1
Zarządzanie jakością i
produktami chemicznymi
1
Zarządzanie jakością i
produktami chemicznymi
2
• Podstawy prawne badań i certyfikacji
• Normalizacja jakości i usług.
• Normy zarządzające systemami zapewnienia jakości
• Zasady i metodyka opracowania norm
• Jakość w zarządzaniu produkcją
• Akredytacja laboratoriów i metodyka badania ich
fachowości.
• Regulacje prawne w zakresie prac z chemikaliami
• Poziomy zagrożeń chemikaliami
• Przepisy dotyczące składowania, transportu i utylizacji
substancji chemicznych
Zakres:
3
Zarządzanie jakością i jej
normalizacja
Jakość to, to co sprawia, że rzecz jest
rzeczą, którą jest…
Arystoteles
4
Jakość…
Jakość to ogół właściwości obiektu wiążących się z
jego zdolnością do zaspokojenia stwierdzonych
i przewidywanych potrzeb (obiektem może być wyrób,
działanie, proces, osoba, organizacja, lub dowolna
kombinacja w. wym.)
ISO
8402:1996
Jakość to stopień, w jakim zbiór spójnych
właściwości spełnia wymagania (wymaganie to potrzeba
lub oczekiwanie,
które zostało ustalone, przyjęte zwyczajowo lub jest
obowiązkowe)
ISO 9000:2000
Jakość jest wtedy, gdy do dostawcy wraca klient a nie
wyrób…
5
Zarządzanie jakością …
…
to planowanie, organizowanie, motywowanie i kontrola
wszystkich działań dotyczących jakości.
„ Zarządzanie jakością to skoordynowane działania
dotyczące kierowania organizacją i jej nadzorowania w
odniesieniu do jakości”
(Obejmuje ono ustanowienie polityki jakości i celów
dotyczących jakości, planowanie jakości, sterowanie
jakością, zapewnienie jakości i doskonalenie jakości)
ISO 9000:2000
6
Etapy powstawania jakości wyrobu …
badania i
studia,
koncepcja
wyrobu
przygotowanie
konstrukcyjne
przygotowanie
technologiczn
e
uruchomienie
produkcji i
produkcja
przygotowanie
eksploatacji
i użytkowanie
Jakość typu
Jakość wykonania
Jakość
eksploatacyjna
7
System zapewnienia jakości
…
…
to część zarządzania jakością ukierunkowana na
stworzenie zaufania, że wymagania dotyczące jakości
będą spełnione
• Jakość to cecha wyrobu,
• Zapewnienie jakości – to część zarządzania jakością
ukierunkowana na stworzenie zaufania, że wymagania
dotyczące jakości będą spełnione.
Zapewnienie jakości to cecha jego dostawcy
(producenta, dystrybutora, detalisty)
Należy jednak pamiętać, że to :
„
Człowiek jest twórcą i
sprawcą jakości każdego wyrobu i usługi, a jednocześnie jest
on sędzią w ocenie poziomu jakości, ferując swój wyrok w
postaci osobistej satysfakcji”
8
Struktura organizacyjna jednoznaczne określenie
odpowiedzialności i uprawnień
Procesy
wzajemnie powiązanie działania i
środki przekształcające stany
wejściowe w stany wyjściowe
Procedury
ściśle określone sposoby
postępowania przy realizacji
procesów
Zasoby np. pracownicy z ich kwalifikacjami
i doświadczeniem zawodowym
9
ISO 9000:1994
ISO 8402. Terminologia
ISO 8402. Terminologia
zawiera podstawowe pojęcia i definicje
ISO 9000
Wytyczne
wyboru
ISO 9000
Wytyczne
wyboru
ISO 9001
ISO 9001
ISO 9002
ISO 9002
ISO 9003
Modele
systemu
jakości
ISO 9003
Modele
systemu
jakości
ISO 9004
Elementy
systemu
jakości
ISO 9004
Elementy
systemu
jakości
podpowiada, który model
systemu jakości wybrać i jak go
zastosować
podpowiada, co zrobić, aby
zarządzać elementami systemu
jakości opisanymi w wybranym
modelu
10
Elementy systemów jakości wg
odpowiednich norm
Nr pkt.
normy
Tytuł elementu i systemu jakości
ISO
9001
ISO
9002
ISO
9003
ISO
9004
4.1
Odpowiedzialność kierownictwa
°
4
4.2
System jakości
°
5
4.3
Przegląd umowy
-
4.4
Sterowanie projektem
-
-
8
4.5
Nadzór nad dokumentami i
danymi
5.3 ;
11.5
4.6
Zakupy
-
9
4.7
Nadzór wyrobu dostarczonego do
klienta
-
4,8
Identyfikacja i identyfikowalność
wyrobu
°
11.2
4.9
Sterowanie procesem
-
10 ; 11
4.10
Kontrola i badania
°
12
4.11
Nadzór wyposażenia do kontroli i
badań
13
11
Nr
pkt.
normy
Tytuł elementu i systemu jakości
ISO
9001
ISO
9002
ISO
9003
ISO
9004
4.12
Status kontroli i badania
11.7
4.13
Nadzór wyrobu niezgodnego z
wymogami
°
14
4.14
Działania korygujące i
zapobiegawcze
°
15
4.15
Postępowanie z wyrobem, jego
pakowanie, przechowywanie,
wysyłanie, dostarczanie
10,4 ;
16.1
4.16
Nadzór zapisów dotyczących jakości
°
5.13 ;
17.2
4.17
Wewnętrzne audity jakości
°
5.4
4.18
Szkolenie
°
18.1
4.19
Serwis
-
16.4
4.20
Metody statystyczne
°
20
12
Normy z serii ISO 9000
Normy ISO serii 9000 stanowią kodyfikację ogólnych
zasad jakości i zbiór norm powszechnie uznawanych na
świecie, zostały one stworzone jako wzorzec przez
Międzynarodową Organizację Normalizacyjną ISO w 1987
roku
O normach ISO serii 9000 można powiedzieć, że mają
organizacyjny charakter. Oddziałując na różne sfery
funkcjonowania przedsiębiorstwa pozwalają (a często wręcz
wymuszają) m.in. uporządkowanie struktury organizacyjnej,
zrewidowanie zakresów obowiązków, udrożnienie kanałów
informacyjnych, udoskonalenie i udokumentowanie
procesów, itp
13
Normy z serii ISO 9000
• Normy wymagają określonego stopnia formalizacji
działań między innymi poprzez opisanie ich w
dokumentach systemowych, precyzyjne określenie
odpowiedzialności, zapisywanie rezultatów. Jest to
korzystne wówczas, gdy zarządzanie i wykonawstwo
mają charakter intuicyjny oraz brak jest jasnych i
stałych reguł funkcjonowania przedsiębiorstwa w
różnych obszarach
.
14
Normy z serii ISO 9000
• Organizacyjny charakter norm to jeden z powodów, dla
których normy ISO są przeciwstawiane normom
technicznym. Z ich treści wynika, że są one
uzupełnieniem, a nie alternatywą w stosunku do wymagań
technicznych dotyczących wyrobu lub usługi. Nie
zachęcają do osiągania najwyższej jakości lub obniżania
kosztów wytwarzania.
• Przedmiotem ich zainteresowania jest system jako całość.
Dlatego nie przedstawiają one konkretnych rozwiązań czy
wymagań, a tylko bardzo ogólne, minimalne zalecenia,
które zagwarantują wykonanie wyrobu zgodnie z
kryteriami przyjętymi przez przedsiębiorstwo.
15
Normy z serii ISO 9000
• Zastosowanie norm ISO i wdrożenie systemu jakości jest
dla firmy dobrowolne. Nie ma przepisów nakazujących
działania w tym zakresie. Fakultatywny charakter norm
jest jednak sprawą dyskusyjną. Mimo formalnej
dobrowolności, przedsiębiorstwo często staje przed
koniecznością budowy systemu jakości ze względu na
silne naciski ze strony klientów.
• Normy ISO mają dynamiczny charakter, który może być
rozumiany dwojako. Po pierwsze wymagają one stałego
doskonalenia systemu, pracy nad nim, aby możliwe było
zaspokojenie ciągle zmieniających się potrzeb klientów i
samego przedsiębiorstwa. Po drugie normy same
podlegają zmianom i są sukcesywnie nowelizowane przez
odpowiednie organy
16
Filozofią tych norm jest zaproponowanie szefowi
kierującemu jakością rodzaj dyscypliny funkcjonalnej,
której zasady streszczają się w trzech sformułowaniach:
– Postanów, co masz zrobić
– Zrób to, co postanowiłeś
– Zarejestruj to, co zrobiłeś
Aktualizacja norm w 1996 roku. Seria norm ISO
9000 zawierała 5 odrębnych dokumentów
Filozofia Norm
17
Normy ISO
9000
Normy określające wytyczne
Normy opisujące
wymagania
ISO
9000
ISO
9004
ISO
9001
ISO
9002
ISO
9003
18
ISO 9000
Podawała rady umożliwiające zadecydowanie o
tym, którą z 3 norm 9001-9003 można
zastosować w przedsiębiorstwie i jakich
środków użyć, aby zapewnić skuteczne
wdrożenie normy
ISO 9001-
9003
ISO 9004
Zawierały wymagania, które przedsiębiorstwo
musiało spełnić, aby otrzymać certyfikat
jakości ISO
Norma ta podawała wytyczne dla systemu
zarządzania jakością (zbiór rad mających pomóc
po otrzymaniu już certyfikatu)
19
Jakie firmy mogą otrzymać
certyfikat ?
Główną cechą charakterystyczną normy ISO 9000
jest możliwość ich zastosowania zarówno w
przedsiębiorstwach usługowych jak i wytwórczych
Norma może być stosowana w całej gospodarce
światowej. Tak więc przedsiębiorstwo belgijskie może
zaufać przedsiębiorstwu certyfikowanemu w Rosji lub
innym kraju gdzie obowiązuje norma
20
Jak uzyskać certyfikat ?
• Musi być wdrożony w przedsiębiorstwie system
zarządzania funkcjonujący według zasad norm
jakości
• System ten musi obowiązkowo być zapisany w
dokumencie uznanym przez normy ISO serii 9000
(księdze jakości)
• System jakości musi rzeczywiście funkcjonować w
przedsiębiorstwie
21
Tekst normy międzynarodowej ISO 9000:2000 został
przygotowany przez Komitet Techniczny ISO/TC 176
„Zarządzanie jakością i zapewnienie jakości”, Podkomitet
1 „Pojęcia i terminologia” we współpracy z Centrum
Zarządzania CEN (CMC)
W ISO 9000 opisano podstawowe wytyczne
systemów zarządzania jakością i określono terminologię
dotyczącą systemów zarządzania jakością
Określono osiem zasad zarządzania jakością, które
najwyższe kierownictwo może wykorzystać do uzyskania
poprawy funkcjonowania organizacji. Tworzą one
podstawy norm z rodziny ISO 9000.
ISO 9000
22
Orientacja na klienta
•
Przywództwo
•
Zaangażowanie ludzi
•
Podejście procesowe
•
Podejście systemowe do zarządzania
•
Ciągłe doskonalenie
•
Podejmowanie decyzji na podstawie faktów
•
Wzajemne korzystne powiązania z dostawcami
ISO 9000
23
Forma normy
ISO 9000
Z a k re s n o rm y
P o d s ta w y s y s te m ó w
z a rz ą d z a n ia ja k o ś c ią
T e rm in y i D e fin ic je
IS O 9 0 0 0
24
Zakres normy
Opisuje co jest tematem normy oraz do kogo jest
kierowana
Podstawy systemów
zarządzania
• uzasadnienie systemów zarządzania jakością,
• wymagania dotyczące systemów zarządzania jakością i
wymagania
dotyczące wyrobów,
• podejście do systemów zarządzania jakością,
• podejście procesowe,
• polityka jakości i cele dotyczące jakości,
• rola najwyższego kierownictwa w systemie zarządzania
jakością,
25
• dokumentacja
• ocenianie systemów zarządzania jakością,
• ciągłe doskonalenie,
• znaczenie metod statystycznych,
• systemy zarządzania jakością a inne obszary systemu,
• zarządzania organizacją
• powiązanie między systemami zarządzania jakością a
modelami
doskonałości
26
Systemy zarządzania jakością mogą pomagać
organizacjom w zwiększaniu zadowolenia klienta.
Podejście uwzględniające system zarządzania jakością
zachęca organizacje do analizowania wymagań klienta,
określania procesów przyczyniających się do otrzymania
wyrobu akceptowanego przez klienta i utrzymania tych
procesów pod nadzorem
Uzasadnienie systemów zarządzania
jakością
27
Podejście do systemów zarządzania jakością
określenie potrzeb i oczekiwań klientów i innych
zainteresowanych
stron,
ustanowienie polityki i celów
określenie procesów niezbędnych do osiągnięcia celów,
określenie i i zapewnienie zasobów niezbędnych do
osiągniecia
celów,
ustanowienie metod pomiaru skuteczności i efektywności
każdego
procesu
zastosowanie tych pomiarów do określenia skuteczności i
efektywności każdego procesu,
określenie środków zapobiegających niezgodnością i
eliminujących ich przyczyny,
ustanowienie i zastosowanie procesu ciągłego
doskonalenia
systemu zarządzania
28
Podejście procesowe
Organizacje, aby funkcjonować skutecznie, powinny
identyfikować i zarządzać licznymi wzajemnie powiązanymi
i wzajemnie oddziałującymi procesami.
Celem niniejszej normy międzynarodowej jest
zachęcanie do przyjęcia podejścia procesowego w
zarządzaniu organizacją
Polityka jakości i cele dotyczące
jakości
Polityka jakości i cele dotyczące jakości są ustanawiane
jako wytyczne do kierowania organizacją. Zarówno polityka,
jak i cele determinują pożądane wyniki i są pomocne
organizacji w wykorzystaniu jej zasobów do osiągnięcia tych
wyników.
29
Dokumentacja
Dokumentacja umożliwia komunikowanie
zamiarów i spójności działania. Jej stosowanie
przyczynia się do:
osiągnięcia zgodności z wymaganiami klienta,
zapewnienie odpowiedniego szkolenia,
dostarczenie dowodu obiektywnego,
ocena skuteczności i ciągłej przydatności
systemu
zarządzania jakością
30
Celem ciągłego doskonalenia systemu zarządzania
jakością jest zwiększenie prawdopodobieństwa wzrostu
zadowolenia klienta.
Działania dotyczące ciągłego doskonalenia obejmują:
• analizowanie i ocenianie istniejących sytuacji w celu
zidentyfikowania obszarów do doskonalenia,
• ustanowienie celów dotyczących doskonalenia,
• poszukiwanie możliwych rozwiązań do osiągnięcia,
• ocenianie tych rozwiązań i dokonywania wyboru,
• wdrażanie wybranych rozwiązań
• formalizowanie zmian
Ciągłe doskonalenie
31
Znaczenie metod statystycznych
Wykorzystywanie metod statystycznych może
pomóc w zrozumieniu zmienności i tym samym
może pomóc organizacjom rozwiązywać problemy
oraz poprawiać skuteczność i efektywność.
Powiązania między systemami zarządzania
jakością a modelami doskonałości
pozwala organizacji na zidentyfikowanie jej mocnych i
słabych stron,
zawiera postanowienia dotyczące oceny w stosunku do
modeli
głównych,
dostarcza podstaw do ciągłego doskonalenia,
zawiera postanowienia dotyczące zewnętrznego uznawania
32
Terminy i Definicje
• terminy dotyczące jakości,
• terminy dotyczące zarządzania,
• terminy dotyczące organizacji,
• terminy dotyczące właściwości,
• terminy dotyczące zgodności,
• terminy dotyczące dokumentacji.
• terminy dotyczące badań,
• terminy dotyczące auditu,
• terminy dotyczące zapewniania jakości procesów
pomiarowych
33
Norma PN–EN ISO 9001:2000 –
Systemy zarządzania jakością
• Znowelizowana norma ISO 9001:2000, zastąpiła
dotychczasowe normy ISO 9001, 9002 i 9003.
Norma ta ma charakter modelowy i precyzuje
wymagania dotyczące systemów zarządzania
jakością w przedsiębiorstwach. Należy je spełnić w
celu wykazania (podczas oceny związanej z
zewnętrznym zapewnieniem jakości) zdolności do
sprostania potrzebom klientów. Wymagania te są
minimalne i nie powinny stanowić problemu dla
właściwie zorganizowanego i funkcjonującego
przedsiębiorstwa. Są sformułowane w taki sposób,
aby wskazać przedsiębiorstwu co powinno zrobić, a
jednocześnie dać mu swobodę w zakresie wyboru
własnych rozwiązań.
34
Norma PN–EN ISO 9001:2000
Wymagania.
• Norma ISO 9001 została zaktualizowana w odpowiedzi na
pojawiające się wyzwania nowoczesnego zarządzania.
Zmiana tytułu normy z systemów zapewnienia
jakości, na systemy zarządzania jakością wskazuje,
że system powinien obejmować wszystkie obszary
zarządzania w organizacji. Nowa norma docenia rolę
klienta nakazując określanie jego potrzeb, ustanowienie
efektywnego systemu komunikacji i ocenę satysfakcji
.
35
Norma PN–EN ISO 9001:2000
• Aktualizacja normy ISO 9001 wprowadziła pojęcie
procesu, który koncentruje się na dwóch cyklach
rozwoju, produkcji i użytkowania produktów (usług).
• Pierwszy z nich przybliża procesy wewnętrzne
organizacji, a stanowią je odpowiedzialność
kierownictwa i zarządzanie zasobami, który to
element jest podstawą dla Zarządzania procesem.
36
• Zarządzanie procesem stanowi również przedmiot
drugiego cyklu: wejścia i wyjścia, który uwzględnia
powiązania z nabywcą. Cykl ten obejmuje
wymagania odnośnie produktów i usług, jak również
informacje zwrotne na temat, w jakim stopniu
odpowiednie produkty i usługi spełniają oczekiwania
klientów.
• Powyższe cykle zostały objęte tymi samymi
założeniami, koniecznością pomiaru, analizy i
doskonaleniem, służą one pozyskiwaniu informacji
zwrotnych dotyczących zarówno danych od
klientów jak również pochodzących z procesów
realizowanych w organizacji.
37
Norma PN–EN ISO 9001:2000 –
Model podejścia procesowego
38
Norma PN–EN ISO 9001:2000
• Organizacja powinna:
- zidentyfikować procesy potrzebne w systemie
zarządzania jakością i ich zastosowanie w organizacji,
- określić sekwencję tych procesów i ich wzajemne
oddziaływanie,
- monitorować, mierzyć i analizować te procesy,
-
wdrażać działania niezbędne do osiągnięcia
zaplanowanych wyników i ciągłego doskonalenia tych
procesów
39
Norma PN–EN ISO 9001:2000
• Dokumentacja systemu zarządzania jakością
powinna zawierać:
- udokumentowane deklaracje polityki jakości i celów
dotyczących jakości,
- księgę jakości,
- udokumentowane procedury i zapisy wymagane
postanowieniami niniejszej normy międzynarodowej,
- dokumenty potrzebne organizacji do zapewnienia
skutecznego planowania, przebiegu, i nadzorowania jej
procesów,
40
Norma PN–EN ISO 9001:2000
• Zadania organizacji (w zakresie kompetencji,
świadomości i szkolenia personelu):
- określenie niezbędnych kompetencji personelu
wykonującego czynności mające wpływ na jakość
wyrobu,
- zapewnienie odpowiednich szkoleń,
-
ocena skuteczności podjętych działań
-
zapewnienie, aby personel był świadomy istoty i
ważności swoich działań i tego jaki ma wpływ na
osiągniecie celów dotyczących jakości
- utrzymanie zapisy dotyczące wykształcenia, szkolenia i
doświadczenia
41
Norma PN–EN ISO 9001:2000
• Planując
realizację
wyrobu,
organizacja
powinna określić:
- cele dotyczące jakości i wymagania dotyczące wyrobu,
-
potrzeby
dotyczące
ustanowienia
procesów,
dokumentów
oraz
zapewnienia
zasobów
specyficznych dla wyrobu,
- wymagane działanie dotyczące weryfikacji, walidacja,
monitorowania, kontroli i badań, specyficzne dla
wyrobu oraz kryteria przyjęcia wyrobu,
- zapisy potrzebne do dostarczenia dowodów, że procesy
realizacji i wyrób będący ich wynikiem spełniają
wymagania
42
Norma PN–EN ISO 9001:2000
• Organizacja powinna planować, prowadzić
produkcję i dostarczać usługę warunkach
nadzorowanych, które obejmują:
- dostępność informacji, w których określono
właściwości wyrobu,
- dostępność instrukcji pracy,
- stosowanie właściwego wyposażenia,
- stosowanie wyposażenia do monitorowania i
pomiarów,
- żdrożenie monitorowania i pomiarów,
- wdrożenie działań związanych ze zwolnieniem,
dostawą i po dostawie
43
Norma PN–EN ISO 9001:2000
• Nadzór nad wyrobem niezgodnym. W przypadku
stwierdzenia obecności wyrobów niezgodnych
organizacja może:
- podjąć działania w celu wyeliminowania stwierdzonych
niezgodności,
-
dopuścić do użytkowania, zwolnić lub przyjąć w ramach
zezwolenia udzielonego przez osobę uprawnioną lub
klienta,
- podjąć działania w celu uniemożliwienia jego
pierwotnego wykorzystania lub działania,
44
Normy z serii ISO 9004
Międzynarodowa norma ISO 9004 podaje
wytyczne wykraczające poza wymagania podane w
ISO 9001.Cele dotyczące zadowolenia klienta i jakości
wyrobu, rozszerzono tak, aby objąć nimi zadowolenie
stron zainteresowanych i funkcjonowanie organizacji
.
W celu uaktualnienia słownictwa, w stosunku do
poprzednich norm w normie ISO 9004 zostały
zmienione niektóre terminy dla określenia łańcucha
dostaw:
dostawca organizacja klient
Termin „wyrób” może oznaczać także „usługę”.
45
Normy z serii ISO 9004
• Norma ISO 9004:2000 przeznaczona jest do stosowania
przez przedsiębiorstwa pragnące doskonalić swój
wewnętrzny system zarządzania jakością. Nie stanowi
wytycznych do wdrażania ustaleń norm ISO 9001;2000,
ale można się jej wymaganiami posiłkować.
• Zawiera ona elementy norm ISO 9001:2000 poszerzone
o zagadnienia dotyczące marketingu, kosztów
związanych z jakością, bezpieczeństwa i
odpowiedzialności za wyrób.
46
• Poznawanie i zaspokajanie potrzeb i oczekiwań
klientów organizacji i innych stron
zainteresowanych (ludzi w organizacji, dostawców,
właścicieli) co prowadzi do poprawy
konkurencyjności,
• Utrzymanie oraz doskonalenie funkcjonowania
organizacji
• Stosowanie zasad zarządzania jakością nie tylko
przynosi bezpośrednie korzyści ale ma także wpływ
na zarządzanie kosztami i ryzykiem. Są to
szczególnie ważne kwestie dla organizacji, jej
klientów i innych stron zainteresowanych
Celem organizacji jest:
47
Kwestie dotyczące funkcjonowania organizacji
mogą mieć wpływ na:
• lojalność klienta,
• przychody i udział w rynku,
• szybkie reagowanie na możliwości rynkowe,
• poprawę konkurencyjności,
• motywowanie ludzi do osiągania celów organizacji,
• zaufanie stron zainteresowanych do skuteczności
organizacji.
48
W normie ISO 9004 zachęca się do przyjęcia podejścia
procesowego podczas opracowywania, wdrażania i
doskonalenia systemu zarządzania jakością. W celu
skutecznego funkcjonowania organizacja powinna poznać
liczne powiązane ze sobą działania i nimi zarządzać.
Podejście procesowe
49
Normy z serii ISO 9004
- system zarządzania jakością
Kierowanie organizacją i działanie organizacji
przynoszące sukces wymaga zarządzania nią w
sposób systematyczny i jasny.
Sukces powinien wynikać z wdrażania i
utrzymywania systemu zarządzania, który
zaprojektowano w celu ciągłego doskonalenia
funkcjonowania organizacji, przez badanie potrzeb
stron zainteresowanych (klientów).
50
51
Normy z serii ISO 9004
• Wszystkie elementy opisane przez normę ISO 9004
muszą być powiązane w konkretnym
przedsiębiorstwie w jednolity, spójny system i
udokumentowane w księdze jakości, jako głównym
dokumencie opisującym system jakości. System ten
powinien odpowiadać interesom przedsiębiorstwa
oraz oczekiwaniom klientów. Główny nacisk we
wszystkich działaniach ma być położony na
zapobieganie problemom, tzn. na identyfikowanie i
eliminowanie przyczyn potencjalnych niezgodności,
a nie na eliminowanie problemów, które już
wystąpiły - zgodnie z zasadą, że lepiej zapobiegać
niż leczyć.