Wykład XIV
UKŁAD HORMONALNY
Wykład XIV
UKŁAD HORMONALNY
Układ dokrewny- hormonalny
układ regulujący
i koordynujący czynności komórek, tkanek, części
ciała, wytwarzający hormony wydzielane do krwi .
Gruczoł dokrewny-
to gruczoł wydzielający
hormony wprost do tkanki lub krwi.
Hormon-
(od greckiego hormao- uruchamiam,
napędzam) wytwarzany przez organizm
związek
chemiczny koordynujący i regulujący procesy
biochemiczne w komórkach. Mają różną
budowę chemiczną, wyróżniamy dwie grupy
hormonów:
• zbudowane z aminokwasów lub związków pochodnych,
• pochodne cholesterolu.
• Kontroluje ogólny metabolizm (r. biochemiczne).
• Utrzymuje odpowiednie środowisko wewnętrzne.
• Reguluje gospodarką wodną.
• Reguluje procesy trawienia.
• Odgrywają rolę w przewodzeniu impulsów-
adrenalina i noradrenalina.
• Reguluje pracę wszystkich narządów
wewnętrznych.
Funkcje układu
hormonalnego
1. Budowa układu hormonalnego.
Układ hormonalny człowieka tworzą gruczoły
wydzielania wewnętrznego - gruczoły dokrewne. Są
to narządy zbudowane z tkanki nabłonkowej
wydzielniczej. Czynnością gruczołów dokrewnych
kieruje autonomiczny układ nerwowy, hormony oraz
inne czynniki np. stężenie określonej substancji we
krwi.
Hormony – substancje produkowane przez gruczoły
dokrewne wydzielane są bezpośrednio do krwi.
Gruczołami dokrewnymi są:
• przysadka mózgowa,
• szyszynka,
• tarczyca i gruczoły przytarczyczne,
• grasica,
• nadnercza,
• trzustka,
• gruczoły płciowe (jądra i jajniki).
1. Szyszynka
2. Przysadka mózgowa
3. Tarczyca
4. Grasica
5. Nadnercza
6. Trzustka
7. Jajniki
8. Jadra
2. Przysadka mózgowa.
Przysadka mózgowa pełni nadrzędna rolę w
stosunku do
innych gruczołów. Poprzez hormony
kieruje pracą innych gruczołów. Przysadka jest
bezpośrednio kierowana przez podwzgórze, które
stanowi łącznik pomiędzy układem nerwowym i
hormonalnym. Hormonami przysadki są:
a. Somatotropina – hormon wzrostu. Wpływa na
wzrost kości długich, transport aminokwasów,
metabolizm. Niedobór tego hormonu u dzieci
powoduje karłowatość, a nadmiar
gigantyzm. Nadmiar hormonu u dorosłych
wywołuje akromegalię – przerost i
zniekształcenie kości długich.
b. Prolaktyna – powoduje wydzielanie mleka.
c. Hormony tropowe – wpływające na pracę
gruczołów dokrewnych:
• tyreotropina- pobudza wydzielanie hormonów
(tyroksyny) przez tarczycę,
• adrenokortykotropina - pobudza wydzielanie
hormonów przez korę nadnerczy,
• gonadotropina - pobudza rozwój i czynności
gonad: jajników oraz jąder
Choroby: brak lub zmniejszona
ilość karłowatość , nadmiar -
gigantyzm
Gigantyzm
Karłowatość
Akromegalia
3. Szyszynka
Wydziela hormon melatoninę, który
powoduje skupianie się ziaren barwnika
melaniny; wpływa na ośrodki snu i
czuwania; opóźnia dojrzewanie
płciowe.
4. Tarczyca.
Jest to gruczoł położony w
przedniej części szyi.
Funkcjonowanie tarczycy jest
uzależnione od jodu.
Hormonami tarczycy są:
• tyroksyna i
trójodotyronina –
wpływają na przemianę
materii
,
obniżają poziom
cholesterolu.
• kalcytonina – wpływa na przyswajanie wapnia
przez kości.
Zbyt duże wydzielanie tyroksyny prowadzi do
nadczynności tarczycy – choroba Gravesa –
Basedowa. Nadczynność tarczycy objawia się
powiększeniem tarczycy (wole), przyspieszoną pracą
serca, nadpobudliwością, wytrzeszczem gałek
ocznych.
Niedobór tyroksyny powoduje niedoczynność
tarczycy. Objawia się sennością, przytępieniem
umysłowym, spowolnieniem.
Choroba Gravesa-
Basedowa
Objawy:
• powiększenie tarczycy (wole),
• przyspieszona czynność serca (kołatania),
• wytrzeszcz gałek ocznych
• niepokój, ruchliwość, nadpobudliwość,
• utrata ciężaru ciała (chudnięcie) mimo
apetytu,
• drżenia rąk,
• nadmierne pocenie się, chorzy łatwo się
męczą.
NIEDOCZYNNOŚĆ TARCZYCY
Objawy:
• osłabieniem, sennością,
• spowolnieniem mowy, głos staje się
ochrypły i gruby,
• pojawia się obrzęk powiek, skóra staje się
sucha, blada, chłodna,
• występuje skłonność do wypadania włosów,
zaparć,
• skłonność do depresji, apatia.
Gruczoły przytarczyczne
produkują parathormon
regulujący gospodarkę
wapniową organizmu.
Niedoczynność tych gruczołów
prowadzi do obniżenia poziomu
wapnia we krwi i choroby –
tężyczki objawiającej się
niekontrolowaną drgawką.
Nadczynność prowadzi do
odwapnienia kości, osłabienia
mięśni i zaburzeń układu
pokarmowego i moczowego.
5. Grasica
Znajduje się tuż pod mostkem.
Decyduje o sprawności układu
odpornościowego - hormon grasicy wpływa na
powstawanie limfocytów T.
Jest centralną częścią ukł. limfatycznego.
Stanowi miejsce dojrzewania komórek
szpikowo- pochodnych.
W okresie dojrzewania zanika.
6. Trzustka.
Należy do tzw. gruczołów
mieszanych – wydzielających
substancje do krwi i do jam ciała
(enzymy trawienne).
Funkcję gruczołu dokrewnego stanowią jedynie wysepki
Langerhansa, które składają się z 3 rodzajów komórek A,
B i D.
Kom. A- wytwarzają glukagon-podwyższa poziom
cukru we krwi poprzez reakcję odwrotną do insuliny.
Kom. B- wytwarzają insulinę - obniża poziom cukru
we krwi. Przekształca glukozę w glikogen, który jest
magazynowany w wątrobie.
Kom. D- wytwarzają D-somatostatynę
Niedobór insuliny prowadzi do rozwoju cukrzycy.
Objawy to: wzrost poziomu cukru, pragnienie,
częstomocz.
W ciężkich przypadkach może dojść do śpiączki
cukrzycowej. Cukrzycę leczy się poprzez podawanie
insuliny.
Prawidłowy poziom cukru we krwi wynosi od 80 do
110 mg%.
Chorzy na cukrzycę muszą regularnie badać poziom
cukru we krwi. Służy do tego glukometr
(gleukometr).
7. Nadnercza.
Gruczoły te leżą na szczytach
nerek. Składają się z dwóch
warstw - kory i rdzenia
nadnerczy.
Kora nadnerczy wydziela grupę hormonów zwanych
kortykosterydami. Wpływają na przemianę materii,
gospodarkę wodną i mineralną ustroju – głównie sodu
i potasu.
Rdzeń nadnerczy wydziela adrenalinę zwaną
hormonem strachu.
Poprzez pobudzenie układu współczulnego oraz
metabolizmu wpływa na rozszerzenie naczyń
krwionośnych - tętnic wieńcowych i mięśniowych ,
zwiększa częstość skurczów serca, podwyższa
ciśnienie krwi, rozszerza oskrzela i zwiększa tempo
oddechu, podwyższa poziom glukozy we krwi,
przyspiesza rozkład tłuszczów,
poprawia przytomność umysłu.
Adrenalina wydzielana jest pod wpływem silnych
emocji, stresu.
• Produkuje:
o glikokortykoidy (kortyzol)-
kontrola
przemiany sacharydów, białek i lipidów.
o mineralokortykoidy (aldosteron)-
kontrola równowagi elektrolitów i wody.
Kora nadnerczy
Produkuje:
o Adrenalinę-
pobudzającą glikogenezę
w wątrobie i mięśniach oraz
podwyższa stężenie glukozy we krwi.
o Noradrenalinę-
podwyższa ciśnienie
i stężenie glukozy we krwi.
Rdzeń nadnerczy
8. Jajniki.
Jajniki oprócz wytwarzania
komórek jajowych wydzielają
również hormony:
• estrogeny – powodują
rozwój żeńskich cech
płciowych, popęd płciowy,
regulują cykl menstruacyjny,
• progesteron – odpowiada za przygotowanie
macicy do przyjęcia zarodka, kontroluje przebieg
ciąży,
• relaksyna - hamuje skurcze mięśni macicy;
rozluźnia spojenie łonowe w czasie porodu.
9. Jądra.
Są to narządy rozrodcze męskie
będące jednocześnie gruczołami
wydzielania dokrewnego.
Znajdują się w worku
mosznowym.
Wydzielają hormony androgeny (testosteron),
które pobudzają rozwój zewnętrznych narządów
płciowych męskich; determinują męską sylwetkę
oraz owłosienie i zachowanie typu męskiego.
Podwzgórze
GnRH
Przysadka
FSH
LH
testosteron
kora nadnerczy, jądra
h
a
m
o
w
a
n
ie
Prawdopodobnie
bezpłodny
Egzogenne
sterydy:
stałe
zahamowan
ie
10. Działanie układu dokrewnego.
Układ hormonalny jest bardzo często regulowany na
zasadzie „sprzężenia zwrotnego”. Najlepiej ilustruje
to przykład działania przysadki mózgowej i tarczycy.
Niski poziom tyroksyny
we krwi pobudza
przysadkę mózgową do
wydzielania tyreotropiny.
Wysoki poziom tyroksyny
hamuje wydzielanie tego
hormonu przez
przysadkę co
automatycznie obniża
produkcję hormonów
tarczycy.
11. Bibliografia i netografia:
• Gołda W., Kłyś M., Wardas J.: Biologia dla gimnazjum
część druga, Wydawnictwo Nowa Era,
• Gulewicz B., Wierbiłowicz E.: Biologia dla klasy I
gimnazjum, Wydawnictwo ABC,
• Michajlik A., Ramotowski W.: Anatomia i fizjologia
człowieka, Wydawnictwo Lekarskie PZWL,
• Sylwanowicz W.: Mały atlas anatomiczny, PZWL,
• Szlachetko A., Szlachetko D., Rutkowski P.: Biologia
gimnazjum II, Wydawnictwo M. Rożak,
• Villee C. A.:Biologia, PWRiL,
•
,
•
•