Zagrożenia współczesnej polszczyzny

Do zagrożeń współczesnej

polszczyzny, oprócz zalewającej nas

angielszczyzny, zalicza się agresję

werbalną (czyli używanie

wulgaryzmów), zanik tradycyjnych

wzorów i wzorców oraz znaczne

obniżenie wiarygodności

komunikacyjnej języka.

Wulgaryzmy

Obecność wulgaryzmów nie jest zjawiskiem nowym. Istniały one

w języku od zawsze (wulgaryzmów używał już Mikołaj Rej w

Utworach rubasznych

, gdzie pojawiają się takie wyrazy jak:

srać, gówno, dupa, pierdzieć, bździć)

, ale nigdy na taką skalę

nie były używane w komunikacji codziennej.

Zmiany, jakie obserwujemy we współczesnej polszczyźnie, z

pewnością przyczyniają się do rozwoju wulgarności w języku.

Za taki czynnik uznać należy rozchwianie normy wśród

użytkowników polszczyzny ogólnej, zwłaszcza wśród ludzi

młodych.

Wpływ na stan dzisiejszego języka miało zjawisko rozszerzenia

zasięgu zwyczajów językowych na niekorzyść normy językowej.

Dawniej norma, pewne zasady, reguły i prawidła były strzeżone

przez szkoły, instytucje państwowe, kościelne, kulturalne.

Dziś znacznie więcej właściwości języka ma względny

charakter. Wiele form do tej pory nieużywanych wchodzi do

zwyczajów językowych (np. wyrazy kolokwialne, środowiskowe).

Do niedawna wyrazy wulgarne wśród wykształconych

ludzi funkcjonowały na zasadzie cytatu z innego

rejestru języka, z subkodu. Cytat taki pełnił funkcję

ludyczną, np. w tekstach ludowych przyśpiewek i

dowcipach. Cytowanie nie było równoznaczne z

identyfikacją kulturow. Tymczasem młodzi ludzie,

używając wulgaryzmów, manifestują swoją

przynależność do pewnej grupy społecznej, wskazują

na nieoficjalność sytuacji komunikacyjnej. Przekazują

odbiorcy, niezależnie od właściwego

sobie nacechowania ekspresywnego,

informację: „mówię tak, abyś wiedział,

iż traktuję cię jak osobę znajomą”.

Inną niezwykle ważną przyczyną popularności

wulgaryzmów jest szybki rozwój mass mediów i ich

wpływ na polszczyznę. Wyrazy obraźliwe, często

wulgarne pojawiają się w prasie, telewizji,

Internecie. Świadczyć to może o zmniejszeniu

dystansu między nadawcą a odbiorcą przekazu.

Używanie słów nieprzyzwoitych jest środkiem

pomocnym w przyciągnięciu widza, wciągnięciu go

do programu. Ważny jest wpływ obcych mediów,

który dostrzec można w kinie polskim. Wzory

bohaterów, ich postawy, zachowania i język

przejmowane są z obcego kina. Ma to wpływ na

rozpowszechnienie się w Polsce obcego wzorca

mężczyzny (np. Bogusław Linda) i kobiety (np.

Dorota Stalińska).

Od wulgaryzmów nie stroni także prasa. Tutaj

wyrazy silnie nacechowane negatywnie pełnią

funkcję ekspresywną, mimetyczną (naśladują

język środowiskowy), dlatego też pojawiają się

wówczas, gdy jest mowa o konkretnych tematach

(np. narkotyki, seks, prostytucja, życie szkoły,

subkultur), w wypowiedziach indywidualnych osób

(np. w wywiadach z przedstawicielami subkultur,

wykonawcami piosenek

młodzieżowych itp.).

Wulgaryzmy, słowa potoczne i

kolokwializmy w prasie służą

uwyraźnieniu sądów.

Dewulgaryzacja

Nadużywanie wulgaryzmów w mediach wywołuje

proces ich dewulgaryzacji. Wiele słów, które jeszcze

niedawno były uznawane przez autorów słowników

ogólnych języka polskiego za wulgarne, dziś traktuje

się w zupełnie inny sposób. Za czynniki mające

wpływ na szerzenie się wulgaryzmów uznaje się :

a) upodobanie Polaków do dosadnego,

rubasznego, tzw. sarmackiego humoru;

b) modę na zachowania populistyczne wśród osób

znanych, którym zależy na identyfikacji ze

środowiskiem odbiorców, np. politycy, idole

młodzieżowi;

c) akcentowanie prawa jednostki do wolności;

d) dewulgaryzację wulgaryzmów.

Zapożyczenia językowe

Zapożyczenia językowe inaczej pożyczki, wyrazy

obce – zjawisko przechodzenia pewnych cech

jednego języka do innego. Pojęcia tego używa się w

odróżnieniu od słownictwa rodzimego. To wszystkie

obce w strukturze danego języka wyrazy, zwroty,

formy fleksyjne, konstrukcje składniowe, związki

frazeologiczne.

Zapożyczenia są obecne we wszystkich językach

europejskich. Słownictwo polskie odziedziczone z

języka prasłowiańskiego rozwijało się i rozwija się

obecnie. Poszczególne stulecia charakteryzowały się

zapożyczeniami z różnych języków obcych. Najstarsze

językowe zapożyczenia pochodzodzą z dialektów

germańskich.

Kryterium przedmiotu zapożyczenia:
• Zapożyczenia właściwe (słowa wraz ze swoimi

znaczeniami z języka żywego)

• Zapożyczenia strukturalne - "kalki"(wierne

odwzorowania obcych konstrukcji językowych)

- słowotwórcze - odwzorowania pojedynczych obcych słów
- frazeologiczne - odwzorowania obcych zwrotów
• Semantyczne (znaczeniowe, pożyczki ukryte)(do

istniejącej już konstrukcji zapożyczane jest nowe

znaczenie)

• Zapożyczenia sztuczne (tworzone z obcych cząstek

składowych)

• Zapożyczenia fonetyczne (przejmowanie fonetyki obcych

języków)

• Zapożyczenia gramatyczne(przeniesienie konstrukcji

gramatycznych)

Przykłady zapożyczeń

Właściwe:

atłas (tur.), atrament (łac.), biennale

(wł.), baca (węg.), bestseller (ang.), bryndza

(rum.), brydż (ang), butik (fr.), czerep (białor.),

czyhać (czes.), dumping (ang.), embargo (hiszp.),

hultaj (ukr.), juhas (węg.), kalafior (wł.), kołchoz

(ros.), kolumna (łac.), kombi (niem.), komputer

(ang.), loggia (wł.), serial (ang.), torba (tur.),

watra (rum.), wagon (ang.), werbunek (niem.),

wiedźma (ukr.), zsyłka (ros.), żakard (fr.), żulik

(ros.)

Strukturalne (tak zwane kalki):

a. Słowotwórcze:

-brakoróbstwo od ros. brakodielstwo,

-nastolatek od ang. teenager,

-przedstawienie - niem.

Vorstellung (vor-przed; stellung-

stawianie)

-przysłówek od łac. adverbium,

-rozpracować - od ros. razrabotac',

-rzeczoznawca od niem. Sachverständiger,

-zaimek od łac. pronomen.

b. Frazeologiczne

-wziąć się za coś od ros. wzjat'sja za czto nibut',

-punkt widzenia od fr. point de vue,

-nie ma sprawy od ang. no matter

-szukać za czymś od niem. nach etwas suchen,

-rozumieć pod czymś od niem. unter etwas verstehen,

-rzecz w tym od ros. dieło w tom

Zapożyczenia semantyczne:

-Wyraz: mysz

Znaczenie wcześniejsze: gatunek zwierzęcia

Znaczenie "nowe": mysz komputerowa

-Wyraz: dokładnie

Znaczenie wcześniejsze: starannie, szczegółowo, ściśle,

gruntownie

Znaczenie "nowe": oczywiście!, pewnie, że tak!

-Wyraz: projekt

Znaczenie wcześniejsze:

szkic, plan Znaczenie "nowe":

przedsięwzięcie,

zamierzenie

Zapożyczenia sztuczne:

-telefon - gr. tele-daleko i gr.phone czyli dźwięk,

-Hybrydy - grupa, w której cząstki pochodzą z

różnych języków.

ciucholand - pol. ciuch i ang. land,

-telewizja - gr. tele i łac. visio (widzenie),

-Zapożyczenia fonetyczne

-pol. wiesiele pod wpływem języka czeskiego

przybrało postać wesele

Kryterium pochodzenia:

anglicyzmy

arabizmy

bohemizmy (z j. czeskiego)

galizyzmy(z j. francuskiego)

germanizmy

hebraizmy

humgaryzmy (z j. węgiersiego)

italianizmy, latynizmy, makaronizmy (z j.

włoskiego i łaciny)

hellenizmy (z j. greckiego)

rusycyzmy

Kryterium stopnia przyswojenia

Cytaty (wyrazy i zwroty przeniesione z innego języka w

niezmienionej postaci graficznej i fonetycznej)

Wyrazy częściowo przyswojone (odczuwane jako obce,

ale mocno osadzone w systemie leksykalnym)

Wyrazy całkowicie przyswojone (odczuwane jako

rodzime, mające spolszczoną formę, odmienne)

Przykłady:

-Cytaty:

fr. à propos,

ang. bye bye,

wł. allegro,

łac.

incognito

-Wyrazy częściowo przyswojone:

apartheid,

bikini, dżudo, bantu, guru, kakao,

konfetti,

martini,

sake,

sinus, tabu

-Wyrazy całkowicie przyswojone:

burmistrz,

brokuły, chleb, cegła, fontanna, szkoła

Kryterium drogi dostania się do

języka

Zapożyczenia pośrednie (dotarły z jakiegoś

języka poprzez inny)

Zapożyczenia bezpośrednie (dotarły

bezpośrednio z innego języka)

Przykłady:

-Zapożyczenia pośrednie:

łac. castellum -> czes. kostel -> do pol.

Kościół,

łac. paganus -> czes. pohan -> pol. Poganin.

-Zapożyczenia bezpośrednie:

niem. Bürgermeister -> pol. burmistrz

Internacjonalizmy: Specjalna grupa wyrazów

międzynarodowych, które mają identyczne

znaczenie w wielu językach. Różnią się tylko formą.

Przykład:

pol. totalitaryzm;

ang. totalitarism;

fr. le totalitarisme;

wł. il totalitarismo

niem. der Totalitarismus;

ros. Тоталитаризм;

fin. totalitarismi

czes. totalita;

tur. totalitarizm.

Moda językowa

Pierwszym sygnałem tego, że wyraz staje się

modny, jest wzrost częstości jego użycia. Z

upływem czasu wysoka frekwencja prowadzi

do rozmycia znaczenia danego słowa.

Mówimy niekiedy, że wyrazy nadużywane są

wręcz puste znaczeniowo – występują w tak

licznych kontekstach, że tracą wyrazistość, a

do tego wypierają precyzyjniejsze synonimy.

Tylko o słowach, które spełniają obydwa

warunki (wysoka frekwencja i utrata ostrości

znaczenia), można mówić, że stały się

modne.

Cd.

Nowe filmy, gry i komórki nie są atrakcyjne, porywające,

fascynujące czy niezwykłe, lecz po prostu fajne bądź super

(ewentualnie: zajefajne, fajowe, superowe, superanckie itd.).

Nikt już nie ma kłopotów ani trudności, lecz wszyscy borykają

się z problemami. Sprawy dla nas ważne, o dziwo, wcale nie

są ważne ani istotne, decydujące czy doniosłe, lecz kluczowe.

Największe spustoszenie sieje w naszym języku słwo miłość.

Bo nic dla zakochanych nie jest już nastrojowe, urocze, czułe,

malownicze, lecz wyłącznie romantyczne.

Posługiwanie się słowami modnymi świadczy raczej o uleganiu

współczesnym trendom. Często robimy to nieświadomie.

Słysząc na co dzień pewne zwroty, mimowolnie zaczynamy

ich używać. To błędne koło. Co więcej, sami niejako

nakręcamy tę spiralę – będąc ofiarą medialnej mowy-trawy,

podświadomie zaczynamy się nią posługiwać i zarażamy

kolejne osoby. Oczywiście nie wolno generalizować, bo nie

wszyscy ulegają współczesnym modom.

Document Outline