dr Beata Piórecka

Cukrzyca 

Choroby tarczycy

Cukrzyca

grupa chorób metabolicznych, które 

charakteryzuje hiperglikemia wynikająca z 

zaburzenia wydzielania lub działania insuliny
ostre powikłania zagrażające życiu
przewlekłe powikłania – dotyczą wszystkich 

narządów

• układ sercowo-naczyniowy
• układ nerwowy
• oczy
• nerki

Konieczne prowadzenie badań przesiewowych – u 

połowy chorych w chwili rozpoznania są obecne 

późne powikłania.

BP

Zasady prowadzenia badań przesiewowych

Co 3 lata u każdej osoby po 45 r.ż.
Niezależnie od wieku, co roku w grupach ryzyka:

• BMI 25
• dodatni wywiad rodzinny (rodzice, rodzeństwo)
• mała aktywność fizyczna
• grupa środowiskowa lub etniczna o zwiększonym ryzyku
• wcześniej stwierdzona nieprawidłowa glikemia na czczo 

lub nietolerancja cukrzycy

• przebyta cukrzyca ciężarnych
• urodzenie dziecka o masie >4 kg
• nadciśnienie tętnicze
• zespół policystycznych jajników
• choroba układu sercowo-naczyniowego

BP

Zgodnie z obecnie obowiązującą klasyfikacją 
wyróżnia się 

dwa podstawowe typy cukrzycy:

 

 cukrzycę typu 1 (insulinozależną, młodzieńczą) 
- trzustka w ogóle nie produkuje insuliny, wymaga 
ona stałego leczenia insuliną;
 

cukrzycę typu 2 (insulinoniezależną, dorosłych) 
- insuliny jest zbyt mało lub komórki ciała nie są 
zdolne do wykorzystania własnej insuliny 
(insulinooporność), leczenie doustnymi lekami 
obniżającymi poziom cukru w krwi lub insuliną. 

BP

BP

Rola insuliny polega na

: 

o wykorzystywaniu cukrów i tłuszczów jako materiału 
energetycznego dla komórek; 

o magazynowaniu nadmiernej ilości cukrów w postaci zapasów; 

o wytwarzaniu białek z substancji znajdujących się w 
pożywieniu. 

Normy poziomu cukru  
Poziom cukru we krwi na czczo < 110 mg%
Poziom cukru we krwi 2 h po posiłku < 140 mg%
Poziom cukru we krwi przed snem < 120 mg%
Hb A1c < 6%

Hemoglobina glikowana (HbA1c) to oznaczenie 
hemoglobiny, która została połączona z glukozą. 
Jest to parametr odzwierciedlający średnie wartości 
poziomów cukru we krwi z ostatnich 3 miesięcy przed 
oznaczeniem, pozwala na ocenę stopnia wyrównania 
cukrzycy. Jej zwiększona ilość wskazuje na 
podwyższone poziomy cukru we krwi.

BP

W cukrzycy na bilans składają się:
 

 poziom cukru we krwi, 

 masa ciała, 

 ciśnienie tętnicze krwi,

 wysiłek fizyczny,

 samopoczucie. 

BP

Na typowy 

zespół objawów klinicznych w cukrzycy 

składają się: 

 zmęczenie, osłabienie, senność,

 wielomocz (czyli częste oddawanie dużej ilości moczu) 

 nadmierne pragnienie (do kilku litrów dziennie więcej 
niż dotychczas), 

 zwiększony apetyt, 

 utrata masy ciała (chudnięcie),

 nawracające drożdżakowe infekcje w okolicach 
narządów płciowych, 

 nudności, wymioty, bóle brzucha i głowy,

 uczucie pieczenia w jamie ustnej,

 w skrajnych przypadkach - wyczuwalny zapach acetonu 
w wydychanym przez chorego powietrzu,

 śpiączka hiperglikemiczna.

BP

Ostre powikłania cukrzycy:

- 

Niedocukrzenie

 (Hipoglikemia)

- 

Nadmiar cukru w surowicy krwi 

(Hiperglikemia)

PRZEWLEKŁE –PÓŹNE POWIKŁANIA CUKRZYCY

- 

uszkodzenie wzroku (retinopatia, zaćma);

- uszkodzenie nerek (nefropatia);

- miażdżyca tętnic;

- choroby układu krążenia;

- zaburzenia w czynności układu nerwowego 
(neuropatia).

BP

HIPOGLIKEMIA

  - chory może odczuwać:

drżenie rąk, zimny pot, „wilczy apetyt”,  bladość 
skóry, „szybkie bicie" serca, może dziwnie się 
zachowywać, może mieć trudności w koncentracji lub 
doświadczać podwójnego widzenia.

Hipoglikemię wywołują najczęściej:

• niedostosowana dawka insuliny lub leku doustnego do 
aktualnego poziomu cukru we krwi (zbyt duża dawka insuliny, 
nieprawidłowe miejsce wstrzyknięcia, zbyt duża przerwa między 
wstrzyknięciem a spożytym posiłkiem),

• błędy w odżywianiu (ominięcie posiłku, zmiana jego ilości -  
mniej węglowodanów, zbyt duża przerwa między posiłkami),

• zbyt duży, nagły wysiłek fizyczny,

• ubytek masy ciała,

• spożycie alkoholu,

• narkotyki.

BP

Postępowanie doraźne w hipoglikemii

:

 chory przytomny – 10-20 g glukozy lub osłodzony 

płyn; węglowodany złożone, kontrola glikemii po 

60 min.

 zaburzenia świadomości: 20% roztwór glukozy iv. 

(0,2 g glukozy/kg m.c.), następnie wlew 10% 

roztworu glukozy; w razie braku dostępu do żyły 1 

mg glukagonu im., brak poprawy  powtórzyć po 
10 min. (nie podawać chorym leczonym lekami 

doustnymi oraz po spożyciu alkoholu)

BP

HIPERGLIKEMIĘ

 wywołują najczęściej:

•

zaniedbania w samokontroli (błędy w 
insulinoterapii - zbyt mała dawka insuliny lub 
pominięcie zastrzyku, pominięcie dawki leku 
doustnego),

•

błędy dietetyczne (zbyt duża ilość węglowodanów 
w posiłku, nadmierna ilość alkoholu),

•

zbyt mała aktywność fizyczna,

•

dodatkowa choroba (infekcja, gorączka, zatrucie 
pokarmowe, uraz, operacja).

BP

PRZEWLEKŁE – PÓŹNE POWIKŁANIA CUKRZYCY

Retinopatia cukrzycowa 

to uszkodzenie narządu 

wzroku związane ze zmianami w siatkówce, której 
uszkodzenie powoduje upośledzenie widzenia. 
Diagnostyka: badanie dna oka 

Retinopatię cukrzycową dzieli się na:

• prostą - w większości wypadków wymagającą tylko 
obserwacji pacjenta,

• przedproliferacyjną,

• proliferacyjną. 
Dwa ostatnie stadia wymagają intensywnej terapii 
okulistycznej i często leczenia laserem (laseroterapii). 
Nieleczona retinopatia może prowadzić do utraty 
wzroku. 

BP

Nefropatia cukrzycowa 

polega na uszkodzeniu 

kłębuszków nerkowych, odpowiedzialnych za filtrowanie 
krwi i usuwanie z organizmu zbędnych i szkodliwych 
produktów przemiany materii. 
Stan ten prowadzi do niewydolności nerek.

Neuropatia cukrzycowa 

- dochodzi do uszkodzenia 

nerwów. Objawy mogą być różnorodne i zależą od tego, 
które nerwy są uszkodzone. Najczęściej występuje 
polineuropatia obwodowa, która objawia się bardzo 
charakterystycznie uczuciem palenia i pieczenia stóp 
oraz dłoni, głównie w godzinach nocnych. U chorych z 
neuropatią częściej dochodzi do powstania stopy 
cukrzycowej. 

BP

Powikłania  makroangiopatyczne: 

 choroba wieńcowa,

 niedokrwienie kończyn dolnych,

 choroba naczyń mózgowych. 

Choroba wieńcowa znacznie częściej występuje u chorych na 
cukrzycę i jest spowodowana zwężeniem tętnic wieńcowych, 
odpowiedzialnych za ukrwienie serca. Choroba ta może 
doprowadzić do zawału mięśnia sercowego. 
Choroba niedokrwienna kończyn dolnych jest wywołana 
miażdżycą tętnic. Początkowo objawia się bólami nóg w czasie 
chodzenia (chromanie przestankowe). W przypadku bardziej 
nasilonych zmianach miażdżycowych może dochodzić do 
martwicy obwodowych części stopy (palce, pięta). 
Choroba naczyń mózgowych zdarza się częściej u chorych 
na cukrzycę. Jest spowodowana zaburzeniami ukrwienia mózgu. 
Może doprowadzać do przejściowych niedowładów 
(przemijające ataki niedokrwienne) oraz do udaru mózgu. Przy 
udarze mózgu występują niedowłady i porażenia (np. kończyn).

BP

PRZEWLEKŁE – PÓŹNE POWIKŁANIA CUKRZYCY

 Ryzyko rozwoju stopy cukrzycowej

deformacja stopy
brak edukacji chorego
niewłaściwa higiena stóp
niewłaściwe obuwie
Modzele  (Haluksy)(duże, plackowate narośla zgrubiałej 

skóry - stosunkowo miękkie, żółtawe o niewyraźnych 

granicach. Występują zazwyczaj na podeszwie stopy, pod 

jedną z główek kości śródstopia)
długoletnia cukrzyca

 Duże ryzyko rozwoju stopy cukrzycowej

neuropatia lub zmiany naczyniowe
owrzodzenie w wywiadzie
staw Charcota (wtórny zespół chorobowy, powstający w 

wyniku zniszczenia stawu po utracie czucia obwodowego)



Owrzodzenie powierzchowne lub głębokie, zakażenie t

kanek

BP

Cukrzyca u osób w podeszłym wieku

Częstość cukrzycy w populacji >65 roku życia 40%
Odmienna symptomatologia
Cele leczenia powinny uwzględnić przewidywany czas 

przeżycia (<10 lat, >10 lat), stan czynnościowy chorego i 

jakość życia
W wyborze leczenia hipoglikemizującego należy uwzględnić 

specyfikę stanu klinicznego
Brak specyficznych zaleceń leczenia dietetycznego
Leki doustne: 

• unikać pochodnych sulfonylomocznika o przedłużonym 

działaniu

• metformina – względne przeciwwskazanie po 75 roku 

życia

• agoniści receptora PPAR – zachować dużą ostrożność

Znaczenie edukacji chorego i opiekuna

BP

BP

W leczeniu cukrzycy typu 2 należy dążyć do trzech 
najważniejszych celów: 

1. utrzymania poziomu cukru w granicach 90-140 mg/dl, a stężenia 
hemoglobiny glikowanej (HbA1c) w zakresie 6-7%,
2. obniżenia ciśnienia tętniczego poniżej 130/80 mm Hg; 
3. obniżenia stężenia cholesterolu frakcji LDL poniżej 100 mg/dl; 
utrzymania stężenia cholesterolu frakcji HDL powyżej wartości 40 
mg/dl u mężczyzn i powyżej 50 mg/dl u kobiet, obniżenia stężenia 
triglicerydów poniżej 150 mg/dl. 

Wyniki najnowszych badań przeprowadzonych w Stanach 
Zjednoczonych ujawniły, że zaledwie 12% chorych na cukrzycę 
osiąga te cele. Wymaga to starannej edukacji pacjentów (często 
także ich rodzin), która obejmuje naukę prawidłowego odżywiania, 
wprowadzenie zwiększonej aktywności fizycznej, konieczność 
samokontroli. Aby skutecznie chronić chorych na cukrzycę przed jej 
naczyniowymi powikłaniami, należy także bezwzględnie zabronić im 
palenia tytoniu oraz zastosować w terapii aspirynę (w przypadkach, 
w których nie ma przeciwwskazań).

BP

Doustne leki hipoglikemizujące, 
doustne leki przeciwcukrzycowe

Mają różny mechanizm działania i należą do kilku grup: 

•1) pochodne sulfonylomocznika (I generacja - 
tolbutamid, chlorpropamid, II generacja m.in. - 
glibenklamid, gliklazyd, glipizyd, III generacja - 
glimepiryd), które zwiększają wydzielanie insuliny przez 
trzustkę, 

• 2) bigwanidy (np. metformina), hamujące 
wytwarzanie glukozy w wątrobie i zwiększające 
wrażliwość tkanek na insulinę, 

• 3) pochodne kwasu benzoesowego (repaglinid), 
nowe, silne leki, o działaniu podobnym do działania 
pochodnych sulfonylomocznika, 

• 4) tiazolidynodienony: a) glitazony (troglitazon, 
rozyglitazon, pioglitazon) - zwiększające wrażliwość 
tkanek na insulinę, b) inhibitory enzymu alfa-glikozydazy 
(akarboza), zaburzające rozkład węglowodanów i 
wchłanianie glukozy w przewodzie pokarmowym.

LECZENIE CUKRZYCY

Dobre wyrównanie cukrzycy można osiągnąć poprzez 
odpowiednie dawkowanie 

insuliny

, które musi być 

dostosowane do posiłków (a ściślej do ilości 
zawartych w nich węglowodanów) oraz do 
aktywności fizycznej chorego (im większa aktywność 
tym mniejsze zapotrzebowanie na insulinę). 

Obecnie w terapii korzysta się wyłącznie z ludzkich 
insulin (mających identyczny skład chemiczny jak 
insulina w ludzkim organizmie), które są 
produkowane metodami inżynierii genetycznej. 

BP

W leczeniu najczęściej stosuje się insuliny :

 

krótkodziałające

, które są przezroczyste (np. 

Humulin R, Actrapid, Gensulin R) 

 

o pośrednim czasie działania

, które są mętnymi 

zawiesinami (np. Humulin N, Insulatard, Gensulin N). 

Powszechnie stosowany obecnie schemat podawania 
insuliny polega na wielokrotnych wstrzyknięciach w 
ciągu doby. Jest to tzw. intensywna insulinoterapia, w 
której krótkodziałającą insulinę podaje się przed 
śniadaniem, obiadem i kolacją, a insulinę o 
pośrednim czasie działania przed snem (także zwykle 
rano). Dla ułatwienia wykonania iniekcji zastosowanie 
mają „peny”.

BP

Ostatnio coraz częściej w tym modelu leczenia 
insulinę krótkodziałającą zastępuje się jej 

szybkodziałającym analogiem 

(np. 

Humalog, 

Novorapid

), a insulinę o pośrednim czasie działania 

zastępuje się jej 

długodziałającym analogiem 

(

Lantus

), który utrzymuje stałe stężenie we krwi 

przez 24 godziny i dlatego podaje się ją tylko raz 
na dobę. 
 

Analogi insuliny

 - są to celowo zmienione pod 

względem chemicznym insuliny dla wydłużenia lub 
skrócenia ich czasu działania w organizmie. 
Działają szybciej i lepiej obniżają poziom cukru po 
posiłku. Można je podawać bezpośrednio przed 
posiłkiem i rzadziej powodują niedocukrzenia. 

BP

Tarczyca

 - niezbędny do życia narząd wydzielenia 

wewnętrznego położony w okolicy szyi, którego 
funkcje nie są jeszcze do końca poznane. 

Dwa główne hormony produkowane i wydzielane do 
krwi przez tarczycę to: 

• tyroksyna (T4)

• trójjodotyronina (T3)

Choroby gruczołu tarczowego (tarczycy) są bardzo 
rozpowszechnione. 
Dotyczą one przede wszystkim kobiet, które chorują 
kilkakrotnie częściej od mężczyzn.

BP

Najczęstsze choroby tarczycy to

: 

1. 

Nadczynność

 lub 

niedoczynność

 tarczycy -

nadmierna lub niedostateczna produkcja hormonów.

2. 

Wole guzkowe

 - obecność tzw. guzków tarczycy. 

Obecność guzków tarczycy stwierdza się u 50-60 % 
kobiet w Polsce, natomiast zapalenia tarczycy u ok. 
10 % osób w wieku powyżej 70 r.ż. 

3. 

Zapalenia tarczycy 

(coraz częściej obserwuje 

się też zapalenie tarczycy wywołane przez 
amiodaron – lek kardiologiczny o nazwie Cordarone 
czy Opacorden).

BP

Nadczynność tarczycy

 - stan nadmiernej produkcji 

hormonów tarczycy. 

Przyczyny:

 

- guzki toksyczne (produkujące hormony – gruczolak 
toksyczny), 
- zapalenia tarczycy (najczęściej typu Graves-
Basedowa) 

- niezwykle rzadko choroby przysadki i inne choroby.

Rozpoznanie:

- badania poziomu hormonów w krwi – najczulszym jest TSH,

- badanie USG tarczycy, w uzasadnionych przypadkach biopsja 
(nakłucie) guzka tarczycy,

- scyntygrafia tarczycy (badanie jodochwytności) 

- w zapaleniach tarczycy badania tzw. przeciwciał 
przeciwtarczycowych we krwi (aTPO, TRAB)

 

Objawy nadczynności tarczycy 

(narastają 

stopniowo):

• nadpobudliwość (płaczliwość, drażliwość, a nawet 
wybuchowość), 

• spadek masy ciała pomimo apetytu, 

• ciągła szybka akcja serca, 

• czasami osłabienie mięśni,

• potliwość oraz uczucie gorąca,

• drżenie rąk,

• obrzęki stóp i podudzi, 

• zaburzenia snu, 

• uporczywe biegunki,

• zakłócenia cyklu miesięcznego u kobiet.

BP

Niedoczynność tarczycy

 - niedostateczna produkcja 

hormonów tarczycy. 

Objawy:

• suchość skóry (zwłaszcza na łokciach i kolanach) 

• obrzęki, 

• wzrost masy ciała (ale nie ilości tkanki tłuszczowej),

• osłabienie 

• objawy depresyjne,

• spadek sprawności intelektualnej. 

BP

Następstwa niedoczynności tarczycy

 to m.in.: 

- choroby serca, 

- otyłość, 

- cukrzyca, 

- choroby płuc, 

- choroby kobiece, 

- bezpłodność. 

Przyczynia się ona do absencji chorobowej (w 
wyniku częstych infekcji) oraz przedwczesnego 
starzenia się i związanych z tym kosztów.

BP

Zapalenia tarczycy 

Jest ich kilka rodzajów - najczęstszym zapaleniem 
tarczycy jest tzw. 

choroba Hashimoto 

(powoduje 

niedoczynność, rzadko nadczynność)
Innym powszechnie występującym jest 

choroba 

Graves-Basedova

 (wywołuje nadczynność, 

rzadko niedoczynność) to schorzenie o podłożu 
psychosomatycznym - czynnikiem wyzwalającym 
często są stresy. Oprócz zmian w tarczycy może 
wywołać objawy oczne:

• ból i pieczenie gałek ocznych, 

• czasami wytrzeszcz gałek, 

• podwójne widzenie, 

• zaburzenia widzenia kolorów. 

BP