Medycyna, opieka zdrowotna i pomoc
Medycyna, opieka zdrowotna i pomoc
doraźna w średniowieczu. Anatomia i
doraźna w średniowieczu. Anatomia i
fizjologia, średniowieczne pojmowanie
fizjologia, średniowieczne pojmowanie
choroby.
choroby.
Medycyna, opieka zdrowotna i pomoc
Medycyna, opieka zdrowotna i pomoc
doraźna w średniowieczu. Anatomia i
doraźna w średniowieczu. Anatomia i
fizjologia, średniowieczne pojmowanie
fizjologia, średniowieczne pojmowanie
choroby.
choroby.
•
Okres medycyny greckiej obejmuje
Okres medycyny greckiej obejmuje
około tysiąca lat (od 500 p.n.e. do
około tysiąca lat (od 500 p.n.e. do
500 r.), lata 500-1500 zaś
500 r.), lata 500-1500 zaś
przyjmuje się umownie jako
przyjmuje się umownie jako
charakterystyczne dla medycyny
charakterystyczne dla medycyny
średniowiecznej.
średniowiecznej.
•
Na medycynę średniowieczną złożyły się
Na medycynę średniowieczną złożyły się
nie tylko klasyczne tradycje gasnącego
nie tylko klasyczne tradycje gasnącego
cesarstwa rzymskiego z elementami
cesarstwa rzymskiego z elementami
medycyny arabskiej i żydowskiej, tradycje
medycyny arabskiej i żydowskiej, tradycje
narodów po okresie wędrówek ludów, a
narodów po okresie wędrówek ludów, a
nade wszystko dominująca w tym okresie
nade wszystko dominująca w tym okresie
religia chrześcijańska, do roku 1054
religia chrześcijańska, do roku 1054
jeszcze niepodzielonego kościoła.
jeszcze niepodzielonego kościoła.
•
Ostatni wielcy kompilatorzy medycyny
Ostatni wielcy kompilatorzy medycyny
starożytnej pochodzili z terenu Cesarstwa
starożytnej pochodzili z terenu Cesarstwa
Bizantyjskiego i byli już chrześcijanami.
Bizantyjskiego i byli już chrześcijanami.
•
Cechą kultury bizantyjskiej jest
Cechą kultury bizantyjskiej jest
nieprzerwana ciągłość od
nieprzerwana ciągłość od
starożytności, poprzez wieki średnie,
starożytności, poprzez wieki średnie,
aż o wspomnianego XV wieku. Spośród
aż o wspomnianego XV wieku. Spośród
całej plejady uczonych lekarzy
całej plejady uczonych lekarzy
bizantyjskich, którzy porządkowali i
bizantyjskich, którzy porządkowali i
komentowali autorów starożytnych
komentowali autorów starożytnych
najczęściej Hipokratesa i Galena na
najczęściej Hipokratesa i Galena na
uwagę zasługuje kilka postaci.
uwagę zasługuje kilka postaci.
•
Oribasius
Oribasius
(326-403), który wprawdzie nie
(326-403), który wprawdzie nie
napisał nic oryginalnego, ale utorował
napisał nic oryginalnego, ale utorował
drogę Galenowi do nieomylnej powagi jako
drogę Galenowi do nieomylnej powagi jako
autor
autor
Zbioru Lekarskiego
Zbioru Lekarskiego
(
(
Collecta
Collecta
medicinalia
medicinalia
).
).
•
Dwaj inni kompilatorzy:
Dwaj inni kompilatorzy:
Paweł z Eginy
Paweł z Eginy
(ok.
(ok.
625-690) i
625-690) i
Aleksander z Tralles
Aleksander z Tralles
(525-
(525-
605), byli chętnie czytani w wiekach
605), byli chętnie czytani w wiekach
średnich i pozostawili spuściznę, na której
średnich i pozostawili spuściznę, na której
do dziś opiera się nasza znajomość
do dziś opiera się nasza znajomość
medycyny starożytnej.
medycyny starożytnej.
Strona tytułowa łacińskiego
wydania dzieła Galena (1562)
•
W okresie średniowiecza medycyna
W okresie średniowiecza medycyna
przeżywała swój rozkwit w krajach
przeżywała swój rozkwit w krajach
arabskich.
arabskich.
•
Największego znaczenia nabrały dwa
Największego znaczenia nabrały dwa
miasta w krajach muzułmańskich: na
miasta w krajach muzułmańskich: na
wschodzie Bagdad, a na zachodzie
wschodzie Bagdad, a na zachodzie
Kordoba. Oryginalnym lekarzem był
Kordoba. Oryginalnym lekarzem był
Arab
Arab
Rhazes
Rhazes
(
(
Al Rhazi
Al Rhazi
) (850-923)
) (850-923)
żyjący na przełomie wieków IX i X.
żyjący na przełomie wieków IX i X.
Pozostawił on najstarszy jaki zna
Pozostawił on najstarszy jaki zna
historia, nieomal klasyczny, opis ospy i
historia, nieomal klasyczny, opis ospy i
odry.
odry.
•
W tym okresie żył
W tym okresie żył
Awicenna
Awicenna
(
(
Abu Ali Ibn
Abu Ali Ibn
Sina
Sina
) (980-1037), wybitny lekarz,
) (980-1037), wybitny lekarz,
encyklopedysta i filozof, etnicznie
encyklopedysta i filozof, etnicznie
związany z Tadżykami i Persami.
związany z Tadżykami i Persami.
Podstawowym dziełem Awicenny jest
Podstawowym dziełem Awicenny jest
Ksi
Ksi
ę
ę
ga praw medycyny
ga praw medycyny
(
(
Canon Medicinae
Canon Medicinae
)
)
napisana po arabsku, a później
napisana po arabsku, a później
przetłumaczona na język łaciński,
przetłumaczona na język łaciński,
zawierająca całokształt nauki medycznej,
zawierająca całokształt nauki medycznej,
opartej głównie o Galena. Awicenna wniósł
opartej głównie o Galena. Awicenna wniósł
też olbrzymi wkład w inne dziedziny nauki
też olbrzymi wkład w inne dziedziny nauki
poza medycyną, wywierając wielki wpływ
poza medycyną, wywierając wielki wpływ
również na naukę światową.
również na naukę światową.
•
Powiedzenie – „tak powiedział Awicenna” –
Powiedzenie – „tak powiedział Awicenna” –
Sic ait Avicenna
Sic ait Avicenna
często zwalniało od
często zwalniało od
własnych badań czy sprawdzeń.
własnych badań czy sprawdzeń.
•
Sławą znakomitych praktyków cieszyli się w
Sławą znakomitych praktyków cieszyli się w
średniowieczu lekarze Żydowscy, pełniący nieraz
średniowieczu lekarze Żydowscy, pełniący nieraz
funkcje lekarzy przybocznych książąt i
funkcje lekarzy przybocznych książąt i
dostojników kościelnych, choć nie było im wolno
dostojników kościelnych, choć nie było im wolno
odbywać narad z lekarzami chrześcijańskimi, ani
odbywać narad z lekarzami chrześcijańskimi, ani
nauczać na uniwersytetach.
nauczać na uniwersytetach.
•
Uczony lekarz, filozof i talmudysta Żydowski
Uczony lekarz, filozof i talmudysta Żydowski
Majmonides
Majmonides
(
(
Moj
Moj
ż
ż
esz ben Maimon
esz ben Maimon
) (1135-
) (1135-
1204) należy do przedstawicieli kultury
1204) należy do przedstawicieli kultury
zachodnio-arabskiej. W medycynie był on
zachodnio-arabskiej. W medycynie był on
galenistą, a w filozofii zwolennikiem racjonalnego
galenistą, a w filozofii zwolennikiem racjonalnego
arystotelizmu, Majmonides był lekarzem z
arystotelizmu, Majmonides był lekarzem z
powołania, a jego działalność nie była
powołania, a jego działalność nie była
powodowana chęcią zysku. Wskazuje na to jego
powodowana chęcią zysku. Wskazuje na to jego
poranna modlitwa zaczynająca się od słów:
poranna modlitwa zaczynająca się od słów:
„
„
O Boże, napełnij duszę moją miłością do mej
O Boże, napełnij duszę moją miłością do mej
sztuki i dla wszystkich stworzeń. Nie dopuść aby
sztuki i dla wszystkich stworzeń. Nie dopuść aby
pragnienie zarobku lub poszukiwanie sławy
pragnienie zarobku lub poszukiwanie sławy
kierowały moją sztuką, gdyż wtedy wrogowie
kierowały moją sztuką, gdyż wtedy wrogowie
prawdy i miłości mogliby to wyzyskać i odsunąć
prawdy i miłości mogliby to wyzyskać i odsunąć
mnie od szlachetnego obowiązku czynienia
mnie od szlachetnego obowiązku czynienia
dobrze dzieciom Twoim”.
dobrze dzieciom Twoim”.
•
Wieki średnie znane były ze swej religijności.
Wieki średnie znane były ze swej religijności.
Religia Chrystusa zwiastowała nowe prawdy,
Religia Chrystusa zwiastowała nowe prawdy,
piękne i pociągające, trafiła do serc, dawała
piękne i pociągające, trafiła do serc, dawała
ostoję w życiu. Po okresie prześladowań, które
ostoję w życiu. Po okresie prześladowań, które
zamknął edykt mediolański (313 r.) wydany
zamknął edykt mediolański (313 r.) wydany
przez Konstantyna Wielkiego zaczęła się rozwijać
przez Konstantyna Wielkiego zaczęła się rozwijać
nowa forma życia chrześcijańskiego, mianowicie
nowa forma życia chrześcijańskiego, mianowicie
wspólne życie mnichów w mon
wspólne życie mnichów w mon
a
a
sterach czyli
sterach czyli
klasztorach. W tym okresie księża i zakonnicy
klasztorach. W tym okresie księża i zakonnicy
byli jedynymi przedstawicielami inteligencji w
byli jedynymi przedstawicielami inteligencji w
ówczesnym społeczeństwie. W klasztornych
ówczesnym społeczeństwie. W klasztornych
bibliotekach przechowywano, a często i
bibliotekach przechowywano, a często i
przepisywano starożytne księgi medyczne i
przepisywano starożytne księgi medyczne i
treści ich sobie przyswajano. Były to początki
treści ich sobie przyswajano. Były to początki
pierwszego okresu medycyny średniowiecznej,
pierwszego okresu medycyny średniowiecznej,
tzw. medycyny klasztornej – medycyny mniszej.
tzw. medycyny klasztornej – medycyny mniszej.
Zbiór ziół i destylacja olejku eterycznego. Drzeworyt ze Strasburga
(1505)
•
Pewnym symbolem medycyny klasztornej był
Pewnym symbolem medycyny klasztornej był
klasztor w Monte Cassino (założony przez św.
klasztor w Monte Cassino (założony przez św.
Benedykta w roku 529, zniszczony w roku
Benedykta w roku 529, zniszczony w roku
1944, odbudowany po wojnie).
1944, odbudowany po wojnie).
•
Do obowiązków – szczególnie zakonu
Do obowiązków – szczególnie zakonu
benedyktynów – należała piecza nad chorymi,
benedyktynów – należała piecza nad chorymi,
ubogimi i pielgrzymami. Przy klasztorach
ubogimi i pielgrzymami. Przy klasztorach
powstały przytułki, szpitale, hospicja, hospitale,
powstały przytułki, szpitale, hospicja, hospitale,
infirmerie, w których potrzebujący otrzymywał
infirmerie, w których potrzebujący otrzymywał
pomoc cielesną i duchową. Reguła zakonu
pomoc cielesną i duchową. Reguła zakonu
benedyktynów głosiła,
benedyktynów głosiła,
"infirmorum cura ante
"infirmorum cura ante
omnia adhibenda est"
omnia adhibenda est"
(„należy mieć przede
(„należy mieć przede
wszystkim pieczę nad chorymi”). W owych
wszystkim pieczę nad chorymi”). W owych
czasach zabiegi zdrowotne były wykonywane z
czasach zabiegi zdrowotne były wykonywane z
miłosierdzia, a nie za wynagrodzeniem.
miłosierdzia, a nie za wynagrodzeniem.
Wiryndarz w średniowiecznym klasztorze, tu uprawiano rośliny
lecznicze dla klasztornej apteki
•
Wokół klasztorów niemal z reguły
Wokół klasztorów niemal z reguły
zakładano ogrody z najpotrzebniejszymi
zakładano ogrody z najpotrzebniejszymi
ziołami, a w zakresie środków leczniczych
ziołami, a w zakresie środków leczniczych
dużą rolę przywiązywano do zielników.
dużą rolę przywiązywano do zielników.
•
Okres medycyny klasztornej należy uważać
Okres medycyny klasztornej należy uważać
oficjalnie za zakończony na Synodzie w
oficjalnie za zakończony na Synodzie w
Clermont, w 1095 r., gdy duchownym
Clermont, w 1095 r., gdy duchownym
zakazano działalności lekarskiej a
zakazano działalności lekarskiej a
medycyna przeszła do rąk świeckich.
medycyna przeszła do rąk świeckich.
•
W średniowieczu centrum nauczania medycyny w Europie
W średniowieczu centrum nauczania medycyny w Europie
były ośrodki w Salerno (na południe od Neapolu) oraz
były ośrodki w Salerno (na południe od Neapolu) oraz
szkoła w Montpellier w południowej Francji.
szkoła w Montpellier w południowej Francji.
•
Najwybitniejszym przedstawicielem szkoły w Salerno w XI
Najwybitniejszym przedstawicielem szkoły w Salerno w XI
w. był
w. był
Konstantyn Afryka
Konstantyn Afryka
ń
ń
czyk
czyk
(
(
Constantinus
Constantinus
Africanus
Africanus
). W związku ze szkołą salerneńską powstaje
). W związku ze szkołą salerneńską powstaje
słynny poemat obejmujący wierszowane przepisy z zakresu
słynny poemat obejmujący wierszowane przepisy z zakresu
higieny i profilaktyki pt.
higieny i profilaktyki pt.
Regimen sanitatis Salernitanum
Regimen sanitatis Salernitanum
.
.
•
„
„
Jeśli chcesz uczynić siebie rześkim i zdrowym, unikaj
Jeśli chcesz uczynić siebie rześkim i zdrowym, unikaj
ciężkich trosk i wierz, że tylko profan się gniewa. Pij mało
ciężkich trosk i wierz, że tylko profan się gniewa. Pij mało
wina, jadaj niewiele, nie uważaj za rzecz zbyteczną wstać
wina, jadaj niewiele, nie uważaj za rzecz zbyteczną wstać
po jedzeniu, unikaj snu południowego. Nie wstrzymuj
po jedzeniu, unikaj snu południowego. Nie wstrzymuj
moczu i nie zaciskaj odbytnicy. Jeśli tego będziesz dobrze
moczu i nie zaciskaj odbytnicy. Jeśli tego będziesz dobrze
przestrzegał, będziesz długo żył. W braku lekarzy niech
przestrzegał, będziesz długo żył. W braku lekarzy niech
twymi lekarzami będą trzy rzeczy: nastrój pogodny,
twymi lekarzami będą trzy rzeczy: nastrój pogodny,
spoczynek, umiarkowane pożywienie” (ostanie zdanie w
spoczynek, umiarkowane pożywienie” (ostanie zdanie w
języku łacińskim brzmi:
języku łacińskim brzmi:
mens hilaris, requies, moderata
mens hilaris, requies, moderata
dieta
dieta
).
).
Szkoła w Salerno
Szkoła w Salerno
•
Szkoła w Salerno
Szkoła w Salerno
W IX wieku w Italii, w mieście Salerno, założono szkołę
W IX wieku w Italii, w mieście Salerno, założono szkołę
medyczną, w której wykładano w kilku językach wiedzę o
medyczną, w której wykładano w kilku językach wiedzę o
lekach, głównie roślinnych, czerpaną z dawnych dzieł greckich,
lekach, głównie roślinnych, czerpaną z dawnych dzieł greckich,
rzymskich i arabskich. Szkoła ta, edyktem cesarza Fryderyka II,
rzymskich i arabskich. Szkoła ta, edyktem cesarza Fryderyka II,
została w r. 1224 przekształcona w uniwersytet ze studiami
została w r. 1224 przekształcona w uniwersytet ze studiami
medycznymi. Wśród profesorów byli znakomici uczeni, m.in.
medycznymi. Wśród profesorów byli znakomici uczeni, m.in.
Romuald Guarra, arcybiskup Palermo i lekarz Jean de Milan. Na
Romuald Guarra, arcybiskup Palermo i lekarz Jean de Milan. Na
uczelni tej opracowano książeczkę Regimem Sanitatis Scholae
uczelni tej opracowano książeczkę Regimem Sanitatis Scholae
Salernitanae, dedykowaną powracającemu z wyprawy
Salernitanae, dedykowaną powracającemu z wyprawy
krzyżowej Ryszardowi Lwie Serce. Zawierała ona przepisy z
krzyżowej Ryszardowi Lwie Serce. Zawierała ona przepisy z
zakresu higieny, dietetyki i stosowania roślin leczniczych,
zakresu higieny, dietetyki i stosowania roślin leczniczych,
pisane poetyckim wierszem po łacinie. Popularność tego
pisane poetyckim wierszem po łacinie. Popularność tego
dziełka była ogromna, wznawiano je kilkakrotnie i tłumaczono
dziełka była ogromna, wznawiano je kilkakrotnie i tłumaczono
na niemal wszystkie języki europejskie (także na język polski -
na niemal wszystkie języki europejskie (także na język polski -
1775). Przez kilka wieków popularyzowało ono wiedzę o lekach
1775). Przez kilka wieków popularyzowało ono wiedzę o lekach
roślinnych i ich praktycznym stosowaniu.
roślinnych i ich praktycznym stosowaniu.
•
Później powstały uniwersytety w Bolonii,
Później powstały uniwersytety w Bolonii,
Pradze i Krakowie.
Pradze i Krakowie.
•
Z Montpellier wywodził się
Z Montpellier wywodził się
Arnold de
Arnold de
Villanova
Villanova
(1235-1277), słynny lekarz
(1235-1277), słynny lekarz
praktyk, autor wielu pism lekarskich,
praktyk, autor wielu pism lekarskich,
dyplomata, alchemik, astrolog. W
dyplomata, alchemik, astrolog. W
Montpellier ukończył też studia lekarskie
Montpellier ukończył też studia lekarskie
Petrus Hispanicus
Petrus Hispanicus
ok.(1220-1277), który
ok.(1220-1277), który
w roku 1277 został papieżem i przyjął imię
w roku 1277 został papieżem i przyjął imię
Jan XXI. Był to jedyny lekarz w dziejach
Jan XXI. Był to jedyny lekarz w dziejach
medycyny, który dostąpił godności
medycyny, który dostąpił godności
papieskiej.
papieskiej.
•
Średniowiecze gnębiły epidemie dżumy,
Średniowiecze gnębiły epidemie dżumy,
trądu, masowe psychozy i nerwice. Słynne
trądu, masowe psychozy i nerwice. Słynne
procesy czarownic czy sekty biczowników
procesy czarownic czy sekty biczowników
nosiły znamiona masowej epidemii
nosiły znamiona masowej epidemii
psychicznej. Czasy średniowiecza cechuje
psychicznej. Czasy średniowiecza cechuje
też stosunkowo duża znajomość trucizn.
też stosunkowo duża znajomość trucizn.
•
Doniosłym osiągnięciem optycznym było
Doniosłym osiągnięciem optycznym było
skonstruowanie około roku 1300
skonstruowanie około roku 1300
pierwszych okularów.
pierwszych okularów.
•
Obok rozwoju szpitalnictwa, za pewne
Obok rozwoju szpitalnictwa, za pewne
zaczątki profilaktyki można uważać
zaczątki profilaktyki można uważać
pierwsze zarządzenia izolacyjne. W
pierwsze zarządzenia izolacyjne. W
portach początkowo wprowadzono
portach początkowo wprowadzono
przymusowy okres obserwacji okrętów i
przymusowy okres obserwacji okrętów i
podróżnych, który trwał 40 dni, stąd poszła
podróżnych, który trwał 40 dni, stąd poszła
kwarantanna, do dziś się utrzymująca.
kwarantanna, do dziś się utrzymująca.
Średniowiecze też dało pierwsze
Średniowiecze też dało pierwsze
zarządzenia w zakresie organizacji zawodu
zarządzenia w zakresie organizacji zawodu
lekarskiego, stworzyło dzisiejszy tytuł
lekarskiego, stworzyło dzisiejszy tytuł
doktora.
doktora.
•
Dalszym dowodem podniesienia poziomu lecznictwa był
Dalszym dowodem podniesienia poziomu lecznictwa był
wydany z inicjatywy szkoły z Salerno przez cesarza
wydany z inicjatywy szkoły z Salerno przez cesarza
Fryderyka II, króla Sycylii zbiór praw zawierający
Fryderyka II, króla Sycylii zbiór praw zawierający
przepisy o praktyce medycznej (1231 r.). Ze szkoły w
przepisy o praktyce medycznej (1231 r.). Ze szkoły w
Salerno wyszła też pierwsza farmakopea. Średniowiecze
Salerno wyszła też pierwsza farmakopea. Średniowiecze
w dziejach medycyny zaznaczyło się jako okres bogaty
w dziejach medycyny zaznaczyło się jako okres bogaty
w wydarzenia, w którym obok kontynuacji osiągnięć
w wydarzenia, w którym obok kontynuacji osiągnięć
medycyny poprzednich wieków, można odnotować
medycyny poprzednich wieków, można odnotować
szereg innowacji.
szereg innowacji.
•
Jak w każdym działaniu ludzkim, obok osiągnięć,
Jak w każdym działaniu ludzkim, obok osiągnięć,
uwarunkowania współczesne nie zezwoliły medycynie
uwarunkowania współczesne nie zezwoliły medycynie
na wyjście poza ustalenia, które w spadku pozostawiła
na wyjście poza ustalenia, które w spadku pozostawiła
starożytność.
starożytność.
•
Okres średniowiecza można uważać za zakończony wraz
Okres średniowiecza można uważać za zakończony wraz
ze schyłkiem XV wieku, kiedy to ma miejsce upadek
ze schyłkiem XV wieku, kiedy to ma miejsce upadek
Bizancjum (1453 r.), odkrycie Ameryki (1492 r.) i
Bizancjum (1453 r.), odkrycie Ameryki (1492 r.) i
powstanie nowych prądów umysłowych.
powstanie nowych prądów umysłowych.
ROZWÓJ ANATOMII CZŁOWIEKA
ROZWÓJ ANATOMII CZŁOWIEKA
•
Rozwój anatomii zapoczątkowały sekcje zwłok
Rozwój anatomii zapoczątkowały sekcje zwłok
wykonywane bardzo często od XIII wieku.
wykonywane bardzo często od XIII wieku.
Największe zasługi dla średniowiecznej anatomii
Największe zasługi dla średniowiecznej anatomii
wniósł Monolino de Luzzi – Mordinus (1275-
wniósł Monolino de Luzzi – Mordinus (1275-
1326), autor wielkiego dzieła „Anathomia”
1326), autor wielkiego dzieła „Anathomia”
wydanego w 1316 roku. Księga ta była oparta
wydanego w 1316 roku. Księga ta była oparta
na wiedzy której źródłem były przeprowadzone
na wiedzy której źródłem były przeprowadzone
przez autora sekcje zwłok, opracowania Galena i
przez autora sekcje zwłok, opracowania Galena i
anatomia arabska. "Anathomia” stała sie
anatomia arabska. "Anathomia” stała sie
najbardziej rozpowszechnionym dziełem
najbardziej rozpowszechnionym dziełem
anatomicznym wykorzystywanym na
anatomicznym wykorzystywanym na
uniwersytetach do XVI wieku
uniwersytetach do XVI wieku
•
Sekcje zwłok odbywały się w atmosferze
Sekcje zwłok odbywały się w atmosferze
wielkiego zainteresowania. Przeznaczano
wielkiego zainteresowania. Przeznaczano
na nie zwłoki skazanych na śmierć
na nie zwłoki skazanych na śmierć
przestępców. Na przeprowadzenie sekcji
przestępców. Na przeprowadzenie sekcji
trzeba było uzyskać zezwolenie królewskie
trzeba było uzyskać zezwolenie królewskie
lub papieskie. W 1299 roku Bonifacy VIII
lub papieskie. W 1299 roku Bonifacy VIII
zabronił organizowania sekcji bullą.
zabronił organizowania sekcji bullą.
Lekarzom w żaden sposób jednak nie
Lekarzom w żaden sposób jednak nie
przeszkadzało to w ich kontynuowaniu i
przeszkadzało to w ich kontynuowaniu i
spisywaniu nowych spostrzeżeń.
spisywaniu nowych spostrzeżeń.
Biblografia
Biblografia
•
Szkice z dziejów medycyny
Szkice z dziejów medycyny
,
,
Wrocław 1996
Wrocław 1996
•