Argumenty bioetyki 2012
wykład 10
OSOBOWOŚĆ JAKO
KRYTERIUM STATUSU
MORALNEGO
Argumenty bioetyki 2012
wykład 10
OSOBOWOŚĆ JAKO
KRYTERIUM STATUSU
MORALNEGO
dwa znaczenia
„kryterium”
• (1) kryterium jako kryterialna
podstawa pewnej cechy
• (2) kryterium jako twierdzenie
uznające jedną cechę za kryterialną
podstawę innej
eksplikacja kryterium jako
kryterialnej podstawy
Cecha A jest kryterialną podstawą cechy B wtedy
i tylko wtedy, gdy pomiędzy A i B zachodzi
• (a) odpowiedni stosunek logiczny (np.
posiadanie A jest koniecznym i wystarczającym
warunkiem posiadania B)
• (b) odpowiedni stosunek ontyczny (np. cecha A
jest bezpośrednią ontyczną podstawą cechy B;
A determinuje B, a B zależy od A)
• (c) odpowiedni stosunek epistemologiczny (np.
cecha A może zostać poznana niezależnie od
cechy B; pomiędzy cechą A i cechą B zachodzi
intuicyjnie uchwytny związek)
główne kryteria statusu
moralnego
Cechą, która bądź to sama przez się, bądź to
w połączeniu z jakąś inną cechą lub grupą
cech bezpośrednio nadaje jej podmiotowi
status moralny, może być:
• (1) zdolność spełniania wyższych funkcji
psychicznych (psychologiczna „osobowość”)
• (2) człowieczeństwo jako przynależność do
gatunku ludzkiego
• (3) zdolność odczuwania (sentience)
• (4) bycie istotą żywą
główne pojęcia osoby
• (1) Osoba w znaczeniu potocznym:
istota ludzka (w odróżnieniu od rzeczy i
zwierząt)
• (2) Osoba w znaczeniu
psychologicznym: istota zdolna do
wyższych funkcji psychicznych
• (3) Osoba w znaczeniu normatywnym,
tzn. prawno-etycznym: istota
posiadająca prawa moralne i/lub
legislacyjne
dwa rozumienia „kryterium
A” (np. kryterium
osobowości)
• - A jest tym, dla czego szukamy
kryterium (np. kryterium osobowości
normatywnej)
• - A jest tym, co stanowi kryterium dla
czegoś innego (np. kryterium
osobowości psychologicznej)
warianty psychologicznego
pojęcia osoby
Różne warianty psychologicznego pojęcia
osoby uzyskuje się zależnie od tego
• A. jakie wyższe funkcje psychiczne uważa
się za istotne lub swoiste dla osoby
(pytanie o jakościowe warunki osobowości
psychologicznej)
• B. jak rozumie się zdolność do wyższych
funkcji psychicznych, którą musi posiadać
osoba (pytanie o modalne warunki
osobowości psychologicznej)
ad A rysy osobowości
psychologicznej
• - racjonalność
• - samoświadomość (refleksyjność)
• - autonomia
• - czynna moralna podmiotowość
(moral agency)
John Locke, psychologiczna
definicja osoby
• "Osoba" oznacza "istotę myślącą i
inteligentną, obdarzoną rozumem i
zdolnością refleksji, istotę, która może
ujmować siebie myślą jako samą siebie, to
znaczy: jako tę samą w różnych czasach i
miejscach myślącą rzecz." (471)
• a thinking intelligent being, that has
reason and reflection, and can consider
itself as itself, the same thinking thing in
different times and places
elementy definicji
Locke’a
• zdolność myślenia (niekoniecznie w
danej chwili realizowana)
• inteligencja
• rozum
• zdolność refleksji (samoświadomości)
• zdolność ujmowania swojej
tożsamości w czasie
sposoby posiadania zdolności do wyższych
funkcji psychicznych
• (1) istota, która posiada (lub wcześniej
posiadała) aktualną zdolność wyższych
funkcji psychicznych
• (2) istota, która posiada (lub wcześniej
posiadała) potencjalną zdolność wyższych
funkcji psychicznych
• (3) istota posiadająca gatunkową zdolność
wyższych funkcji psychicznych, tzn.
należąca do gatunku, którego normalne
osobniki posiadają (lub wcześniej
posiadały) aktualną lub potencjalną
zdolność wyższych funkcji psychicznych
osobowość psychologiczna
jako kryterium statusu
moralnego
Szczególny status moralny przysługuje
wszystkim istotom, które posiadają:
• (1) zaktualizowaną osobowość
psychologiczną
• (2) zaktualizowaną lub potencjalną
osobowość psychologiczną
• (3) zaktualizowaną, potencjalną lub
gatunkową osobowość psychologiczną
TOOLEY, ABORTION AND
INFANTICIDE (1972)
the self-consciousness requirement
• Pewien organizm posiada poważne prawo
do życia jedynie wtedy, gdy posiada
pojęcie jaźni (self) jako trwającego w
czasie podmiotu przeżyć i innych stanów
umysłu, i jest przekonany, że on sam jest
takim trwającym w czasie jestestwem.
• An organism possesses a serious right to
life only if it possesses the concept of a
self as a continuing subject of experiences
and other mental states, and believes that
it is itself such a continuing entity.
cztery główne etapy
• 1. analiza pojęcia „prawa do czegoś”,
• 2. eksplikacja pojęcia życia w
zestawieniu „prawo do życia”,
• 3. definicja pojęcia „prawa do życia”,
• 4. ustalenie koniecznego warunku
posiadania prawa do życia.
1. analiza pojęcia „prawa
do czegoś”
• zdanie „A ma prawo do X” znaczy mniej
więcej tyle samo, co zdanie „Jeżeli A pragnie
X, wówczas inni mają prima facie obowiązek
powstrzymać się od działań, które
pozbawiłyby go tej rzeczy”.
• „A ma prawo do X” znaczy mniej więcej tyle
samo, co zdanie „A jest tego rodzaju istotą,
która jest podmiotem przeżyć i innych
stanów umysłu, A jest zdolne do pragnienia
X, i jeśli A pragnie X, wówczas na innych
spoczywa prima facie obowiązek
powstrzymania się od działań, które
pozbawiłyby go tej rzeczy”.
2. eksplikacja pojęcia życia
w zestawieniu „prawo do
życia”
• „prawo do życia” jest wyrażeniem
mylącym, ponieważ tym, o co
naprawdę nam chodzi, nie jest
jedynie dalsze istnienie biologicznego
organizmu, lecz prawo pewnego
podmiotu przeżyć i innych stanów
umysłu do dalszego istnienia.
3. definicja pojęcia „prawa
do życia”
• zdanie „A ma prawo do tego, aby nadal
istnieć jako podmiot przeżyć i innych stanów
umysłu” znaczy mniej więcej tyle samo, co
zdanie „A jest podmiotem przeżyć i innych
stanów umysłu, A jest zdolny do pragnienia
tego, aby nadal istnieć jako podmiot przeżyć
i innych stanów umysłu, i jeśli A pragnie w
dalszym ciągu istnieć jako tego rodzaju
jestestwo, wówczas inni mają prima facie
obowiązek nie przeszkadzać mu w tym”.
4. ustalenie koniecznego warunku
posiadania prawa do życia
• "żadna istota nie może być istotą zdolną
pragnąć tego, by istniał pewien podmiot
przeżyć i innych stanów umysłu, jeżeli nie
posiada pojęcia takiego podmiotu. To dopełnia
uzasadnienie tezy, zgodnie z którą
koniecznym warunkiem tego, aby jakaś istota
miała poważne prawo do życia, jest to, aby
posiadała ona pojęcie jaźni jako trwającego w
czasie podmiotu przeżyć i innych stanów
umysłu, i aby była przekonana, że sama jest
takim jestestwem"
krytyka A
prawo do życia → zdolność pragnienia życia →
[?] zdolność abstrakcyjnego myślenia o życiu
• In order for me to have desires regarding my
future life it is surely sufficient that I "think"
("have a concept") of the particular kinds of
experiences that make up that life. But I can
obviously do this without having "the
[abstract] concept" experience, or the
concept life, let alone the concept self. Why
should the poor fetus or infant, in order to
have a right to life, be required to think of it
in sophisticated philosophical terms? (Pluhar
1977, s. 162)
krytyka B
• prawo do życia → [?] zdolność
pragnienia życia → zdolność
abstrakcyjnego myślenia o życiu