 
narzuca.  Na  tej  samej  zasadzie  ortorektyk  nagradza  się,  jeśli  na 
przykład  uda  mu  się  nie  ulec  pokusie  i  uniknąć  pokarmu 
"nieczystego".  Ryzyko  zachorowań  na  inne  choroby  zależy  od 
sposobu w jaki chory się odżywia. 
Ortoreksja rozwija się powoli. Choremu coraz trudniej unikać rozmów 
na  temat  jedzenia,  izoluje  się,  spożywa  posiłki  w  samotności  i 
wielkim skupieniu, poświęca bardzo dużo czasu na odpowiedni dobór 
produktów najlepszej jakości. 

Ortorektycy  nie  starają  się  obsesyjnie  zredukować  masy  ciała  i  nie 
mają  obsesji  na  punkcie  swojego  ciała.  Za  to  boją  się  spożywać 
jedzenie które mogłoby im zaszkodzić. Jedynym sensem ich życia jest 
zdrowa dieta, z czasem na ich stołach pojawiają się tylko ekologiczne 
produkty,  a  każdy  kęs  potrafią  przeżuwać  po  50  razy.  Zaczynają 
unikać przyjaciół i wspólnych posiłków. 
Autorem  tego  terminu  jest  Steven  Bratman  –  amerykański  lekarz, 
który w dzieciństwie był uczulony na wiele produktów spożywczych i 
musiał  ściśle  przestrzegać  restrykcyjnej  diety,  w  związku  z  czym 
musiał bardzo uważać na to co spożywa i jak skomponować posiłek, 
żeby  mu  nie  zaszkodził.  Ciągłe  myślenie  o  tym  przerodziło  się  w 
obsesje. Kiedy zaczął chorować i znalazł się w szpitalu, zrozumiał ze 
restrykcyjna dieta może też szkodzić. 
Ortoreksja ma podłoże psychologiczne. Dotknięte nią osoby skupiają 
się  na  diecie,  aby  wypełnić  pustkę  w  swoim  życiu.  Jest  to  dla  nich 
doskonała  wymówka  przed  spotkaniami  z  rodziną  i  znajomymi. 
Niektórzy  starają  się  za  pomocą  tej  niebezpiecznej  diety  zachować 
zdrowie,  a  nawet  powstrzymać  procesy  starzenia  się  organizmu. 
Tymczasem  na  swoje  życzenie  wpadają  we  własną  pułapkę 
żywieniową. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ORTOREKSJA – DEFINICJA, PRZYCZYNY, KONSEKWENCJE

Przyczyną  choroby  jest  nadmierna  dbałość  o  własne  zdrowie. 
Najczęściej na ortoreksję zapadają osoby bardzo skoncentrowane na 
sobie  i  dążące  do  perfekcji.  Chcą  one  całkowicie  kontrolować  swój 
wygląd i zdrowie. 
Jest to przypadłość społeczeństw bogatych, związana z wysoką ceną 
produktów  uznawanych  za  zdrowe.  Przyczyną  może  być  również 
coraz bardziej rozpowszechniająca się moda, a co za tym idzie popyt 
na  „zdrową  żywność”.  Ortorektycy  są  perfekcjonistami  i    dążą  do 
sukcesu.  Przyjmują  ideologię  „jedynie  słusznego  jedzenia”,  co 
powoduje 

konflikty 

interpersonalne, 

izolację 

i 

koncentrację 

ortorektyka  na  wszystkim  co  związane  z  przygotowaniem, 
przechowywaniem i konsumowaniem żywności.
Osoby  cierpiące  na  ortoreksję  zapadają  na  choroby  związane  z 
niewłaściwym sposobem odżywiania. W ich diecie brakuje zazwyczaj 
białka, 

tłuszczów, 

węglowodanów, 

witamin 

i 

składników 

mineralnych.  Brak  wapnia  w  diecie  jest  przyczyną  osteoporozy  i 
nadciśnienia, chorób układu krążenia, niedokrwistości.
Wierzą w to, że jeżeli będą przestrzegać rygorystycznej diety, to nie 
doświadczą chorób  nękających współczesne społeczeństwa. Obsesja 
zdrowego  jedzenia  wpędza  ich  tymczasem  w  chorobę,  a  nawet 
szaleństwo.  Jedzenie  produktów  dozwolonych  i  unikanie  tych 
„szkodliwych” staje się filozofią życia.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ORTOREKSJA – DEFINICJA, PRZYCZYNY, KONSEKWENCJE

Podstawową cechą wspólną jest obsesja na punkcie jedzenia. Osoby 
chore potrafią spędzić bardzo dużo czasu myśląc tylko o spożywaniu 
posiłków. 
Główną różnicą jest to, że anorektycy stawiają na ilość spożywanego 
pokarmu  a  ortorektycy  na  jakość.  Anorektycy  również  myślą  o 
jedzeniu  non  stop,  ale  głownie  o  tym  jak  zminimalizować  ilość 
spożywanego  pokarmu.  Spożywają  produkty,  które  są  bardzo 
niskokaloryczne.
Anorektycy  nie spożywają prawie  w  ogóle posiłków, zaś ortorektycy 
spożywają  kilka  posiłków  dziennie  o  dokładnie  wyznaczonych 
godzinach mniej więcej co 3 godziny. 
Na  ortoreksję  zapadają  zazwyczaj  nowoczesne,  zamożne  kobiety, 
ponieważ  stać  je  na  kupowanie  żywności  ekologicznej,  mają  także 
większą świadomość jako konsumentki. 
Anorektyczki  są  przeważnie  młodymi  dojrzewającymi  dziewczynami 
zaczynającymi  przywiązywać  wagę  do  swojego  wyglądu  a  nie 
zdrowia. Nie mają jeszcze świadomości zdrowego odżywiania się, ich 
głównym  celem  jest  zrzucenie  wagi  i  pilnowanie  żeby  nie  przytyć 
choćby grama za wszelką cenę. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ORTOREKSJA I ANOREKSJA – PODOBIEŃSTWA, RÓŻNICE

Ortorektycy  wykluczają  z  diety  pewne  produkty  spożywcze,  które 
uznają za niezdrowe. Należą do nich:



 słodycze, ponieważ są głównym źródłem cukrów, 



 mięso, bo jest tłuste, szkodliwe i faszerowane chemią, 



 warzywa i owoce, bo w ich przekonaniu powodują wzdęcia. 

Poprzez  takie  działania,  ortorektycy  pozbawiają  się  wielu  witamin  i 
składników 

mineralnych 

niezbędnych 

do 

prawidłowego 

funkcjonowania 

organizmu. 

W 

końcowym 

stadium 

choroby 

spożywają tylko pięć, sześć produktów które uznali za bezpieczne dla 
swojego organizmu. 
Przeważnie jest to żywność ekologiczna, produkty wyprodukowane z 
naturalnych  składników,  pozbawione  substancji  konserwujących, 
przeciwutleniaczy, 

sztucznych 

barwników, 

dodatków 

wspomagających smak i zapach, nieprzetworzone w żaden sposób. 
Zarówno  anorektycy,  jak  i  ortorektycy  bardzo  przestrzegają  reżimu, 
jaki sobie narzucili i karzą się za złamanie zasad i rygoru który sobie 
narzucą.  Ortorektycy  zaostrzają  dietę,  a  anorektycy  dodatkowo 
ograniczają ilość spożywanego pokarmu. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ORTOREKSJA I ANOREKSJA – PODOBIEŃSTWA, RÓŻNICE

W  obydwu  przypadkach  chorzy  mają  obsesję  na  punkcie  dbałości  o 
swoje ciało i wygląd tylko, że anorektycy robią to by coś udowodnić, 
a ortorektycy by dbać o swoje zdrowie. 
W  przeciwieństwie  do  anorektyków  ortorektycy  nie  mają  potrzeby 
bycia  akceptowanymi  przez  innych.  W  końcowym  stadium  choroby 
unikają kontaktu z innymi ludźmi, znajomymi, rodziną. Zamykają się 
w sobie mimo że wcześniej nie wykazywali takich zachowań. 
Osoby  cierpiące  na  anoreksję  mają  kłopoty  z  kontaktem  z  innymi 
ludźmi,  są  zamknięci  w  sobie.  Charakteryzuje  je  perfekcjonizm  w 
nauce  i  pracy  oraz  chęć  sukcesu.  Cechuje  je  niepewność,  lęk  przed 
niepowodzeniami,  nadmierny  krytycyzm  wobec  siebie,  niska 
samoocena, i brak wiary w siebie. 
Anorektycy chcą zrzucić zbędne kilogramy, poprawić wygląd swojego 
ciała i zmniejszyć jego masę, dążą do idealnej sylwetki. Ortorektycy 
zaś,  nie  mają  potrzeby  schudnięcia,  chcą  mieć  zdrowy  organizm  od 
wewnątrz,  niezanieczyszczony  żadnymi  toksynami  czy  środkami 
konserwującymi. 
Obie  choroby  prowadzą  do  skrajnego  niedożywienia  i  wyniszczenia 
organizmu mimo różnych pobudek kierujących chorymi. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

ORTOREKSJA I ANOREKSJA – PODOBIEŃSTWA, RÓŻNICE

DZIĘKUJĘ ZA UWAGĘ

 

Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji

PSYCHOLOGIA ŻYWIENIA

Dr Magdalena Pilska

ZABURZENIA ODŻYWIANIA: 

CZĘŚĆ II - BULIMIA, KOMPULSYWNE OBJADANIE SIĘ

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

BULIMIA – KRYTERIA DIAGNOSTYCZNE

BULIMIA

 jest złożonym zjawiskiem, w którym splatają się elementy 

fizjologiczne i psychologiczne. Chociaż z natury jest utajona, można 
ją stwierdzić na podstawie pięciu kryteriów diagnostycznych:



 

powtarzające się wypadki objadania się; zjadanie wielkiej ilości 

pożywienia w

 

krótkim czasie

 – duże ilości pożywienia są zjadane 

bardzo szybko, często zupełnie bez kontroli. Bulimik potrafi przyjąć 
1000-6000 kcal na raz. Najchętniej spożywa potrawy słodkie, 
wysokokaloryczne, o konsystencji ułatwiającej szybkie jedzenie. 
Pożywienie jest najczęściej chciwie połykane.



 poczucie braku kontroli podczas objadania się

 – poczucie, że siła 

wyższa przejmuje kontrolę nad osobą; brak myślenia o tym, co się 
robi; podczas objadania się brak kontroli nad tym co i w jakich 
ilościach się zjada; poczucie, zę nigdy nie ma się dość (brak uczucia 
nasycenia)



 przeczyszczanie

 – polega na regularnym wywoływaniu wymiotów, 

stosowaniu środków przeczyszczających, moczopędnych, pigułek 
dietetycznych, utrzymywaniu okresowo ścisłej diety, poszczeniu albo 
uprawianiu intensywnych ćwiczeń, które to czynniki wynikają ze 
strachu przed przytyciem spowodowanym bulimicznym popędem do 
objadania się.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

BULIMIA – KRYTERIA DIAGNOSTYCZNE



 co najmniej dwie sesje objadania się i przeczyszczania na tydzień 

przez trzy miesiące

 – częstotliwość sesji objadania się i 

przeczyszczania jest ważnym kryterium, ponieważ obżeranie się nie 
świadczy jeszcze o bulimii. Wśród modelek, tancerzy i sportowców 
wypadki wywoływania wymiotów w celu zbicia masy ciała nie są 
niczym niezwykłym. U tych ludzi istnieje ryzyko rozwinięcia bulimii.



 trwała, przesadna troska o masę i wymiary ciała

 – osoby z bulimią 

przypominają cierpiących na anoreksję pod względem obsesji na 
punkcie jedzenia, masy i wymiarów ciała, a także leku przez 
przytyciem. Bulimicy – szczególnie ci, którzy na początku mieli 
nadwagę mogą stracić kilka kilogramów, ale ich masa ciała zwykle 
nie spada poniżej normy. W przeciwieństwie do anorektyków nie 
stają się oni wyraźnie chudsi. Najczęściej ich masa ciała waha się, 
dając około 15 % odchylenia od normy. W ciągu 3-4 miesięcy można 
u nich obserwować cykliczne tracenie i przybieranie na wadze.

 

Rodzina i przyjaciele mogą długo nie zdawać sobie sprawy z 

choroby, jeżeli napady objadania się i przeczyszczania utrzymywane 
są w tajemnicy.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

BULIMIA – PRZEBIEG

W przeważającej liczbie przypadków bulimia pojawia się  u kobiet, 
które próbowały kontrolować swoja masę ciała za pomocą różnego 
rodzaju diet. Jeszcze przed wystąpieniem bulimii objadały się 
czasami, a potem – aby nie przytyć – stosowały rygorystyczną dietę. 
Początek bulimii może występować w powiązaniu ze stresami nie 
związanymi z troską o masę ciała, takimi jak:



 kryzysy w życiu rodzinnym (rozwód, śmierć kogoś bliskiego);



 stres egzaminacyjny, zmiana pracy;



 ciąża.

Początkowo uważano, że istotą bulimii jest występowanie wymiotów 
jako zachowania mającego na celu niedopuszczenie do przybrania 
na wadze po epizodach obżarstwa. Współcześnie uważa się, że 
równie istotny w powstawaniu bulimii jest kontekst psychiczny.

Dla niektórych pacjentek atak bulimiczny jest pojęciem szerszym. 
Rozumieją go nie jako pojedynczy epizod, ale następujące po sobie 
w krótkim okresie ataki objadania się z następującymi 
zachowaniami kompensacyjnymi. Tak rozumiany atak bulimii może 
trwać od kilku dni do kilku tygodni.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

BULIMIA – PRZEBIEG

Jest wiele czynników, które mogą wyzwolić napad bulimii. Większość 
kobiet ma przed atakiem poczucie narastającego napięcia. Czasami 
nie potrafią podać jego przyczyn. Inne twierdzą, że jest ono 
wynikiem samotności, znudzenia i rzadziej wzrastającego uczucia 
głodu i pragnienia.

Szybkość i rodzaj przyjmowanego pokarmu podczas epizodu jest 
inny niż w okresie normalnego odżywiania. Z reguły na początku 
chore jedzą łapczywie, z czasem tempo spada. Chora podczas 
napadów bulimicznych może zjadać olbrzymie ilości pożywienia. 
Przyjmowane przez pacjentkę mają wartość energetyczną, która 
może nawet kilkakrotnie przekraczać zapotrzebowanie dobowe. 
Zwykle są to takie pokarmy, które są postrzegane jako 
wysokokaloryczne, tuczące i niezdrowe.

Podczas ataku bulimii chore mają często poczucie całkowitego braku 
kontroli nad przebiegiem zdarzenia. Odczuwają niemożność 
zaprzestania jedzenia. Po ataku odczuwają najczęściej rodzaj ulgi 
związanej ze spadkiem początkowego napięcia oraz poczucie winy z 
powodu frustrującej je utraty kontroli.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

BULIMIA – PRZEBIEG

Najlepiej poznanym zachowaniem kompensującym, podejmowanym 
przez chore po epizodzie obżarstwa jest wywoływanie wymiotów. Do 
ich pobudzania dochodzić może po ataku obżarstwa lub w jego 
trakcie. Początkowo do pobudzania wymiotów służyć może ręka lub 
jakiś przedmiot, z czasem wymioty mogą pojawić się spontanicznie.  

Niektóre chore po ataku obżarstwa wypijają duże ilości płynów, co 
również może powodować wymioty. Wymioty mogą trwać od kilku 
do kilkudziesięciu minut, czasem aż do momentu, gdy chora jest 
pewna, że zwymiotowała wszystko co zjadła.

Do innych zachowań kompensacyjnych należą:



 stosowanie szczególnie intensywnej diety pomiędzy epizodami 

objadania się;



 przyjmowanie leków odwadniających, przeczyszczających oraz 

lewatyw;



 stosowanie leków odchudzających;



 intensywny wysiłek fizyczny;



 picie alkoholu i przyjmowanie niektórych narkotyków.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

BULIMIA – PRZEBIEG

Chore zazwyczaj dobrze funkcjonujące społecznie i towarzysko 
wchodzą w relacje seksualne. Ich wygląd zewnętrzny długo nie 
zdradza znamion choroby. Długo także ukrywają one objawy przed 
bliskimi, objadając się i wymiotując w samotności. 

Dynamika przebiegu bulimii polega na następujących po sobie 
okresach polepszeń oraz nawrotów epizodów bulimicznych. Uważa 
się, że bulimia ma w porównaniu z anoreksją znacznie większą 
tendencję do przebiegu niepełnoobjawowego.

Osoby cierpiące na bulimię mają często głębsze poczucie choroby 
niż anorektyczki i przeżywają swoje dolegliwości jako 
dysfunkcjonalne. Mimo to ich większa chęć do poszukiwania 
profesjonalnej pomocy zdaje się być dyskusyjna. Bulimiczki częściej 
deklarują chęć leczenia, jednak maja trudności w kontynuowaniu 
terapii.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

BULIMIA – KONSEKWENCE PSYCHICZNE

Bulimia  wywiera różnorodny wpływ na psychikę. W odróżnieniu do 
anorektyka, bulimik nie popada w stany apatii albo rozdrażnienia, 
ponieważ nie zużywa zapasów tłuszczu z mózgu i ca lego 
organizmu. Najprawdopodobniej właśnie z tego powodu jest mniej 
krnąbrny od anorektyka i łatwiej namówić go na leczenie. Wielu 
bulimików przyznaje się do swojej choroby – choćby przed samym 
sobą. Zdają sobie sprawę, że potrzebują pomocy.

Poczucie podporządkowania się jedzeniu

Kiedy objadanie się i przeczyszczanie jest częste i utrwalone, osoba 
cierpiąca na bulimię nagle dostrzega, że całe jej życie obraca się 
wokół jedzenia – co ma być podane następną „ucztę”, kiedy i jak ją 
zorganizować, aby nikogo nie było w pobliżu. Cykl objadania się i 
przeczyszczania jest podstawą organizacji każdego dnia. Chociaż 
chory ciągle chce wiedzieć, jaka żywność znajduje się w jego 
zasięgu, możliwie jak najbliżej, jednocześnie toczy nieustanną 
walkę z każdą zjadaną potrawą.

Zmienność nastrojów

Bulimii bardzo często towarzyszy przygnębienie, impulsywność i 
zmienność nastrojów. Pojawia się także bezradność i niezdolność 
zapanowania nad własnym zachowaniem na długo przed tym, kiedy 
pojawiły się pierwsze symptomy choroby.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

BULIMIA – KONSEKWENCE PSYCHICZNE

Poczucie samotności w tłumie

Chociaż bulimik sprawia często wrażenie osoby towarzyskiej, w 
rzeczywistości czuje się bardzo samotny. Pod pogodnym uśmiechem 
kryją się rozczarowania i ogromne wysiłki zatajenia dziwacznych i 
zupełnie niespotykanych obyczajów.

Cechy uzależnienia

Po objedzeniu się następują wymioty, aby zmniejszyć bolesne 
uczucie rozdęcia żołądka. Wymioty pozwalają kontynuować jedzenie 
i łagodzą niepokój wywołany obżarstwem. 

Dla wielu bulimików przeczyszczanie się jest formą moralnego 
uzdrowienia, metodą przezwyciężenia niechęci do siebie 
spowodowanej obżarstwem. Zachowania bulimiczne dostarczają 
pewnych swoistych przyjemności, które wzmacniają przywiązanie do 
choroby i nadają jej właściwości nałogu.

Utrata panowania nad sobą

Wiele osób cierpiących na bulimię mówi, że w czasie objadania się 
zupełnie traci panowanie nad sobą; odczuwają takie nieprzeparte 
pragnienie obżarstwa jakby rządziła nimi jakaś wewnętrzna siła. 
Niektórzy wspominają o uczuciu ekstazy towarzyszącej utracie 
panowania nad sobą i kapitulacji przed jedzeniem.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

BULIMIA – ŹRODŁA, OSOBOWOŚĆ

Czasami bulimia 

rozpoczyna 

się od diety. Młoda osoba bez względu 

na to, czy cierpi na nadwagę, czy też nie, chce zrzucić kilka 
kilogramów. Zaczyna więc niedojadać. W wyniku tego jest głodna i 
urządza sobie ucztę. To z kolei wzbudza w niej lęk przed otyłością, 
więc próbuje jakoś naprawić szkodę. Odkrywa, że przeczyszczanie 
przynosi ulgę. Na początku sądzi, iż potrafi zapanować nad 
częstotliwością objadania się i przeczyszczania. Wkrótce jednak 
okazuje się, że cykl ten wymyka się spod kontroli. 

Jeśli chodzi o źródła 

osobowościowe

, to bulimia atakuje ludzi o 

bardzo różnych charakterach, jednak można wyróżnić pewne cechy 
wspólne: niska samoocena i niestabilność emocjonalna, co przejawia 
się ogólnym niepokojem, słabą odpornością na stany przygnębienia, 
impulsywnością, skłonnością do depresji i zmiennością nastrojów. 

Osoby cierpiące na bulimię zazwyczaj wiele od siebie oczekują, lecz 
jednocześnie na skutek niskiej samooceny, mówią o sobie z 
lekceważeniem, a nawet pogardą. Istnieje więc jaskrawa sprzeczność 
z miedzy wyidealizowanym obrazem własnej osoby a ich 
samopoczuciem i zaangażowaniem.

W stanie bulimii następuje szybkie przechodzenie od staniu 
zupełnego panowania nad sobą do zupełnej utraty kontroli.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

BULIMIA – ŚRODOWISKO RODZINNE

Istnieją pewne cechy wspólne łączące rodziny w których rozwinęła 
się bulimia. Są to rodziny targane konfliktami, skłócone, chaotyczne, 
niedające swoim członkom oparcia, wiary ani pewności siebie. Nie 
uczą też racjonalnego rozwiązywania konfliktów, ponieważ przeważ 
w ich obrębie komunikacja nie wprost, nie rzadko prowadzona w 
zupełnie różnych stylach. 

W rodzinie bulimika występuje większe natężenie konfliktów oraz 
obowiązują mniej bezpośrednie wzorce komunikowania się. Wsparcie 
jakiego członkowie rodziny mogą od siebie oczekiwać, jest tam 
mniejsze, przykłada się też mniejszą wagę do autonomii każdej 
jednostki i jej poczucia własnej wartości. Rodzice są na ogół 
skłóceni, atmosfera w domu jest przepełniona stresem. Matki osób 
cierpiących na bulimię są agresywne i wykazują większą skłonność 
do depresji, ojcowie natomiast są nerwowi, impulsywni i nie mają 
kontaktu z dzieckiem.

W rodzinie tego typu panuje rozchwianie emocjonalne. W rodzinach 
takich częściej niż w innych notuje się występowanie nałogów.

Bardzo istotną cechą łączącą wiele takich rodzin jest otyłość ich 
członków. Można powiedzieć, że bulimia poniekąd rodzi się ze 
strachu przed otyłością.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

FUNKCJONOWANIE RODZINY BULIMICZNEJ

Istnieją podobieństwa między funkcjonowaniem rodzin 
anorektycznych i bulimicznych, które sprowadzają się do 
następujących zasad:



 zewnętrzne granice rodziny są sztywne / nieprzepuszczalne;



 autonomia i dążenia do rozdzielenia są ograniczone, duże 

znaczenie przypisywane jest spoistości;



 członkowie rodziny oczekują zaspokojenia swoich potrzeb 

emocjonalnych głównie w rodzinie, która świat zewnętrzny 
spostrzega jako zagrażający;



 koalicja rodzicielska jest częściowo efektywna – rodzicie kształtują 

swoje relacje według wzoru dominacji / poddania się



 duże znaczenie przywiązuje się do słów.

W rodzinach bulimicznych z pacjentem istnieją problemy dotyczące 
granic, zaś masa ciała, wygląd i osiągnięcia są istotnymi czynnikami 
mającymi stanowić o poczuciu kompetencji. Rozwój bulimii 
odzwierciedla systemową trudność w uzyskiwaniu niezależności przy 
przejściu z okresu adolescencji do dorosłości. Istotny jest system w 
rodzinach bulimicznych, który wypiera indywidualne potrzeby i 
życzenia ze względu na dominującą ideę konieczności rezygnacji z 
własnego ja na rzecz poświęcenia wartościom i ideałom grupy.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

FUNKCJONOWANIE RODZINY BULIMICZNEJ

W rodzinach pacjentek bulimicznych obserwuje się:



 nadmierne uwikłanie emocjonalne,



 postawy nadopiekuńcze,



 słabą autonomię członków rodziny,



 utrzymujące się ze względu na lojalność rodzinną sztywne wzory 

funkcjonowania,



 trudności w rozwiązywaniu sytuacji konfliktowych

W rodzinach bulimicznych dokonuje się dyskwalifikowania tych 
informacji, wyzwań, które stają przed członkami rodziny, są nowe i 
obce w stosunku do podzielanych przez pokolenia norm i wartości. 
Obserwuje się także mechanizm włączania pacjentki bulimicznej w 
relacje rodziców. Występuje również tendencja do samopoświęcania 
się, nasilona koncentracja na wyglądzie oraz znaczenie pragnienia 
osiągnięcia sukcesu.

W rodzinach bulimicznych różnice i trudności wyrażane są w sposób 
otwarty i często burzliwy, często dochodzi do separacji i rozwodów, 
więcej jest też małżeństw, które określa się jako stabilne, ale nie 
przynoszące satysfakcji. W dużym stopniu dzieci są obciążone 
odpowiedzialnością za rozwiązywanie trudności małżeńskich i 
przetrwanie rodziny.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

FUNKCJONOWANIE RODZINY BULIMICZNEJ

W sytuacjach napięć dzieci zobowiązane są do opowiedzenia się po 
którejś stronie konfliktu. W rodzinach bulimicznych córka, która w 
przyszłości zostanie pacjentką jest zazwyczaj ulubienicą ojca, 
córeczką tatusia. Wobec ojca pozostaje lojalna i wierna. Starając się 
o jego przychylność i uwagę, często rywalizuje z matką o 
uprzywilejowaną pozycję, która zależna jest od stopnia bliskości z 
ojcem.

W rodzinach pacjentek bulimicznych odnajduje się często skłonność 
do zachowań impulsywnych, do wybuchów złości, przemocy 
cielesnej. Napadowe jedzenie i wymioty są zachowaniami, które 
można porównać do zachowań osób uzależnionych, które mają 
samodekstrukcyjny charakter, są przeżywane z poczuciem winy i 
zawstydzenia.

W rodzinach bulimicznych wydają się występować sprzeczne normy, 
wartości i ideały. Z jednej strony dużą wagę przykłada się do 
samokontroli, dobrego zewnętrznego obrazu, osiągnięć oraz 
perfekcji. Z drugiej strony często dochodzi do zachowań 
impulsywnych i otwartych konfliktów. Znaczenie tych zachowań jest 
pomniejszane a zarazem są one aprobowane, a nawet częściowo 
podziwiane, gdyż członkowie rodziny spostrzegają je jako oznakę 
siły.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

FUNKCJONOWANIE RODZINY BULIMICZNEJ

Występujące w rodzinach bulimicznych poczucie siły prowadzi do 
jednocześnie do tego, że pacjentki zazwyczaj wcześnie domagają się 
samodzielności, zarazem zaprzeczając potrzebom bliskości i 
wsparcia. Potrzeby te stają się synonimem słabości i jako takie 
przeżywane są z uczuciem zawstydzenia. Dla pacjentki pokonane 
ciało reprezentuje jej własne wady, bezsilność, słabość i pogardę dla 
siebie. 

Impulsywne wybuchy i towarzyszące im poczucie winy i wstydu są 
zaprzeczane w obrębie rodziny i przed światem zewnętrznym. Jest 
tak jakbyśmy mieli do czynienia z dwiema rodzinami: jedną zdrową i 
funkcjonującą w sposób niezaburzony i drugą ukształtowaną przez 
gwałtowne spory, choroby, niepowodzenia, nadużycia alkoholu i 
leków. 

Silne pragnienie spełnienia społecznych oczekiwań sprawia, że 
członkowie rodziny pragną zataić swoje problemy przeżywane ze 
wstydem. Atmosfera i interakcje rodzinne ukształtowane są przez 
tajemnicę. To zaciemnienie całego obszaru życia rodzinnego jest 
jedną z przyczyn trudności w kształtowaniu tożsamości pacjentki.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

FUNKCJONOWANIE RODZINY BULIMICZNEJ

Od dzieciństwa wiele potrzeb przyszłej bulimiczki nie znajduje 
zaspokojenia, szczególnie potrzeba czułości, wsparcia, zaufania i 
rozwoju. Wyrażane przez nią pragnienia i uczucia są często 
przyjmowane sarkastycznie i z ironią. W miejsce emocjonalnej 
intymności pojawiają się spory będące swoistą obroną przed 
bliskością.

U pacjentów bulimicznych obserwuje się trudności w przechodzeniu 
adolescencji i osiąganiu dojrzałości, co może być spowodowane 
oddzieleniem od szerszej rodziny, a także poczucie zagubienia w 
społeczeństwie. Charakterystyczne jest też odcięcie od poprzednich 
pokoleń i poczucie wyobcowania w stosunku do społeczności 
lokalnej.

Atrakcyjność, siła fizyczna i robienie dobrego wrażenia stają się w 
rodzinach bulimicznych synonimem radzenia sobie, dowodem na 
bycie dobrą rodziną, wzorowymi rodzicami i dziećmi.

Troska o wygląd zewnętrzny, zachowanie, dokonania i postawy 
prawdopodobnie wyraża obawę przed niepopularnością i brakiem 
akceptacji społecznej. Wstyd jest uczuciem pojawiającym się w 
odpowiedzi na spostrzeganie rozpoczynającej się separacji, utraty 
albo opuszczenia i jest decydujący dla regulacji więzi. Wstyd bycia 
zbyt grubym jest powtarzającym się tematem w naszej kulturze, 
zwłaszcza dla kobiet i jest dominującą troską bulimiczek i ich rodzin. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

KOMPULSYWNE OBJADANIE SIĘ - OBJAWY

Kolejnym zaburzeniem odżywiania się jest wewnętrzny przymus 
nadmiernego jedzenia, zwany też kompulsywnym objadaniem się 
(ang.

 BINGE EATING

).

Wewnętrzny przymus nadmiernego jedzenia pod wieloma względami 
przypomina bulimię, jednak brak tu elementu przeczyszczania. 
Kompulsywne objadanie się może pojawiać się sporadycznie, a nie 
jako stały objaw chorobowy. Różnica polega na tym, że masa ciała 
bulimika utrzymuje się w okolicach normy, natomiast masa ciała 
osoby odczuwającej przymus nadmiernego jedzenia znacznie ją 
przekracza, mimo licznych prób stosowania diety.

Objawy kompulsywnego objadania się:

 

objadanie się dużą ilością wysokokalorycznego pożywienia



 bezskuteczne przerzucanie się z jednej diety na drugą



 ograniczanie jedzenia w towarzystwie innych ludzi, co nie 

powoduje spadku masy ciała



 wycofywanie się z życia towarzyskiego i unikanie zajęć fizycznych 

ze względu na zakłopotanie z powodu własnej masy ciała i sylwetki



 postępujące zmęczenie i brak energii

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

KOMPULSYWNE OBJADANIE SIĘ – PERSPEKTYWA 

PSYCHICZNA

Przybieraniu na wadze i coraz większemu zmęczeniu towarzyszy 
zmiana stosunku do życia. Podobnie ja przy innych zaburzeniach 
odżywiania, masa ciała staje się centralnym punktem życia. 
Wszystkie myśli i uczucia takich osób krążą wokół ciężaru ciała i 
kontrolowania nawyków żywieniowych. Z punktu widzenia osoby 
cierpiącej z powodu kompulsywnego objadania się, każda porażka 
jest spowodowana nadwagą.

Psychiczne podłoże 

wewnętrznego przymusu nadmiernego jedzenia 

stanowi bunt i skarga.  Aspekt buntowniczy można wyrazić 
następującymi słowami: dzięki jedzeniu mam władzę nad 
rzeczywistością, tylko ja mogę rządzić własnym ciałem i sobą. 
Towarzyszy temu skarga: jestem na dnie. Wszystko wymyka mi się z 
rąk. Nie potrafię się o siebie zatroszczyć.

Osoby cierpiące na wewnętrzny przymus nadmiernego jedzenia boją 
się uzależnienia. Poprzez jedzenie człowiek taki nabywa fałszywego 
poczucia niezależności. W istocie jednak bardzo potrzebuje wsparcia. 
W sytuacjach kiedy szczególnie pragnie bliskości drugiego 
człowieka, traci panowanie nad sobą.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

KOMPULSYWNE OBJADANIE SIĘ – PERSPEKTYWA 

PSYCHICZNA

U osoby cierpiącej na wewnętrzny przymus nadmiernego jedzenia, 

emocje

 wywołują głód. Kiedy czuje smutek, złość czy strach, reaguje 

jedzeniem. To rozwiązuje od razu wszystkie problemy, koi ból i 
strach. Podobnie jak w bulimii, jednostka sięga po jedzenie w 
sytuacjach napiec emocjonalnych, zaburzeń czy konfliktów. Gdy 
czuje się nieszczęśliwa, pusta, czy bezwartościowa, wypełnia pustkę, 
przepełniając się jedzeniem. 

Człowiek dotknięty wewnętrznym przymusem nadmiernego jedzenia 
jest w stosunku do siebie bardzo krytyczny i popada w depresję.

Ze względu na fakt, ze wewnętrzny przymus nadmiernego jedzenia 
ma podłoże psychologiczne (tzn. żywność służy zaspokojeniu potrzeb 
psychicznych), młody człowiek, który nie nabył umiejętności 
radzenia sobie ze stresem, może w określonej sytuacji sięgnąć po 
jedzenie. Wydaje się, że problem ten występuje w dużym nasileniu w 
rodzinach, w których jedzenie jest nierozerwalnie związane z 
uczuciami.

Choroba ta rozwija się również w rodzinach, które przywiązują do 
jedzenia nadmierną wagę.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

KOMPULSYWNE OBJADANIE SIĘ – PERSPKTYWA 

SPOŁECZNA

Większość ludzi nie traktuje poważnie dolegliwości osób cierpiących 
na wewnętrzny przymus nadmiernego jedzenia, lecz uważa je za 
słabych, leniwych żarłoków, którzy nie mają silnej woli i charakteru. 

Uważa się, że dieta, sport, obozy dla osób z nadwagą są jedynym 
rozwiązaniem. Tymczasem tak zwane rozwiązanie tylko komplikuje 
problem, ponieważ koncentruje się na żywieniu i masie ciała, a nie 
bierze pod uwagę zagadnień psychicznych, które są prawdziwą 
przyczyną tej choroby.

Bodziec wewnętrzny, który każe się objadać nie dotyczy tak 
naprawdę pożywienia, lecz głodu: uczuć; niewyładowanej złości; 
niezrealizowanych marzeń i własnych możliwości, które czekają na 
swoją szansę. 

U osób cierpiących z powodu kompulsywnego objadania się strach 
przed głodem jest gorszy niż sam głód. 

Wewnętrzny przymus nadmiernego jedzenia, podobnie jak inne 
zaburzenia odżywiania, nie jest zawieszony w próżni. Ludzie, którzy 
nie mają ze sobą problemów i są zrównoważeni emocjonalnie są 
mniej podatni na tę dolegliwość. Natomiast w przypadku załamania 
psychicznego zaburzenia odżywiania stają się sposobem łagodzenia 
lub rozwiązywania nabrzmiałych problemów. Pożywienie i masa ciała 
łagodzą ból istnienia.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PODŁOŻE KULTUROWE

Zaburzenia odżywiania jako wyraz realizacji normy szczupłej 
sylwetki

Wygląd kobiety i kształt jej ciała zawsze budził powszechne 
zainteresowanie u obu płci. Przyjęty przez zachodnią kulturę ideał 
sylwetki kobiety – szczuplej, zdrowej i sprawnej fizycznie uznawany 
jest często za znaczący czynnik w powstawaniu anoreksji i bulimii. 
Ten wzór kobiety, rozpowszechniany szeroko głównie przez 
czasopisma kobiece, wzmacniany przez reklamy „cudownych 
„ środków ułatwiających zrzucenie zbędnych kilogramów czy też 
propozycje kursów ćwiczeń fizycznych dla kobiet, stał się ideałem 
dla większości młodych dziewcząt.

Koncentracja na własnym ciele jest typowym zjawiskiem 
występującym u nastolatków, zarówno dziewcząt jak i chłopców. Już 
u dziewcząt 12-14 letnich narasta świadomość masy ciała i 
zainteresowanie ćwiczeniami fizycznymi. Kobiety są bardziej 
wrażliwe niż mężczyźni na otyłość u innych osób, większą uwagę 
zwracają na swoją tuszę oraz w większym stopniu koncentrują się 
na stosowaniu diety i na figurze. Częściej też kobiety zapadają na 
anoreksję i bulimię.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PODŁOŻE KULTUROWE

Zaburzenia odżywiania jako wyraz realizacji normy szczupłej sylwetki

Pomimo powszechności tendencji koncentracji na swoim wyglądzie 
większości adolescentów udaje się zachować zdrowe granice, 
osiągając idealny kształt, starają się go utrzymać, a zainteresowanie 
wyglądem przestaje być najważniejszą sprawą życiową. Anorektycy 
są osobami, które przekraczają granice ideału, a jednym z powodów 
może być zaburzenie psychologicznego rozwoju oraz trudności z 
samokontrolą.

Jeżeli młoda kobieta o niezaspokojonych potrzebach emocjonalnych, 
pełna wątpliwości co do własnej osoby, żyje w społeczeństwie, które 
bombarduje jej świadomość i podświadomość hasłami typu: być 
szczupłą = być seksowną = być wolną = być szczęśliwą, to jest 
skłonna przyjmować te przejściowe mody zbyt dosłownie. 

Jeżeli młode dziewczęta z powodu niższej zdolności do radzenia sobie 
są zagrożone mianem dewianta, usilnie mogą starać się w sposób 
nadzwyczaj sumienny przestrzegać obowiązujących reguł i norm 
zachowania. Starają się być bardziej idealne niż obowiązujące 
wzorce, przy czym, wpadając w pułapkę perfekcjonizmu, stają się 
inne niż większość ich rówieśnic.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PODŁOŻE KULTUROWE

Zaburzenia odżywiania jako wyraz realizacji normy szczupłej sylwetki

Można więc powiedzieć, że moda na szczupłą sylwetkę niewątpliwie 
jest ważnym czynnikiem w rozpowszechnieniu zaburzeń odżywiania, 
istotnym zwłaszcza w przypadku kobiet, ale w połączeniu z wieloma 
innymi czynnikami. Nie wydaje się by moda mogła być czynnikiem 
decydującym o wystąpieniu zaburzeń odżywiania się. Gdyby tak było, 
wszystkie lub zdecydowana większość dziewcząt odchudzających się 
zapadałby na zaburzenia odżywiania.

Zaburzenia odżywiania jako wyraz realizacji norm osiągnięć 
społecznych

Wyniki wielu badań dotyczących pochodzenia społecznego osób 
cierpiących na zaburzenia odżywiania pokazują, że zaburzenia te 
częściej występują w obrębie średniej lub wyższej klasy społecznej. 
Te klasy społeczne charakteryzuje wyższa potrzeba osiągnięć oraz 
większa świadomość masy ciała. Nadwaga lub otyłość jest 
tolerowana przez ludzi z niższych warstw społecznych, a czasem 
nawet staje się ideałem sylwetki. Osoby pochodzące z rodzin z 
niższych klas społecznych łatwiej przystosowują się do pełnienia ról 
społecznych, wcześniej zawierają związki małżeńskie, a ich 
oczekiwania związane z osiągnięciem w przyszłości pozycji społecznej 
są bardziej realistyczne, a zarazem mniej ambitne niż w przypadku 
osób pochodzących z klas średnich i wyższych.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PODŁOŻE KULTUROWE

Zaburzenia odżywiania jako wyraz realizacji norm osiągnięć 
społecznych

Występują pewne różnice w idealnym wyobrażeniu sylwetki w 
zależności od pochodzenia społecznego. Dziewczęta w wieku 16 lat, 
pochodzące z klasy średniej częściej wyrażają pragnienie utraty masy 
ciała niż ich rówieśnice z klasy niższej, z których wiele chce przybrać 
na wadze. Można przypuszczać, że obfitość kształtów jest 
postrzegana przez osoby z klasy niższej jako miara sukcesu, 
powodzenia czy dostatku, w związku z czym szczupłość ma dla nich 
małą wartość kulturową.

Dziewczęta z klasy średniej i wyższej, której zarówno dąży się do 
osiągnięć społecznych, jak i możliwości zaspokojenia tych potrzeb są 
bardziej realne, starają się sprostać oczekiwaniom swojego 
środowiska. Niepewne siebie i nisko oceniające swoje możliwości 
próbują wyróżnić się w innej dziedzinie. Ponieważ na równi z 
sukcesami społecznymi i zawodowymi ceniona jest szczupłość, 
zaczynają dążyć do pokonania tej porzeczki. 

Jednak w ostatnich latach zaobserwowano znaczące rozszerzanie się 
zaburzeń odżywiania na niższe klasy społeczne. Tak jak w przypadku 
mody pochodzenie społeczne nie musi decydować o wystąpieniu 
zaburzeń odżywiania. Większe znaczenie może mieć wygórowana 
potrzeba osiągnięć w połączeniu z zaniżoną samooceną i innymi 
czynnikami.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PODŁOŻE KULTUROWE

Zaburzenia odżywiania jako wyraz realizacji normy utrzymania dobrej 
kondycji fizycznej

Zaburzenia odżywiania częściej można spotkać w określonych 
grupach zawodowych, w których wygląd zewnętrzny, sprawność 
fizyczna  i zdrowie leżą w centrum zainteresowania, a nawet stanowią 
miarę sukcesu zawodowego, szczególnie w grupie studentek szkół 
baletowych oraz wśród modelek.

Częstotliwość występowania zaburzeń odżywiania jest również 
wysoka w grupach dietetyczek oraz osób uprawiających sport 
wyczynowo (głównie łyżwiarstwo, gimnastykę, biegi, pływanie, jazdę 
konną). Zawody, w których dla osiągnięcia sukcesu konieczny jest 
atrakcyjny wygląd zewnętrzny oraz fizyczna sprawność oraz zawody, 
w których żywienie jest przedmiotem zainteresowania, zwiększają 
ryzyko zapadalności na zaburzenia odżywiania.

Jeśli przyjąć założenie, że wybór zawodu jest wynikiem wcześniej 
działających czynników: osobistych preferencji, tradycji rodzinnych, 
nie spełnionych marzeń któregoś z rodziców, konstrukcji osobowości 
młodego człowieka, to wysoki współczynnik zaburzeń odżywiania we 
wspomnianych grupach zawodowych można tłumaczyć w ten sposób, 
że osoby, dla których wcześniej wygląd zewnętrzny i żywienie leżały 
w centrum zainteresowania, będą najczęściej wybierały takie zawody, 
w których te zainteresowania mogłyby być realizowane.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PODŁOŻE KULTUROWE

Zaburzenia odżywiania jako wyraz realizacji normy utrzymania 
dobrej kondycji fizycznej

Uprawianie wspomnianych zawodów w połączeniu z silną potrzebą 
sukcesu może dodatkowo wzmocnić wcześniej występujące 
tendencje i stać się czynnikiem wyzwalającym zaburzenia 
odżywiania.

Badania prowadzone nad rolą aktywności fizycznej w rozwoju i 
utrzymywaniu zaburzeń odżywiania pokazują, że ponad połowa 
pacjentek uprawiała intensywne ćwiczenia fizyczne na długo 
przedtem, zanim zaczęły stosować dietę. W dzieciństwie dziewczęta 
te były bardziej aktywne fizycznie niż większość ich rówieśników. 

Dodatkowo, zazwyczaj u dziewcząt, które zaprzestały intensywnych 
treningów narastał silny lęk przed przybraniem na wadze i 
zaczynały one intensywnie ograniczać ilość przyjmowanego 
pokarmu. Uprawianie intensywnych ćwiczeń fizycznych jest i 
zaburzenia odżywiania są siostrzanymi aktywnościami, które w 
sposób istotny korelują z obsesyjnymi cechami osobowości.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PODŁOŻE KULTUROWE

Zaburzenia odżywiania jako wyraz realizacji normy utrzymania 
dobrej kondycji fizycznej

Można przypuszczać, że osoby, u których w toku rozwoju 
dominującą cechą charakteru staje się perfekcjonizm, a poziom 
potrzeby osiągnięć jest znacznie nasilony, podejmują szereg działań, 
aż do osiągnięcia perfekcji, a osiągane wyniki natychmiast dają 
wymierną ocenę umiejętności sportowca. 

Zaangażowanie się w ćwiczenia fizyczne nie może być traktowane 
jako czynnik decydujący o wystąpieniu zaburzeń odżywiania, 
chociaż często zachowanie to poprzedza koncentrację na żywieniu i 
stosowanie restrykcyjnej diety.

Zarówno podejmowanie intensywnych ćwiczeń, jak i koncentrację na 
masie i kształcie ciała można zrozumieć jako wyraz połączonego 
działania podobnych czynników, miedzy innymi norm społecznych, 
wartości rodzinnych czy cech osobowości.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PODŁOŻE KULTUROWE

Zaburzenia odżywiania jako wyraz przynależności do kultury 
zachodniej

Najwyższy współczynnik występowania zaburzeń odżywiania 
odnotowywany jest w wysokouprzemysłowionych krajach z kręgu 
kultury zachodniej. W tych kręgach kulturowych szczupłość jest 
zasadniczym kryterium oceny kobiet – świadczy o ich samokontroli, 
warunkuje ich powodzenie i uzyskanie akceptacji społecznej.

Prawie 90% kobiet z krajów zachodnich stosuje odchudzająca dietę, 
a część z nich dodatkowo okresowo reguluje swoją masę ciała 
poprzez ćwiczenia fizyczne, wymioty, stosowanie środków 
przeczyszczających lub głodówki. Tendencja do osiągnięcia 
idealnego, szczupłego kształtu ciała, a co za tym idzie koncentracja 
na wyglądzie zewnętrznym i masie ciała jest zjawiskiem typowym 
dla współczesnej kobiety zachodniej.

Społeczeństwo wywiera zbyt duży nacisk na kobiety, każąc im 
podporządkować się kultowi szczupłej sylwetki. Feministki są 
przekonane, że społeczeństwo oddziela kobietę od jej ciała, 
traktując je jak przedmiot, jak coś nad czym trzeba nieustannie 
pracować i czym płaci się za przychylność otoczenia.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PODŁOŻE KULTUROWE

Zaburzenia odżywiania jako wyraz przynależności do kultury 
zachodniej

Kobiety, które cierpią na anoreksję nie są pewne, jak wiele 
przestrzeni wolno im zagarnąć z otaczającego świata. Starają się 
panować nad własną potrzebą jedzenia i tym, co ono może dla nich 
oznaczać (miłość, siłę, ukojenie). Doprowadzenie się do dużego 
wychudzenia można tratować jako wyraz ich niepewności siebie, 
czyli przekonania o małej wartości swojej osoby.

Można wyróżnić trzy 

aspekty koncentracji na wyglądzie i masie 

ciała

:



 estetyka piękna – szczupłe kobiety są postrzegane jako 

piękniejsze i bardziej atrakcyjne pod względem seksualnym;



 dbałość o sposób odżywiania się i praktykowanie diety stanowi 

symbol między innymi siły i zdrowia;



 osiągnięcie i utrzymywanie szczupłości świadczy o samokontroli 

potrzebnej do opanowania fizjologii ciała

Samokontrola podobnie, jak szczupłość jest ceniona w świecie 
wartości zachodniego świata. Człowiek kontrolujący się, panujący 
nad sobą wzbudza większe zaufanie, zasługuje na większą 
akceptację i ma większe szanse osiągnięcia sukcesu. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PODŁOŻE KULTUROWE

Zaburzenia odżywiania jako wyraz przynależności do kultury 
zachodniej

Najbardziej dostępną formą zastosowania samokontroli jest 
ograniczenie ilości zjadanego pożywienia. Dokładniejsza 
samokontrola związana byłaby również z tendencją do uzyskania 
wolności od ograniczeń, tendencją nieodzowną w procesie 
kształtowania tożsamości u młodych ludzi. Potrzeba sprawdzania 
siebie poprzez obalanie ograniczeń jest typową cechą adolescencji 
(okresu dojrzewania).

Ze względu na fakt, że obecnie w kulturze zachodniej 
instytucjonalne i moralne ograniczenia są coraz mniejsze, 
adolescenci stawiają sobie własne wewnętrzne ograniczenia 
wyrażone w formie kontroli żywienia. Zaburzenia odżywiania mogą 
więc stanowić wyraz protestu przeciw brakowi ograniczeń w 
sytuacji, kiedy wszystko jest dozwolone.

Częstotliwość występowania zaburzeń odżywiania w krajach 
afrykańskich i azjatyckich jest znikoma, występują one sporadycznie 
i z reguły mają inny przebieg. Można sądzić, że tam gdzie występuje 
realny problem śmierci czy poważnej utraty zdrowia z powodu 
niedostatku pożywienia, szczupła sylwetka budzi powszechny lęk, w 
związku z czym ludzie starają się jej unikać.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PODŁOŻE KULTUROWE

Zaburzenia odżywiania jako wyraz przynależności do kultury 
zachodniej

W kulturach tych inny jest nie tylko ideał sylwetki kobiecej, jak 
również, jak również powszechne przekonania o roli społecznej 
kobiety. Kobiety mają być podporządkowane mężczyznom, dbać o 
dom i wychowywanie dzieci, natomiast mężczyźni są osobami, 
którym wypada i które powinny osiągać sukcesy zawodowe i 
społeczne.

Zaburzenia odżywiania są typowe dla okresu adolescencji, chociaż 
przyswojenie sobie norm społecznych zaczyna się dużo wcześniej. 
Jest to okres dość szczególny w życiu człowieka. U progu dorosłości 
człowiek w pełni określa swą tożsamość, a opinia społeczna , 
zwłaszcza grupy rówieśniczej ma większe znaczenie niż we 
wcześniejszych i późniejszych okresach życia. 

Wrażliwość na otyłość może wiązać się z fizycznymi zmianami w 
budowie ciała, a negatywny komentarz ze strony rówieśników na 
temat wyglądu może być czynnikiem wyzwalającym stosowanie 
diety.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PODŁOŻE KULTUROWE

Zaburzenia odżywiania jako wyraz przynależności do kultury 
zachodniej

Podejmowanie nowych ról społecznych w zależności od płci i 
sprawdzenie swoich możliwości jako kobiety staje się 
wyznacznikiem przystosowania społecznego. Niska ocena siebie 
jako kobiety czy lęk przed bliskością fizyczną może znaleźć 
odzwierciedlenie w zaprzeczeniu swojej seksualności poprzez 
zmiany fizjologiczne będące skutkiem gwałtownego odchudzania 
się.

Młodzi ludzie z większym entuzjazmem przyjmują mody panujące w 
określonych grupach społecznych, do których już należą, gdyż 
między innymi poprzez przynależność do grupy (i wyznawanie jej 
zasad) łatwiej jest określić jednoznacznie swoją tożsamość.

Moda na szczupła sylwetkę jest dość popularna w grupach 
młodzieżowych, a wiązać się może z marzeniami młodych dziewcząt 
o byciu niezależną, wyzwoloną kobieta sukcesu.

Nie bez znaczenia jest również tendencja młodych ludzi do 
wyrażania swojego zdania, buntu przeciwko istniejącym normom, 
jak również silniejsze niż w innych okresach życia liczenie się z 
opinią społeczną.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PODŁOŻE KULTUROWE

Uważa się powszechnie, że tło społeczno-kulturowe jest jednakowe 
dla wielu rodzajów zaburzeń odżywiania – podobne czynniki mogą 
mieć znaczenie dla powstawania anoreksji bulimii czy otyłości. 
Najbardziej istotnymi czynnikami są niewątpliwie obowiązujące 
normy społeczne dotyczące wyglądu, sposobu zachowania się, 
pełnienia ról społecznych, jak również stopień rozwoju naukowego i 
ekonomicznego krajów zachodnich.

Szybkie tempo życia i przemian gospodarczych może wymuszać 
intensywniejszą realizację norm społecznych zawężając ich zakres 
do tych, które są absolutnie niezbędne do utrzymania się w 
czołówce: perfekcjonizmu, umiejętności samokontroli, czego 
zewnętrznym wyrazem może być powszechnie ceniona szczupłość 
sylwetki. 

Zaburzenia odżywiania mają tak silny związek z kulturą, że można je 
traktować jako zespół uwarunkowany kulturowo, dla którego 
charakterystyczne są następujące cechy: może być zrozumiały 
jedynie w odniesieniu do kontekstu kulturowego, jego etiologia 
symbolizuje podstawowe normy kulturowe, ustalenie rozpoznania 
zależy od specyficznego dla kultury poziomu technicznego i 
ideologii, udane leczenie może być przeprowadzone jedynie przez 
członków tej samej kultury.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

PODŁOŻE KULTUROWE

Naczelną zasadą ludzkiego przetrwania jest troska o własne zdrowie 
i życie, czyli przestrzeganie pierwszego prawa  biologicznego w 
związku z tym większość ludzi nie dopuszcza do wychudzenia 
zdrowiu i życiu. 

Zdarzało się jednak – w innych czasach lub innych kulturach – że 
niektórzy ludzie świadomie rezygnowali z jedzenia na rzecz innych 
wartości; urządzali posty, składając w ofierze swoje ciało, zdrowie i 
życie, poświęcając siebie za kogoś lub w jakimś celu. Były to jednak 
wyjątki od powszechnie obowiązujących norm.

Dziewczęta z zaburzeniami odżywiania, aczkolwiek stanowiące 
aktualnie liczną grupę są nadal dość wyjątkowe, odmienne, 
niezwykłe. Należałoby wiec uznać, że te najbardziej wrażliwe 
dziewczęta wraz ze swoimi rodzinami stały się ofiarami 
wygórowanych norm społeczno-kulturowych.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

WIELOCZYNNIKOWOŚĆ PATOGENEZY ZJAWISKA

Odchudzanie się i utrata masy ciała są wyzwalane przez specyficzne 
psychospołeczne czynniki, które stwarzają pewne konieczne warunki 
do pojawienia się zjawiska. Jeżeli zachowania związane z 
odchudzaniem się dają poczucie sukcesu, satysfakcji i kontroli, 
wzmacnia to zarówno te zachowania, jak i nasila lęk przed zmianą, a 
więc przed jedzeniem  i przybraniem na wadze.

W sytuacji, w której gratyfikacje jakich dostarcza odchudzanie są 
bardzo silne, dochodzi do bardzo intensywnego ograniczania 
jedzenia i rozwinięcia pełnego obrazu anoreksji. 

Można wyróżnić trzy grupy czynników, które mają znaczenie na 
różnych etapach procesu chorowania:



 

predysponujące



 wyzwalające



 podtrzymujące

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

WIELOCZYNNIKOWOŚĆ PATOGENEZY ZJAWISKA

Wśród czynników 

predysponujących 

można wyodrębnić:



 

ogólne niezadowolenie z życia i z siebie 

– jego źródeł zazwyczaj 

upatruje się w:

 

konfliktach związanych z osiąganiem autonomii;



 dysfunkcyjnych relacjach rodzinnych; 



 niepowodzeniach lub stresach związanych ze szkołą, edukacją, 

aktywnością, doświadczeniami społecznymi; 



 tendencji do perfekcjonizmu



 urazowych doświadczeniach seksualnych, do których zalicza się 

najczęściej sytuację nadużycia seksualnego w dzieciństwie



 biologiczne i fizjologiczne predyspozycje

, które mogą wyznaczać 

tzw. podatność na zranienie. Obejmuje ona cechy temperamentu, 
poziom aktywności, parametry związane z odczuwaniem głodu. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

WIELOCZYNNIKOWOŚĆ PATOGENEZY ZJAWISKA

Czynniki 

wyzwalające

 

określają czas wystąpienia choroby. Wiele 

sytuacji może mieć charakter czynnika spustowego. Często mogą to 
być uwagi na temat wyglądu, masy ciała czynione przez otoczenie 
lub też obserwacje, że inne osoby spośród rówieśników lub rodziny 
odchudzają się. Osoba cierpiąca na zaburzenia odżywiania często ma 
trudność w identyfikowaniu tych elementów, które są bardzo dobrze 
widoczne dla obserwatorów.

Istotą czynników, które można określić jako wyzwalające, jest to, że 
są one postrzegane przez osobę jako zapowiedź utraty odnoszącej 
się do poczucia kontroli i/lub poczucia własnej wartości. W tym 
sensie okres dojrzewania, wprowadzający zmiany we wszystkie 
zakresy funkcjonowania, stanowi moment, w którym najczęściej 
dochodzi do pojawienia się symptomów zaburzeń odżywiania.

Czynnikami spustowymi mogą być trudne sytuacje życiowe, utraty i 
separacje od rodziny występujące w związku ze śmiercią, rozwodem 
rodziców, wyjazdem z domu związanym z edukacją. Wydarzenia te 
zmieniające relacje rodzinne stają się zagrożeniem dla osób o niskim 
poczuciu własnej wartości i dużej niezależności.

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

WIELOCZYNNIKOWOŚĆ PATOGENEZY ZJAWISKA

W sytuacji, w której dochodzi do rozwoju anoreksji, adaptacja 
organizmu oraz próby pacjentki i rodziny radzenia sobie z objawami 
mogą prowadzić do pojawienia się 

czynników podtrzymujących

. 

Niektóre z objawów, będące konsekwencją ograniczania 
przyjmowanych pokarmów, stają się czynnikami podtrzymującymi. 
Wśród nich należy wymienić dolegliwości gastryczne, i uczucie 
przesytu odczuwane po zjedzeniu małej ilości pożywienia. Prowadzą 
one do dalszych restrykcji, koncentracji na jedzeniu, wzmacniając 
zarazem lęk przed przytyciem i pogłębiając zaburzony obraz 
własnego ciała.

Do istotnych czynników podtrzymujących należą także te, które 
wiążą się z poczuciem  sukcesu wynikającym z kontroli jedzenia, 
pokonania głodu i pokus związanych z jedzeniem, a więc osiągnięcia 
tego, co jest bardzo trudne. Stwarza to sytuację, w której pacjentka 
odczuwając wyjątkowość swojej pozycji, opiera poczucie własnej 
wartości na własnej odmienności, na byciu anorektyczką. Stopniowe 
wycofywanie się z aktywności, ograniczanie kontaktów społecznych 
zatrzymuje ją w pułapce choroby.

Ze strony rodziny objawami podtrzymującymi jest koncentracja na 
objawach choroby przy jednoczesnym pozostawieniu jej kontroli, 
zmiana pozycji pacjentki w rodzinie na centralną, rezygnacja z 
aktywności poza domem i ograniczenie kontaktów społecznych. 

ZABURZENIA ODŻYWIANIA

WIELOCZYNNIKOWOŚĆ PATOGENEZY ZJAWISKA

W poszukiwaniu etiologii bulimii zwraca się uwagę na znaczenie 
czynników predysponujących do wystąpienia choroby, takich jak 
trudności w utrzymywaniu relacji rówieśniczych, konflikty dotyczące 
roli seksualnej, duża potrzeba osiągnięć, dysfunkcyjne relacje z 
rodzicami, konflikty rodzinne i małżeńskie.

Wśród czynników wyzwalających bulimię duże znaczenie mają próby 
odchudzania, po których następuje pierwszy napad objadania się. 
Charakter ograniczeń dietetycznych wykluczający węglowodany 
staje się źródłem narastającego głodu węglowodanów 
zaspakajanego przez atak bulimiczny. Zapoczątkowuje to cykl 
chorobowy, który następnie podtrzymywany jest zarówno przez 
czynniki predysponujące, jak i dynamikę ataku bulimicznego. 
Szczególne znaczenie mają uczucia towarzyszące rytuałom objadania 
się.

Podsumowując można stwierdzić, iż różnorodne czynniki są istotne w 
rozumieniu zaburzeń odżywiania. Anoreksja i bulimia to procesy 
podtrzymywane przez swoiste i nieswoiste dla zaburzeń 
mechanizmy, które pojawiają się u osób o pewnej predyspozycji w 
określonych warunkach społeczno-kulturowych.  

DZIĘKUJĘ ZA UWAGĘ