TEORIA SPOŁECZNEGO UCZENIA 

SIĘ ALBERTA BANDURY

Albert Bandura –jeden z najczęściej 

cytowanych psychologów w świecie. 

 
Tchnął nowego ducha w neobehawioryzm 

=>

Twórca nowego  kierunku w psychologii - 

teorii społecznego uczenia się. 

 

Obecna książka (1979) - autorska 

propozycja zaprezentowania tej teorii 

jako zwartego intelektualnie 

światopoglądu naukowego. 

 

 

Z jednej strony – 

niezwykle przejrzysta próba 
uporządkowania wiedzy na temat

 

•nabywania i modyfikowania 

ludzkich zachowań

 oraz 

•psychologicznych mechanizmów 

kierowania własnym 

postępowaniem

 

 

 

Z drugiej strony - głos Bandury w 

funda-mentalnych dyskusjach 

teoretycznych

 

n.t.

• roli

 poznania

 w ludzkim działaniu, 

• znaczenia 

zewnętrznych vs. wewnętrznych 

uwarunkowań zachowania

 (dylemat 

jednostka czy środowisko), 

• istoty i mechanizmów 

rozwoju 

psychologicznego

 człowieka, 

• genezy i natury procesów 

samoregulacji i 

samokontroli

, 

• realności i granic ludzkiej 

wolności

,

• natury

 przyczynowości

 (przyczynowość 

jednokierunkowa vs. przyczynowość 

zwrotna)

 

 

Ale też: 

„Człowiekowi wśród ludzi”, 

jednostka w jej naturalnym 
społecznym otoczeniu:

 

• natura relacji interpersonalnych (np. w 

rodzinie, grupie rówieśniczej, w pracy),

 

• rola środków masowego przekazu w 

kreowaniu obrazu świata i formowaniu 

się opinii publicznej, 

• manipulacja i możliwości obrony prze 

nią, 

• współzależność i sprawiedliwość 

społeczna, 

• natura demokratycznego i 

autokratycznego porządku społecznego. 

 

 

Charakter ksiązki:

• napisana „na jednym oddechu”

 , tworzy 

spójną wewnętrznie, logiczną wypowiedź

• żywy język

: nie unikając terminologii 

naukowej, Bandura używa języka potocznego, 

żywego, niekiedy wręcz kolokwialnego;

• temperament polemiczny

: polemika zarówno 

„w rodzinie” (z badaczami spod znaku teorii 

uczenia się), jak i z uznanymi, niezwykle 

wpływowymi koncepcjami psychologicznymi, 

takimi jak 

 piagetowska teoria rozwoju poznawczego i 

moralnego

 psycholingwistyczna koncepcja gramatyki 

generatywnej 

Chomsky’ego

 teoria motywacji immanentnej 

(wewnątrzpochodnej), 

 teoria atrybucji

 

 

Praktyczne implikacje: 

 Odniesienia do 

realiów życiowych i 

praktycznych problemów

, przed którymi 

stajemy jako jednostki i członkowie 

zbiorowości. 

Teoria społecznego uczenia się – zaplecze 

intelektualne 

modyfikacji zachowania

, 

czyli wspomagania pożądanej przez 

jednostkę zmiany psychologicznej. 

Wiele ilustracji empirycznych, do których 

odwołuje się Albert Bandura, pochodzi 

właśnie z badań nad procesami takiej 

zmiany

. 

 

 

GŁÓWNY PRZEKAZ TEORII 

ALBERTA BANDURY

Rozstanie się z ideą środowiskowej 

kontroli zachowania – fundamentalne 

znaczenie procesów samoregulacji

Wzmocnienie osobiste vs. wzmocnienie 

zastępcze

 (vicarious – obserwacyjne 

uczenie się)

Wzmocnienie osobiste: konsekwencje 

zewnętrzne i wewnętrzne

 (samo-

wzmocnienie)

 

 

Rozdział 1-szy: wprowadzenie

 

Autor poddaje krytyce zarówno:

podejście personologiczne

 (potrzeby i 

dyspozycje charakterologiczne osoby jako 

determinanty ludzkich działań),  z drugiej – 

klasyczną teorię uczenia się

 (konfiguracje 

bodźców środowiskowych + procesy uczenia 

się jako determinanty ludzkich działań)

 
W miejsce determinizmu mono-kauzalnego, 

proponuje Bandura filozofię 

determinizmu 

wzajemnego

 czyli zwrotnego (reciprocal), 

której to idei poświęca w całości ostatni, 6-

ty rozdział. 

 

 

„Z perspektywy teorii społecznego 

uczenia się, nie jest prawdą ani to, że 
ludzie są napędzani przez siły 
wewnętrzne, ani to, że są popychani 
przez bodźce środowiskowe. W 
rzeczywistości, funkcjonowanie 
psychologiczne człowieka polega na 
ciągłej, wzajemnej interakcji 
determinant osobowych i 
środowiskowych. W ramach tego 
podejścia, szczególnie znaczącą rolę 
przypisujemy procesom symbolicznym, 
zastępczemu uczeniu się, oraz procesom 
samoregulacji”

 (s. 11-12, oryginał). 

 

 

Rozdział 2-gi „Źródła zachowania”

 

analizuje dwa podstawowe procesy, dzięki 

którym nabywamy nowe zachowania: 

• uczenie się poprzez 

konsekwencje własnego 

zachowania

, oraz 

• uczenie się przez 

modelowanie

 (obserwacyjne). 

 

O ile uczenie poprzez następstwa własnego 

działania zachodzi zawsze drogą prób i błędów 

(jest to w końcu uczenie się „na własnej 

skórze”), 

uczenie się obserwacyjne (modelowanie) jest 

bardziej ekonomiczne, może przebiegać bez 

takich kosztów. 

 

 

Modelowanie społeczne - 
podstawowa forma uczenia się u 
człowieka.

 

Dzięki modelowaniu przyswajamy sobie 

• wiedzę o świecie społecznym

, np.  o normach 

i wartościach przyjętych w zbiorowości, do 

której należymy (w tym o zasadach 

regulujących nasze interakcje), oraz 

• różne, niezbędne sprawności –m.in. 

sprawności komunikacyjne

, umożliwiające 

rozumienie tego, co mówią do nas inni i 

konwersację, a także dostosowanie się do 

oczekiwań innych oraz wywieranie wpływu na 

ich postępowanie.  

 

 

Procesy, które warunkują zachodzenie 
uczenia się przez obserwację i jego 
ekspresję w zachowaniu:

 

• procesy 

uwagowe

, 

• procesy 

przechowywania informacji w 

pamięci

 (w systemie wyobrażeniowym i 

werbalnym), 

• procesy 

przekształcania symbolicznych 

reprezentacji

 zapamiętanego zachowania 

w programy własnych działań, oraz 

• procesy 

motywacyjne

 (człowiek może 

nabyć nowe zachowanie przez 

modelowanie, ale może go nie 

wykonywać, gdyż np. obawia się kary)

 

 

 

Jedynie wczesne postaci modelowania to 

imitacja

 – wierne, bezwiedne naśladowanie 

gotowych wzorców obserwowanego 

zachowania. 

Późniejsze rozwojowo modelowanie - angażuje 

znaczną niekiedy aktywność własną podmiotu. 

Modelowanie abstrakcyjne

: obserwator 

wydobywa wspólne atrybuty z różnych 

przykładów zachowania się => wykrywa 

reguły

, 

którymi będzie się w przyszłości kierował przy 

generowaniu własnych zachowań.

odgrywa podstawową rolę w uczeniu się pojęć, 

reguł językowych, strategii przetwarzania 

informacji, operacji poznawczych, a także w 

nabywaniu standardów moralnych. 

 

 

Sam proces modelowania ma charakter 

zindywidualizowany i elastyczny

: 

poddani tym samym wpływom 
modelującym, różni ludzie (na skutek 
różnic w ukierunkowaniu uwagi, 
poziomie sprawności poznawczych, 
wadze obserwowanych wzmocnień itp) 

będą wydobywali 

różne elementy 

zachowań modeli i przekształcali je na 
swoje własne, indywidualne programy 
zachowań.

 

 

 

Rozdział 3-ci - antycypacyjne 

wyznaczniki zachowania

 

Analizuje m.in. procesy uczenia się reakcji 

lękowych, zachowań obronnych, i agresji. 

Nabywamy reakcje emocjonalne nie tylko 

dzięki własnym doświadczeniom, ale i 

dzięki 

doświadczeniom zastępczym

 (np. 

jesteśmy świadkami tego, jak inni reagują 

emocjonalnie na pewne zdarzenia, 

antycypujemy u samych siebie analogiczne 

emocje w podobnych sytuacjach). 

 

 

Warunkowanie emocjonalne: 

nie polega na powstaniu automatycznego 

skojarzenia bodźca z reakcją emocjonalną, ale 

na tym, że 

współwystępowanie w przeszłości takiego 

bodźca i doznania emocjonalnego (np. bólu) 

wytwarza oczekiwanie, że i w  przyszłości 

bodziec taki sprawi ból.

 

Bezpośrednią przyczyną zmiany zachowania (np. 

reakcji unikania) jest 

poznawcza reakcja 

jednostki

 - generowane przez nią oczekiwanie, a 

nie sam fakt wystąpienia w przeszłości 

określonego bodźca (jest jedynie przyczyną 

dystalną takiej zmiany). 

Źródło przyczynowości uległo przesunięciu ze 

środowiska do świata wewnętrznych, 

poznawczych zachowań, generowanych przez 

sam podmiot.

 

 

 

 

Istota obserwacyjnego uczenia się –

 

to wykrywanie 

kontyngencji

, czyli 

związków między określonymi 

okolicznościami a wzmocnieniami, 

mającymi często charakter 

konfiguracyjny

. 

to samo zachowanie (np. okazywanie zainteresowania 
erotycznego inna osobą) jest w pewnych kontekstach 
społecznych naturalne a nawet pozytywne, a w innych 
naganne. Modelowanie abstrakcyjne umożliwia wykrycie 
takich ważnych społecznie kontyngencji (reguł) i 
kierowanie się nimi we własnym zachowaniu. 

Przyczyny zakłóceń w uczeniu się 
oczekiwań

, prowadzących do poważnych 

nieraz zaburzeń emocjonalnych czy wręcz 
zaburzeń psychicznych. 

 

 

Rozdziały 4 i 5 – analiza 

następczych determinant 

zachowania, poznawczej 

kontroli zachowania, i procesów 

samoregulacji. 

Następstwach zachowania (outcomes) to nie 

tylko to, co przydarza się nam samym, ale 

również i to, co przydarza się innym ludziom: 

dla regulowania własnych działań istotna 

wiedza o 

następstwach działań innych ludzi

 

(tzw. wzmocnienie zastępcze) – 

umożliwia wykrycie reguł obowiązujących w świecie 

społecznym i stosowanie się do nich (bądź świadome 
ich 

łamanie, jeżeli taka jest nasza ideologia).

 

 

 

Znaczenie zastępczych wzmocnień w 

regulacji zachowania jednostki

: 

analizowana jest ich 

• funkcja 

informacyjna

, 

• funkcję 

motywacyjna

, 

• funkcja 

emocjonalnego uczenia się

, 

• funkcja 

nadawania wartości

 (valuation), 

oraz 

• funkcja 

wpływu społecznego

 (wzmocnienie 

zastępcze informuje o tym, jakie zachowania 
mają dużą, a jakie niewielką szansę 
wywarcia wpływu na innych). 

 

 

Składowe procesy samoregulacji:

OCENA WŁASNEGO ZACHOWANIA

 na 

wymiarach:

jakości, tempa, ilości, oryginalności, autentyczności, 

ważności, dewiacyjności, etyczności

PRZESŁANKI SAMOOCENIANIA:

m.i.n standardy osobiste, porównania osobiste i 

społeczne, atrybucja wykonania (wewnętrzne vs. 

zewnętrzna)

REAKCJE NA SAMEGO SIEBIE:

reakcje samo-oceniające (pozytywne, negatywne)
konkretne konsekwencje wobec samego siebie (samo-

nagradzanie, samo-karanie)
brak reakcji („przyzwolenie”)

 

 

Geneza samoregulacji i czynniki 
podtrzymujące dążenia 
samoregulacyjne

 

(znaczenie systemu sankcji społecznych i 
modelowania zachowania, jak i 
osobistych korzyści, jakie płyną ze 
sprawowania samokontroli). 

 

 

Wewnętrzny system monitorowania i 

oceny własnego zachowania – 
istotny mechanizm samoregulacji – 

może być w pewnych warunkach 
włączany, a w innych wyłączany:

 

np., w przypadku kiedy to my sami 
jesteśmy źródłem cierpienia innej osoby, 

spychanie odpowiedzialności

 na innych 

czy też 

dehumanizowanie ofiary

 może być 

skutecznym sposobem „neutralizowania” 
własnych standardów moralnych. 

 

 

Dlaczego tak często system 
samoregulacji obraca się 
przeciwko samej jednostce,

 

stając 

się źródłem jej cierpień i prowadząc 
do poważnych niekiedy zaburzeń 
przystosowania psychologicznego? 

(jak dzieje się to na przykład w przypadku 
depresji, której towarzyszy często 
nadmierny 

samokrytycyzm

, skłonność do 

samooskarżania się

, i dojmujące niekiedy 

poczucie winy

). 

 

 

Rozdział 6-ty: Determinizm 

psychologiczny i natura ludzkiej 

wolności. 

 

Polemizując z koncepcjami mono-

kauzalnymi, umiejscawiającymi 

przyczyny ludzkich działań bądź w samej 

jednostce (koncepcja personologiczna) 

bądź w jej otoczeniu (koncepcja 

środowiskowa),

 

wybiera Autor inną drogę: 

koncepcję 

wzajemnego (zwrotnego) 

determinizmu

. 

 

 

Bandura  zdecydowanie wykracza ona poza 
konstatację, iż zachowanie jest 
współwyznaczane przez oba rodzaje wpływów, 
czy też przez ich statystyczną interakcję.

Wprowadza do rozważań jako istotny wymiar 

dynamikę zmian przyczynowości w 
czasie

. 

Determinizm zwrotny - teza, że

 

to, co 

jeszcze przed chwilą było skutkiem, 
samo staje się przyczyną,

 

zapoczątkowując łańcuch interakcji 
między zdarzeniami.

 

 

 

Zasada ta dotyczy w równej mierze 
ludzkiego zachowania co zdarzeń 
środowiskowych. 

Zachowanie de facto 

kreuje 

środowisko

, decyduje bowiem o 

tym, jakie elementy tzw. 

środowiska 

potencjalnego

 (oryginalny termin 

Bandury) rzeczywiście zaktualizują 
się, i będą wywierć realny wpływ 
zarówno na nas samych jak i na 
innych ludzi. 

 

 

PRZYKŁAD:

Podczas rozmowy zarówno reakcje partnera, 

jak i nasze własne przyszłe reakcje zależą od 

tego, 

jaki temat w konwersacji podejmiemy. 

Wstępne jego ustalenie sprawia, że - na 

użytek tej konkretnej rozmowy - z 

potencjalnego zbioru różnych treści (np. 

pojęć, doświadczeń, przekonań) 

aktualizują 

się tylko te, które związane są z jej 

dominującym tematem

. 

niezwykle bogate 

środowisko potencjalne 

ulega więc zredukowaniu do znacznie 

węższego środowiska aktualnego

, czyli zbioru 

bodźców rzeczywiście uczestniczących w 

regulacji zachowania partnerów interakcji.

 

 

Przypomnijmy: wiele naszych działań – to akty 

samoregulacji

, a więc zachowania 

wewnętrzne, symboliczne, 

mające na celu zmotywowanie lub 
zniechęcenie samego siebie do wykonania 
określonego zewnętrznego zachowania. 

 
Zasada zwrotnego determinizmu realizuje się 

poprzez 

ciąg interakcji człowieka z samym 

sobą

: 

własne reakcje mentalne stają się częścią 
wewnętrznego środowiska, które z jednej 
strony wyznacza nasze kolejne zachowania, z 
drugiej – jest przez te zachowania zwrotnie 
modyfikowane.

 

 

Kwestia ludzkiej wolności:

 

W jakiej mierze nasze działania 

pozostają pod kontrolą czynników, na 

które nie mamy wpływu, a w jakim – 

pod nasza własną, osobista kontrolą?

 Bandura, chociaż aprobuje fundamentalną 

dla nauki zasadę determinizmu, 

nie uważa 

wolności za złudzenie

 (pogląd radykalnego, 

skinnerowskiego behawioryzmu).

 

Zarazem przeciwstawia się też metafizycznej 

koncepcji 

wolności jako braku 

zewnętrznych ograniczeń.

 

 

 

Wolność wg. Bandury zależy od 
• ilości dostępnych nam możliwości 

działania (opcji), i

•  prawa do realizacji każdej z nich.

 

Tak rozumiana wolność jest czymś realnym 
(chociaż nie jest to konieczny atrybut 
ludzkiego istnienia, ale pewien 

stopniowalny stan rzeczy

), 

ale zarazem czymś, co 

nie przeczy zasadzie 

determinizmu

 (niewątpliwie każdy wybór, 

jakiego człowiek dokona, ma bowiem swoje 
uwarunkowania). 

 

 

Wolność osobista

,

 nazywana czasem przez 

Bandurę wolnością behawioralną

,

 jest 

nieustannie ograniczana

• zarówno 

przez innych

 (np. przez normy prawne i 

moralne, piętnujące pewne zachowania i wykluczające 

je tym samym z opcji do wyboru), 

• jak i 

przez samego siebie

 (np. przez nasze obawy i 

autocenzurę). 

Z kolei szeroko rozumiane 

kompetencje 

intelektualne i społeczne

 rozszerzają wolność 

wyboru. 

Rozdział (i książka) kończy się analizą zarówno 

indywidualnych, jak i społecznych zabezpieczeń 

(takich jak demokratyczny system wzajemnej 

kontroli władz) przeciwko nadmiernemu 

ograniczeniu wolności każdego z nas.