Pedagogika - ujęcie strukturalistyczne

Definicja: wychowanie rozumiane jako element struktury 

(ujęcie 

   strukturalistyczne) – pedagogika 

strukturalistyczna – (typ 2)

• to zbiór różnych koncepcji funkcjonalnych opozycyjnych 

względem 

behawioryzmu. 

• wychowanie jest tutaj składnikiem pewnej 

przedmiotowej struktury funkcjonalnej (niezależnej od 

czyjejkolwiek świadomości)

• powyższe ujęcie stanowi powtórzenie założeń swoistego 

strukturalizmu w koncepcjach neobehawioralnych

• pojęcie „wychowania” jest z metodologicznego punktu 

widzenia 

pojęciem teoretycznym (abstrakcyjnym), a nie 

obserwacyjnym

• poszukiwania nawiązują do różnorodnych koncepcji 

strukturalnych: 

strukturalizmu genetycznego J. Piageta, 

strukturalnej lingwistyki 

np. N. Chomsky’go,  do ujęć 

socjologicznych T. Parsonsa, R. K.  Mertona, do antropologii 

strukturalnej C. Levi-Straussa

 

 

• badacze (pedagodzy) korzystają także z propozycji 
holistycznych tzw. 

teorii systemów, odwołując się do 

twórczości filozofa L. Von 

Bertalanffy’go i późniejszych 

przedstawicieli tego nurtu, np. M.  Bungego, E. Laszlo

• w koncepcjach tych przejawia się literalne używanie takich 
określeń jak:  system wychowania, szkoła jako system, system 
nauczania, 

system metod, system pojęć pedagogicznych 

• deklaracje systemowe badaczy, bardzo często dotyczą tylko 
potocznego rozumienia pojęcia „system”, opisywanego jako: 
zestawienie, całościowy i uporządkowany układ, zbiór 
połączonych elementów

 

• 

stąd też badania dotyczą tylko „wewnętrznego” 

uporządkowania tych 

elementów

 

• brak jest tutaj wyjaśniania funkcjonalnego 

• przeważa wyjaśnianie przyczynowo-skutkowe, typowe dla 

pozytywistycznego modelu nauki 

• 

przedstawione założenia epistemologii hipotetystycznej ujęte 

holistycznie i rzeczony strukturalizm, stanowią przede wszystkim 

deklaracje badawcze 

 

 

W pewien sposób można zobaczyć to ujęcie w sposobie ujęcia 

pojęcia „wiedza”

Wiedzę – w najogólniejszym zarysie – można zdefiniować 

pragmatycznie-strukturalistycznie, w sposób 

wąski i 

przedontologiczny, bądź też szeroko - 

ontologicznie

 

•    (ujmując wiedzę szeroko, zakładamy, że nasze 
rozumienie świata i siebie samych zawiera się nie tylko w 
„pojmowaniu czegoś”, w pojęciowej „wiedzy o czymś”, 
lecz że mieści się ono we wszelkiej naszej aktywności. Każde 
zachowanie udostępnia jakoś – czyni obecne i jakoś 
zrozumiałe – to, co napotykamy. Wiedza w szerokim ujęciu 
nie jest po prostu efektem celowego poznania) 

•    (wszelka zrozumiałość świata, dokonuje się nie tylko w 
poznaniu, lecz w każdym naszym zachowaniu) 

•   (zdajemy sobie sprawę, że świat obiektywny, świat, w 
którym żyjemy, nie tyle „jest” w znaczeniu: prezentuje się 
jako byt wyposażony w gotowy i niezmienny sens – co raczej 
„jest” w znaczeniu: staje się, ustanawia, trwa, przemija i 
wyłania się wciąż na nowo w granicach naszego rozumienia, 
w ramach naszej szeroko pojętej wiedzy) 

 

 

Wiedzę pojmowaną pragmatycznie – przedontologicznie 

(strukturalistycznie) rozumiemy wąsko, tzn. 

utożsamiamy ją 

z pojęciową wiedzą „o czymś”. 

•   wiedzę w tym porządku doświadczenia sprowadza się 
do 

poglądów, których jesteśmy świadkami i które 

jesteśmy 

w 

stanie  wypowiedzieć w postaci sądów 

opisujących, 

wyjaśniających czy 

wartościujących.

 

•    rozumiemy ją przedontologicznie, tzn. zgodnie z 
nastawieniem, 

które E. Husserl nazwał naturalnym. 

•   z tym rozumieniem wiedzy wiąże się tzw. „porządek 
czynu”

•   wiedzę tutaj rozumiemy jako pojęciowe przedstawienie 

(odzwierciedlenie) obiektywnie istniejącej 

rzeczywistości 

•   zajmujemy się wiedzą po to, by ją zmieniać, by ją 
ulepszać, 

czyniąc ją bardziej prawdziwą

 

•   prawdziwość wiedzy utożsamiana jest tu z pewnością 

przedstawienia, a za miarę owej pewności uznaje się 
skuteczność działania odwołującego się do tej 

wiedzy. 

 

 

Wiedza w prezentowanym tu ujęciu strukturalistycznym, 

charakteryzowana  jest  ze  względu  na  jej  strukturę  i 

zasady 

funkcjonowania, w dwóch aspektach:

Aspekt pierwszy (A) dotyczy podziału wiedzy na:

A.1. wiedzę reproduktywną 
A.2. wiedzę produktywną

   Aspekt drugi (B) dotyczy podziału na: 

 

B.1. wiedzę naukową, 
B.2. wiedzę potoczną, zwaną też zdroworozsądkową 

oraz:

 

B.3. wiedzę artystyczno-literacką, 
B.4. wiedzę spekulatywną i 
B.5. wiedzę irracjonalną

   Aspekt pierwszy (A) to rozróżnienie dwóch rodzajów 

wiedzy, jaką  człowiek może posiadać.

1.  Pierwsza z nich to wiedza reproduktywana, która może 

być 

reprodukowana pod wpływem odpowiednich haseł 
wywoławczych, np. pytań, wiedza ta jest słabo lub źle 
zorganizowana; to bezpośredni 

wynik uczenia się; 

coś co  

nakłada się z zewnątrz na umysł ludzki

 

 

 

 

2. Drugim rodzajem jest wiedza produktywna, która stanowi 

podstawę myślenia samodzielnego i twórczego. Wiedza 
ta jest dobrze zorganizowana. Jest traktowana jako wynik 
działania czynników działających spontanicznie

(rozróżnienie to występuje najostrzej w przeciwstawieniu

czynników wrodzonych i nabytych. (N. Chomsky)

Aspekt drugi (B) obejmuje między innymi

:

 
B.1. Wiedzę naukową (genetycznie wywodzi się z wiedzy potocznej)

•    ustalając kryteria wiedzy naukowej, ma się na uwadze 

przede wszystkim to, co różni ją od wiedzy potocznej.

•     do najważniejszych wyróżników (kryteriów) wiedzy      

naukowej zalicza się następujące:

B.1.1. Wysoki stopień usystematyzowania logicznego,

• uporządkowanie twierdzeń za pomocą relacji wynikania.

• budowany system dedukcyjny stanowi klasę twierdzeń, które       

                                                

wynikają logicznie z pewnego 

podzbioru twierdzeń zwanych 

aksjomatami (postulatami, 

zasadami itp.).

 

 

B.1.2. Wysoki stopień informacyjnej zawartości: 

logicznej i 

empirycznej.

• twierdzenia naukowe są tak sformułowane, by dostarczały 

jak  najwięcej informacji o przedmiocie którego dotyczą.

• zawartość logiczna (“treść") twierdzenia jest wyznaczona 

przez  

ilość konsekwencji logicznych, które z niego 

wynikają,

• zawartość empiryczna daje się mierzyć przez ilość 

konsekwencji o charakterze doświadczalnym (tzn. 

konsekwencji dotyczących stanów rzeczy dających się 
bezpośrednio obserwować)

B.1.3. Wysoki stopień intersubiektywności wiedzy

• zrozumiała dla każdego, odpowiednio przygotowanego 

(np. 

wykształconego) człowieka.

•  podlega publicznej kontroli
B.1.4. Wysoki stopień samokrytycyzmu i samokontroli.

• samokrytyczny stosunek do swych osiągnięć.

 

 

 

B.1.5. Wysoki stopień uteoretycznienia

•  najważniejszy wyróżnik wiedzy naukowej,

•   dotyczy  głębszych  charakterystyk  i  poziomów  rzeczywistości, 

sięgających istoty rzeczy.

 

•   stosując  metody  modelowania,  abstrakcji  i  idealizacji, 

pomija  w 

zjawiskach  aspekty  drugorzędne,  uboczne  i 

przypadkowe, 

by 

docierać 

do 

wewnętrznych 

mechanizmów  i  prawidłowości,  ukrytych  przed  naszymi 
zmysłami. 

B.1.6. Wysoki stopień ogólności

•   twierdzenia  jednostkowe  (oraz  szczegółowe,  zwane  też 

egzystencjalnymi) 

jako 

przesłanki 

do 

uogólnień 

(indukcyjnych  i 

innych),  w  których  wyniku  uzyskuje  się 

twierdzenia  o  dużym 

szczeblu  ogólności,  niekiedy 

twierdzenia uniwersalne, 

B.1.7. Wysoki stopień ścisłości (dokładności)

•   nie  zadowala  się  twierdzeniami  ogólnikowymi,  tzn. 

dysponującymi 

wysokim  szczeblem  ogólności,  lecz 

pozbawionymi ścisłości. 

•  matematyka zwiększa stopnień ścisłości twierdzeń.
B.1.8. Wysoka moc prognostyczna wiedzy.

 

 

 

B.1.9. Wysoka moc eksplanacyjna wiedzy.

•    nauka pozwala nie tylko opisywać zjawiska, czyli 

odpowiadać na 

pytanie 

“jak?" (zjawiska 

przebiegają).

•    lecz także wyjaśniać zjawiska, czyli odpowiadać na pytanie 

“dlaczego?" (zjawiska przebiegają tak, a nie inaczej).

B.1.10. Wysoka moc heurystyczna wiedzy.

•   wiedza naukowa stanowi instrument zdobywania nowej 

wiedzy.

Wiedza potoczna (B.2) 

•      bazuje na zdrowym rozsądku i doświadczeniu 

codziennym 

(potocznym) ludzi.

•      wiedza niezwykle rozległa i zarazem niejednorodna

•      ustępuje wiedzy naukowej pod wieloma względami („niski 

stopień” wyróżników wiedzy naukowej – odwrotność tej 
wiedzy)

•      twierdzenia potoczne, dlatego, że “trzymają się blisko 

doświadczenia", są przeważnie niezawodne w 
praktycznym 

działaniu

 

 

Wiedza artystyczno-literacka (B.3) 

•     wiedza o człowieku, jego złożonej naturze, psychice , o 
jego  zachowaniu i zapatrywaniach na świat i życie, o

 

„

obliczu 

duchowym„.

•     prawdy ogólne o człowieku i świecie prezentowane za 

pośrednictwem tzw. rzeczywistości przedstawionej 

•     charakteryzuje się też na ogół obrazowo-zmysłowym 
sposobem 

wyrazu,

 

•     jest niezastąpionym czynnikiem kulturotwórczym w życiu 

człowieka, rozwijającym wszystkie warstwy jego 
osobowości, zwłaszcza jego stronę intelektualną i 
uczuciową. 

Wiedza spekulatywna (B.4.) 

•     wiedza oderwana od doświadczenia i praktyki życiowej, 
od nauki. 

•     stawia problemy, których takie czy inne rozstrzygnięcie 
nie ma 

większego znaczenia dla postępowania 

człowieka.

•     zwie się je zazwyczaj - nieco pogardliwie - problemami 

“akademickimi", “oderwanymi", 

“scholastycznymi" czy 

“spekulatywnymi" 

(“wyspekulowanymi").

 

 

 

•     jest wynikiem “czystego myślenia,  gdzie liczą się wyniki nie 
tyle 

zgodne z “logiką faktów", ile wyniki odpowiadające 

naszym 

pragnieniom, oczekiwaniom i wyobrażeniom, 

„jak rzeczy 

powinny się mieć".

 

•     

spekulatywny na ogół charakter ma wiedza religijna, a 

dawniej miała 

także - i ma niejednokrotnie po dzień 

dzisiejszy - wiedza  filozoficzna. Nie są to jednak gatunki 
wiedzy mające charakter 

czysto spekulatywny.

Wiedza irracjonalna (B.5.) 

•     wiedza sprzeczna z zasadami rozumowymi, trudno 
uchwytna dla  rozumu. 

•     nie spełnia ona warunku intersubiektywności: nie jest 
ani 

intersubiektywnie komunikowalna, ani sprawdzalna

•     przykładem tej wiedzy jest wiedza mistyczna. Mistycy 
przeważnie 

głoszą, że wiedza, którą uzyskują na drodze 

“bezpośredniego  kontaktu ze światem 
nadprzyrodzonym" (na drodze 

mistycznej), nie daje się 

wyrazić w ludzkim języku 

•     nie spełnia kanonów racjonalnego myślenia (praw logiki).

 

 

 

•     inne źródło wiedzy irracjonalnej - o charakterze 
filozoficznym  - to 

intuicja (zwana niekiedy 

“

“irracjonalną"), 

•     nie jest ani intuicją intelektualną, ani intuicją zmysłową, 
gdyż rozum i  zmysły są wyłączone jako możliwe źródła wiedzy 
irracjonalnej.

•     intuicja, w rozumienia Bergsona może stanowić samodzielne 
źródło 

wiedzy bezinteresownej, a przy tym może być  

głębsza od 

wiedzy 

rozumowej, 

•     tutaj także można zaklasyfikować, tzw. wiedzę magiczną, 
czyli taki 

rodzaj świadomości, w którym operuje się 

odmienną - niż ma  to miejsce w przypadku społeczeństw 
cywilizacji Zachodu - logiką 

myślenia.

•     charakteryzuje się ona jednolitością (synkretyzmem, 
syntetyzmem), 

wyodrębniających się dopiero w kulturze 

nowożytno-europejskiej, 

sfer kultury.

•     stosuje analogię jako metodę interpretowania i 
klasyfikowania 

danych. 

•     w miejsce Arystotelesowskich praw logiki, zasad inkluzji i 
ekskluzji, 

mamy do czynienia z “logiką sentymentu", 

gdzie rzeczy czują,  myślą…

 

 

•      charakterystyczne dla tego sposobu myślenia jest 

dokonywanie 

bezustannych transformacji 

metaforyczno-metonimicznych -

przechodzenie od 

związków przystawania do związków  podobieństwa, od 
myślenia w kategoriach przyczyny i skutku 

do myślenia 

metaforycznego, traktowania znaków jako  symboli i na 
odwrót. 

Egzemplifikacje dydaktyczne ujęcia strukturalistycznego w 

prezentowanej poniżej  tzw. syntaksie modelu 

podającego, 

czyli w czterech kolejnych fazach biegu 

lekcji: 

1.    Przedstawienie celów i wywołanie nastawienia.
2.    Przedstawienie czynnika organizującego materiał. 
3.    Przedstawienie materiału nauczania. 
4.    Wzbogacenie i intensyfikacja procesu myślenia.