Znak, język i funkcje 

wypowiedzi.

(Semiotyka logiczna

logiczna teoria języka)

Wyraz „znak” (gr. semeion, łac. 
signum)  ma  szeroki  wachlarz 
znaczeń. 

Najogólniej 

znak 

można 

określić 

jako 

coś 

odbieranego  przez  zmysły,  a 
więc  pewien  układ  materialny 
(zjawisko  czy  zdarzenie),  za 
pomocą  którego  dochodzimy 
do poznania czegoś innego, niż 
tylko  sam  ten  układ  rzeczy. 
Znak  jest  zatem  swoistym 
bodźcem  wywołującym  w  nas 
określone myśli.   

Ze  względu  na  różne  kryteria  można 
wyodrębnić  różnego  rodzaju  znaki.  I  tak, 
ze względu na naturę znaków wyróżnia się 
znaki:  ruchowe,  świetlne  i  graficzne.  Ze 
względu  na  rodzaj  zmysłu  odbierającego 
znak:  słuchowe,  wzrokowe,  dotykowe  itp. 
Ze względu na charakter znaku: ikoniczne 
i symboliczne.
Znaki  ikoniczne  (obrazowe)  prezentują 
pewien 

fragment 

rzeczywistości 

na 

zasadzie  jakiegoś  podobieństwa.  Znakami 
takimi  są 

m. 

in. 

wykresy, 

szkice, 

piktogramy  (np.  rysunek  przekreślonego 
papierosa jest znakiem zakazu palenia).
Znaki  symboliczne  natomiast  prezentują 
coś  na  zasadzie  konwencji,  tak  jak:  herby, 
litery,  cyfry,  symbole  matematyczne  (np. 
znak większości „>”) itp.

Znaki  instrumentalne  charakteryzują  się  tym,  iż 
w ich przypadku najpierw należy rozpoznać znak, 
a dopiero             w kolejnym etapie następuje 
swego rodzaju przejście od znaku (łac.  ex signo) 
do  myślenia  o  czymś  innym.  Do  znaków 
instrumentalnych  zalicza  się  m.  in.:  symptom  – 
znak  naturalny  stanowiący  część  właściwą 
prezentowanego zjawiska (np. charakterystyczna 
wysypka jest symptomem odry u dziecka), hasło – 
umowny  znak  rozpoznawczy,  sygnał  –  znak 
umowny  przesyłany  na  odległość,  oznakę  (w 
węższym 

znaczeniu) 

– 

zwyczajowy 

znak, 

prezentujący  określony  stan  rzeczy  (tak  np.  w 
naszej kulturze przyjęło się, iż czarna opaska jest 
oznaką żałoby), pamiątkę, ślad itp. Niekiedy całą 
grupę 

niekonwencjonalnych 

znaków 

instrumentalnych,  czyli  takich,  przy  których 
zachodzi  pewna  naturalna  więź  pomiędzy 
znakiem,  a  tym,  na  co  on  wskazuje  (jak: 
symptom,  objaw,  wskaźnik,  ślad)  nazywa  się 
oznakami.

Znaki  formalne  charakteryzują  się  tym,  iż  nie 
zatrzymują  naszej  uwagi  na  sobie,  ale  kierują 
naszą  myśl  bezpośrednio  ku  temu,  co  oznaczają, 
do  czego  się  odnoszą  (łac.  in  signo).  Obecnie  tą 
właściwość  znaków  formalnych  określa  się 
mianem przezroczystości; gdyż przy tego rodzaju 
znakach  myśl  biegnie  bezpośrednio  poprzez 
znaki – jak światło przez szybę – do określonych 
przedmiotów  czy  stanów  rzeczy.  Tak  np.  gdy 
czytamy  pewien  opis,  to  zwykle  nie  zwracamy 
uwagi  na  sam  ów  opis,  na  układ  znaków 
graficznych,  ale  myślimy  wprost  o  opisywanym 
przedmiocie. 

Znaki  formalne  są  wielopostaciowe,  można  je 
nadawać             i odbierać na wiele sposobów. 
Są  one  znakami  czegoś  dla  kogoś,  kto  rozumie 
ich  znaczenie.  Właśnie  tego  rodzaju  znaki  służą 
do tworzenia języków.

Znak można pojmować albo jako jednostkowy 
przedmiot 

zlokalizowany 

w 

czasie 

i 

przestrzeni  (np.  grupa  fal  dźwiękowych 
tworzących  mowę  albo  układ  plamek  farby 
drukarskiej na papierze, który tworzy pismo), 
albo  jako  klasę  tego  rodzaju  konkretnych 
znaków, które są takie same (czy prawie takie 
same)  co  do  ich  brzmienia  lub  kształtu 
graficznego. 

W 

pierwszym 

przypadku 

mówimy          o  znakach  egzemplarzach,  w 
drugim o znakach-typach.
Pytanie:  na  czym  polega  więc  różnica 
pomiędzy  znakiem  językowym  a  tym,  co 
oznacza.  Otóż  czasami  może  to  być  związek 
podobieństwa, 

jak 

np. 

w 

przypadku 

onomatopei 

(„syk”, 

„brzęk”, 

„trzask”). 

Dotyczy  to  jednak  niewielkiej  liczby  znaków. 
Znaki 

językowe 

są 

znakami 

konwencjonalnymi.

Istnieją 

dwie 

zasadnicze 

teorie 

wyjaśniające 

sposób 

funkcjonowania 

znaków językowych: teoria asocjacyjna i 
teoria intencji znaczeniowych. 
Według  teorii  asocjacyjnej,  znak  kojarzy 
się  jego  użytkownikowi  z  tym,  do  czego 
on  się  odnosi.  Słabą  stroną  tej  teorii  jest 
fakt,  iż  kojarzenie  jest  subiektywne, 
trudne  do  ścisłego  określenia.  Natomiast 
zgodnie  z  powszechnie  przyjmowaną 
teorią 

intencji 

znaczeniowych 

znak 

językowy  niejako  ze  swojej  natury 
posiada  pewne  dążenie  (intencję)  do 
kierowania  myśli  ku  temu,  do  czego  się 
odnosi.  Na  tym  polega  przezroczystość 
znaków językowych.

Język  –  można  ogólnie  określić  jako 
system 

znaków 

formalnych, 

nazywanych 

wyrażeniami, 

uporządkowanych 

poprzez 

odpowiednie  reguły  składniowe  i 
znaczeniowe. 
Znaczenie  jakiegoś  wyrażenia  w 
pewnym  języku  jest  to  sposób 
rozumienia  tego  wyrażenia  poprzez 
ogół użytkowników języka.

Wyróżnia  się  dwa  typy  języków: 
języki naturalne i sztuczne.

Języki  naturalne  (etniczne)  – 
kształtowały  się  poprzez  wieki  w 
sposób  spontaniczny        i 
anonimowy.  Cechują  się  one 
uniwersalnością,  która  między 
innymi przejawia sie w tym, iż ich 
wypowiedzi 

mogą 

pełnić 

różnorakie funkcje. Do najczęściej 
wymienianych 

funkcji 

wypowiedzi  języka  naturalnego 
należą: 

funkcja 

(rola) 

ekspresyjna,  ewokatywna  oraz 
informacyjna.

Funkcja ekspresyjna wypowiedzi realizuje się 
poprzez 

wyrażanie 

różnych 

stanów 

psychicznych:  uczuć  radości,  bądź  smutku, 
przekonań,  przeżyć  (np.  poprzez  poezję),  itp. 
Wypowiedź 

językowa 

spełnia 

funkcję 

ewokatywną                      w  odniesieniu  do 
określonego  adresata,  jeśli  wywołuje                  u 
niego 

pewnego 

rodzaju 

przeżycia 

(np. 

estetyczne)  lub  oddziałuje  na  niego  tak,  aby 
nakłonić  go  do  przyjęcia  pewnych  przekonań 
czy  postaw,  bądź  do  podjęcia  albo  zaniechania 
określonych  działań.  Funkcja  ta  nazywana  jest 
także  perswazyjną  lub  sugestywną  Tego 
rodzaju  wypowiedziami  są  np.  rozkazy,  prośby, 
pytania  retoryczne  (typu:  „Czyż  nie  należy 
walczyć  z  lenistwem”)  itp.  Wypowiedź  pełni 
rolę 

informacyjną 

(inaczej: 

opisową, 

poznawczą), 

gdy 

stwierdza 

zachodzenie 

pewnego stanu rzeczy, czyli o czymś informuje.

Uniwersalność języków naturalnych przejawia 
się  również  w  tym,  że  nadają  się  one  do 
mówienia  zarówno        o  świecie,  jak  też  o 
samym języku.
Językiem  sztucznym  nazywa  się  taki  język, 
który  został  przez  kogoś  skonstruowany  dla 
jakichś  celów;  przy  czym  może  to  być  bądź 
język  sztuczny  typu  esperanto,  który          w 
zasadzie  tylko  genezą  różni  się  od  języka 
naturalnego, bądź tzw. język formalny.
Język  formalny  budowany  jest  dla  ściśle 
określonych,  zwykle  dość  wąskich  potrzeb, 
dla  jakiejś  dyscypliny  naukowej  bądź  nawet 
dla  pewnej  teorii  naukowej.  Dzięki  temu 
zarówno  słownictwo  takiego  języka,  jak  też 
reguły użycia wyrażeń (np. reguły składni) są 
tu  dokładnie  ustalone.  Przykładem  takiego 
języka  jest  język  matematyki  czy  logiki 
formalnej.

J.  Przybyłowski,  Logika  z  ogólną  metodologią 
nauk.
T. Widła, D.  Zienkiewicz, Logika.