Retoryka i erystyka – sztuka 

budowania perswazyjnego 

przekazu

 

Wykład V

 

 

Retoryka 

• To sztuka pięknego mówienia, 

sztuka operowania językiem, 
wykorzystywania języka 
mówionego w przekonywaniu, 
uczona do XIX wieku.

• Uczona w starożytnej Grecji i 

Rzymie przez takich mistrzów jak 
Gorgiasz, Arystoteles, Cyceron.

 

 

Funkcje retoryki

• Informacyjno-pouczająca
• Zniewalając (manipulacyjna) – 

skłanianie do działania

• Estetyczna (zachwycanie pię

knem 

mowy

)

 

 

Zasady sztuki retorycznej

• Organiczność – wewnętrzny ład 

wypowiedzi;

• Stosowność – uwzględnianie 

okoliczności (Arystoteles powiedział: 

„Nie mów niedbale o sprawach 

poważnych, ani uroczyście o 

marnych”.);

• Funkcjonalność – celowe, świadome 

posługiwanie się środkami 

przekonywania.

 

 

Figury retoryczne

• Figury retoryczne to świadome odstępstwo 

od konstrukcji wypowiedzi zgodnej ze 

zwyczajem językowym.

– Powtarzanie słów, wykorzystywanie synonimów, 

np. ależ głupek i idiota ze mnie

– Wypowiedź wewnętrznie sprzeczna (oksymoron) 

np. białe jest czarne a czarne jest białe

– Emfaza – mówienie o banałach w sposób 

ekspresyjny, np.  Prawo jest prawem

– Pytania retoryczne, np. „Czy chce Pani być 

zdrowa?”

 

 

Figury retoryczne

–

Odgrywanie skromności, np. „To nie jest 

mój najlepszy pomysł”.

–

Zgłaszanie obiekcji do własnego 

stanowiska, np. „nie jestem pewna tej 

informacji”

–

Odpieranie przewidywanych zarzutów, np. 

wiem, że wielu z was nie zgadza się ze 

mną, ale ...”

–

Świadome popełnianie błędów 

gramatycznych, np. „czy jarzycie co 

mówię?”

 

 

Erystyka 

• Erystyka to sztuka prowadzenia 

sporu i sposób na obalanie 
twierdzeń przeciwnika bez 
względu na to, po której stronie 
jest słuszność. 

• Powstała w V w. p.n.e – Euklides 

 

 

Modus ad rem – droga 

bezpośrednia dochodzenia do 

prawdy

• Sylogizmy, czyli logiczne wnioskowanie, 

rozważanie (Arystoteles), np. 
przesłanka większa: „człowiek jest 
zwierzęciem”; przesłanka mniejsza: 
„kowalski jest człowiekiem; wniosek: 
„kowalski jest zwierzęciem?

• Wykazywanie błędności wnioskowania, 

np. „Może to jest słuszne w teorii, ale w 
praktyce – fałszywe”. 

 

 

Modus ad hominem - droga 

pośrednia dochodzenia do 

prawdy

• Instancja – obalenie ogólnego 

twierdzenia za pomocą bezpośredniego 
dowodu poszczególnych przypadków; 
np. „słyszałem, że ...” .

• Apagoga – przyjmujemy twierdzenie 

przeciwnika za słuszne i łączymy je z 
innym powszechnie akceptowanym, np. 
Rozumiem Cię, że Twój szef jest trudny, 
ale dlaczego nie zmienisz pracy”

 

 

Metody wspierające

• Metamodele języ

kowe: uogólnianie, 

synonimy, zamiana słów (np. dyplomatołki)

• Manipulacja językiem: prowokacje, 

paradoksy, gwałtowna zmiana tematu, 
przesada, dygresje

• Przygotowawcze: przyjęcie przesłanki 

błędnej, zadawanie podchwytliwych pytań, 
wybór między sprzecznymi twierdzeniami

 

 

Modelowanie postrzeganego 

świata

• Generalizowanie
• Eliminacje (pominięcia)
• Znie

kształcenia

• Eufemizmy

– Rzeczowniki nieokreślone, np. strajk – przerwy w pracy
– Czasowniki nieokreślone – „zrobię wszystko co w mojej 

mocy”

– Zdania bezpodmiotowe – „jest prośba”
– Przymiotniki (naj)
– Opuszczanie słów
– Czasowniki modalne, np. Nie mogę, musimy, powinienem 

itp.

 

 

Inne środ

ki językowe

• Nowomowa (G. Orwell „1984”)
• Wielokrotne powtarzanie
• Upraszczanie
• Stronnicza selekcja informacji
• Komentarz zamiast informacji
• Odwołanie się do trzech sfer: rozum, emocje, 

moralność

• Apele do postaw odbiorców (obawiacie się egzaminu)
• Humor (Np. „Prezydent stoi, premier stoi, a ja 

siedzę” – powiedział Jan Paweł II)

• Podsumowywanie

 

 

Dobór słów

• Słowa, które 

odpychają;

– Kontrakt
– Podpisać tutaj
– Zbyć
– Unieważnienie
– Prowizja
– Koszt
– Kredyt
– Problem
– Obiekcje
– Drogi

• Słowa przyciągające 

uwagę:

– Korzyść,
– Bezpłatny
– Gwarancja
– Pieniądze
– Teraz
– Łatwy
– Oszczędzać
– Świetny
– Zdrowy
– Nowy 
– Sprawdzony
– Bezpieczny