1

Odpowiedzialność za naruszenie dyscypliny 

finansów publicznych

Odpowiedzialność za naruszenie dyscypliny finansów publicznych ponoszą 

pracownicy sektora finansów publicznych i inne osoby dysponujące 

środkami publicznymi. Naruszeniem dyscypliny finansów publicznych 

jest m. in.:

• zaniechanie ustalenia należności Skarbu Państwa, jednostki samorządu 

terytorialnego lub innej jednostki sektora finansów publicznych, a także 

pobranie, ustalenie lub dochodzenie jej w wysokości niższej niż 

wynikająca z prawidłowego obliczenia oraz niezgodne z przepisami jej 

umorzenie lub dopuszczenie do jej przedawnienia,

• przekroczenie  zakresu  upoważnienia  do  dokonywania  wydatków  ze 

środków publicznych.

• Przekroczenie uprawnień do dokonania zmian w budżecie lub w planie 

jednostki budżetowej, zakładu budżetowego, gospodarstwa 

pomocniczego jednostki budżetowej lub funduszu celowego 

• Niezgodne z przeznaczeniem wykorzystanie środków publicznych 

otrzymanych z rezerwy budżetowej oraz dotacji z budżetu lub z 

funduszu celowego.

• niezgodne  z  przeznaczeniem  wykorzystanie  środków  funduszu 

celowego,

• naruszenie  zasady  lub  trybu  postępowania  przy  udzieleniu  zamówienia 

publicznego, 

• wypłacenie wynagrodzeń w jednostce sektora finansów publicznych bez 

jednoczesnego pobrania, odprowadzenia lub opłacenia świadczeń lub 

składek.

Prof. Jerzy  
Osiatyński
Finanse publiczne, 
11.1

 

2

Kary za naruszenie dyscypliny finansów 

publicznych

1) Upomnienie,

2) nagana,

3) kara pieniężna,

4) zakaz 

pełnienia 

funkcji 

kierowniczych 

związanych 

z 

dysponowaniem środkami publicznymi na okres od roku do pięciu 

lat od dnia uprawomocnienia orzeczenia.

Karę  pieniężną  wymierza  się  w  wysokości  od  jednomiesięcznego  do 

trzymiesięcznego przeciętnego wynagrodzenia (wg GUS).

Ukaranie karą przewidzianą w pkt. 4) wyklucza, przez czas określony 

w orzeczeniu o ukaraniu, możliwość pełnienia funkcji: (1) 
kierownika, zastępcy kierownika lub dyrektora generalnego, (2) 
członka zarządu, (3) skarbnika, głównego księgowego lub zastępcy 
głównego księgowego, (4) kierownika lub zastępcy kierownika 
komórki bezpośrednio odpowiedzialnej za wykonywanie budżetu 
lub planu finansowego jednostki sektora finansów publicznych. 

Kara  zakazu  pełnienia  funkcji  kierowniczych  ma  jednak  charakter 

raczej  symboliczny,  mimo  bowiem  wielu  poważnych  naruszeń 
dyscypliny finansów publicznych, o ile wiadomo, nikogo jeszcze nią 
nie ukarano.

Prof. Jerzy  
Osiatyński
Finanse publiczne, 
11.2

 

3

System kontroli finansowej w Polsce

System kontroli finansowej w Polsce formalnie składa się z:

kontroli zewnętrznej – w stosunku do administracji państwowej i 

samorządowej oraz innych podmiotów gospodarujących środkami 

publicznymi, sprawowanej przez Sejm, Najwyższą Izbę Kontroli 

oraz

kontroli wewnętrznej, która jest niezależna funkcjonalnie od 

jednostek kontrolowanych i jest sprawowana przez 

instytucjonalnie wyodrębnione organy państwa, takie jak 

administracja skarbowa i celna, kontrola skarbowa, inspekcja 

celna i regionalne izby obrachunkowe.

Instytucjonalną kontrolę finansową sprawują wyodrębnione organy, 

powołane wyłącznie w celu wykonywania kontroli bądź 

wyposażone w określony przepisami prawnymi zakres uprawnień 

kontrolnych w stosunku do całokształtu kontrolowanej 

działalności.

Należą do nich:

 Najwyższa Izba Kontroli (NIK),

 regionalne izby obrachunkowe (RIO),

 organy kontroli resortowej,

 biegli rewidenci,

 organy kontroli skarbowej.

Prof. Jerzy  
Osiatyński
Finanse publiczne, 
11.3

 

4

Najwyższa Izba Kontroli

Najwyższa Izba Kontroli 
• podlega Sejmowi, 
• kontroluje działalność organów administracji rządowej, 

NBP, państwowych osób prawnych, państwowych 
jednostek organizacyjnych, organów samorządu 
terytorialnego, komunalnych osób prawnych i innych 
jednostek w zakresie, w jakim wykorzystują majątek 
państwowy albo wykonują zadania zlecone przez państwo 
lub wywiązują się ze zobowiązań finansowych na rzecz 
państwa. 

• NIK  bada  w  szczególności:  wykonanie  budżetu  państwa, 

realizację  ustaw  i  innych  aktów  prawnych  w  zakresie 
działalności  finansowej,  gospodarczej  i  organizacyjno-
administracyjnej tych jednostek. 

Prof. Jerzy 
Osiatyński
Finanse publiczne, 
11.4

 

5

Regionalne Izby Obrachunkowe

Regionalne Izby obrachunkowe
• sprawują nadzór nad działalnością jednostek samorządu 

terytorialnego w zakresie spraw finansowych oraz 

• dokonują kontroli gospodarki finansowej i zamówień 

publicznych:

– jednostek samorządu terytorialnego, 
– związków międzygminnych, 

– stowarzyszeń gmin, powiatów, samorządowych jednostek 

organizacyjnych mających osobowość prawną 

– i innych podmiotów 

w zakresie wykorzystywania przez nie dotacji przyznawanych z 
budżetów jednostek samorządu terytorialnego. 
Nadzór nad działalnością Regionalnych Izb Obrachunkowych – 
co do zgodności ich działań z prawem – sprawuje Prezes Rady 
Ministrów.

Prof. Jerzy 
Osiatyński
Finanse publiczne, 
11.5

 

6

Finansowa kontrola wewnętrzna, biegli 

rewidencie i organy kontroli skarbowej

Finansowa kontrola wewnętrzna jest powoływana w państwowych 

jednostkach budżetowych będących dysponentami środków 
budżetowych i w ich jednostkach organizacyjnych. Funkcjonuje w 
oparciu o przepisy lub regulaminy wewnętrzne, a jej celem jest 
badanie zagadnień dotyczących wydatkowania środków 
publicznych.

 Biegli rewidenci dokonują niezależnej oceny prawidłowości 

sporządzania rocznych bilansów w podmiotach gospodarczych na 
podstawie dokumentów źródłowych, ewidencji księgowej i 
sprawozdań finansowych. Wobec wysokich kosztów badania 
bilansów z tego obowiązku wyłączono małe firmy. Biegli rewidenci 
nie kontrolują sektora publicznego, chyba, że z inicjatywy danej 
jednostki lub parlamentu.

Organy kontroli skarbowej są wyodrębnionym funkcjonalnie i 

organizacyjnie aparatem Ministra Finansów. Podstawowym celem 
kontroli skarbowej jest ochrona interesów i praw majątkowych 
Skarbu Państwa (w takim stopniu, w jakim nie czyni tego 
Prokuratoria Generalna).

Prof. Jerzy 
Osiatyński
Finanse publiczne, 
11.6

 

7

System kontroli zarządczej

W  2002  r.  wprowadzono  w  Polsce  system  kontroli 

finansowej, 

obejmujący 

gromadzenie 

i 

rozdysponowanie  środków  publicznych  oraz 

gospodarowanie mieniem.

Jednocześnie  wprowadzono  pojęcie  tzw.  audytu 

wewnętrznego,  tj.  systemu  kontroli  zarządczej 

działania 

danej 

jednostki, 

zwłaszcza 

dysponowania  majątkiem,  pozwalającego  na 

obiektywną i niezależną ocenę jej funkcjonowania 

pod  kątem  legalności,  gospodarności,  celowości  i 

rzetelności, a także przejrzystości i jawności. 

Prof. Jerzy 
Osiatyński
Finanse publiczne, 
11,7

 

8

Audyt wewnętrzny w jednostkach sektora 

finansów publicznych

Audyt  wewnętrzny  obejmuje  m.  in.  badanie  dowodów  księgowych  oraz 

zapisów  w  księgach  rachunkowych,  ocenę  systemu  gromadzenia 

środków publicznych, dysponowania nimi i gospodarowania mieniem 

oraz ocenę efektywności i gospodarności zarządzania finansowego.

Do prowadzenia audytu wewnętrznego są zobowiązane m. in.:

• naczelne organy władzy państwowej nie podlegające rządowi,

• ministerstwa, 

• Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, 

• urzędy centralne, urzędy przewodniczących komitetów wchodzących 

w skład Rady Ministrów, Rządowe Centrum Studiów Strategicznych i 

Rządowe Centrum Legislacyjne oraz urzędy wojewódzkie, 

• urzędu celne i urzędy skarbowe 

• fundusze  celowe  stanowiące  wyodrębnione  jednostki  organizacyjne 

oraz 

• Zakład  Ubezpieczeń  Społecznych,  Kasa  Rolniczego  Ubezpieczenia 

Społecznego i zarządzane przez nie fundusze. 

Audyt  wewnętrzny  musi  być  prowadzony  także  w  jednostkach  sektora 

finansów 

publicznych, 

w 

tym 

w 

jednostkach 

samorządu 

terytorialnego,  jeżeli  gromadzą  one  znaczne  środki  publiczne  lub 

dokonują znacznych wydatków publicznych. 

Prof. Jerzy 
Osiatyński
Finanse publiczne, 
11,8

 

9

Działalność kontrolna NIK

•

NIK bada w szczególności wykonanie budżetu Państwa oraz realizację ustaw i 
innych aktów prawnych w zakresie działalności finansowej, gospodarczej i 
organizacyjno-administracyjnej jednostek sektora finansów publicznych. 

•

Ponadto NIK kontroluje wykonanie budżetu, gospodarkę finansową i majątkową 
naczelnych organów państwa nie podlegających rządowi.

•

Niezależnie od kontroli wykonania budżetu na zlecenie Sejmu Najwyższa Izba 
Kontroli kontroluje działalność Kancelarii Prezydenta RP, Kancelarii Sejmu, 
Kancelarii Senatu, Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, Generalnego Inspektora 
Ochrony Danych Osobowych, Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania 
Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz Państwowej Inspekcji Pracy, oraz 
działalność organów i jednostek sektora finansów publicznych, pod względem 
legalności, gospodarności, celowości i rzetelności. .

•

Kontrolę działalności Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, tak jak 
działalności organów i jednostek sektora finansów publicznych NIK przeprowadza 
również na wniosek Prezydenta RP, a Kancelarii Senatu na wniosek Senatu. 
Kontrolę działalności samorządu terytorialnego NIK przeprowadza pod względem 
legalności, gospodarności i rzetelności, a kontrolę innych jednostek 
organizacyjnych i podmiotów gospodarczych (przedsiębiorców) w zakresie, w jakim 
wykorzystują one majątek lub środki państwowe lub komunalne oraz wywiązują się 
z zobowiązań finansowych na rzecz Państwa, NIK przeprowadza tylko pod 
względem legalności i gospodarności (art. 203 Konstytucji RP oraz art. 5 Ustawy o 
NIK) 

Prof. Jerzy 
Osiatyński
Finanse publiczne, 
11.9

 

10

Działalność kontrolna NIK (cd)

Najwyższa Izba Kontroli przedkłada Sejmowi co rocznie między 

innymi:
1)

analizę wykonania budżetu Państwa i założeń polityki 

pieniężnej,
2)

opinię w przedmiocie absolutorium dla Rady Ministrów,

3)

informacje o wynikach kontroli zleconych przez Sejm lub jego 

organy oraz informacje o wynikach kontroli przeprowadzonych na 
wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Prezesa Rady 
Ministrów oraz innych ważniejszych kontroli.

Prezes Najwyższej Izby Kontroli podaje do wiadomości publicznej, po 

przedłożeniu Sejmowi, analizę wykonania budżetu Państwa i 
założeń polityki pieniężnej oraz sprawozdanie z działalności 
Najwyższej Izby Kontroli. W ten sposób zapewnione są podstawy 
społecznej kontroli wykonania budżetu Państwa.

Prof. Jerzy 
Osiatyński
Finanse publiczne, 
11.10

 

11

Parlamentarna kontrola wykonania ustawy 

budżetowej

• Rada Ministrów w ciągu 5 miesięcy od zakończenia roku budżetowego 

przedkłada Sejmowi sprawozdanie z wykonania ustawy budżetowej wraz 

z informacją o stanie zadłużenia państwa. Sejm po rozpatrzeniu tego 

sprawozdania i zapoznaniu się z opinią Najwyższej Izby Kontroli w ciągu 

90 dni od dnia przedłożenia sprawozdania podejmuje uchwałę o 

udzieleniu lub o odmowie udzielenia Radzie Ministrów absolutorium 

(Konstytucja RP, art. 226)

• Sprawozdanie z wykonania ustawy budżetowej (i innych planów 

finansowych państwa) Sejm rozpatruje w pierwszym czytaniu na 

posiedzeniu plenarnym, po czym kieruje je do rozpatrzenia do Komisji 

Finansów Publicznych. Poszczególne części sprawozdania rozpatrują 

także właściwe komisje sejmowe, które otrzymują zarazem uwagi NIK do 

sprawozdania z wykonania poszczególnych części ustawy budżetowej i 

innych planów finansowych państwa. W posiedzeniach właściwych 

komisji sejmowych, na których rozpatrywane są części sprawozdania, 

uczestniczą przedstawiciele Komisji Finansów Publicznych.

• Komisja Finansów Publicznych, po rozpatrzeniu przy udziale 

przedstawicieli poszczególnych komisji sprawozdania o wykonaniu 

ustawy budżetowej oraz stanowisk przekazanych przez właściwe komisje, 

przedstawia Sejmowi sprawozdanie wraz z wnioskami w sprawie jego 

przyjęcia lub odrzucenia oraz w przedmiocie absolutorium.

• Uchwałę w przedmiocie absolutorium Sejm podejmuje po wysłuchaniu 

opinii NIK przedstawionej przez jej Prezesa. Odmowa udzielenia 

absolutorium Radzie Ministrów nie jest równoznaczna z udzieleniem jej 

wotum nieufności.

Prof. Jerzy Osiatyński
Finanse publiczne, 
11.11