Ekonomia

Ekonomia

Pieniądz w 
gospodarce 

Wykład

Opracowanie:  Dr Dariusz Prokopowicz

WARSZAWA 

2005

© Copyright by Dariusz Prokopowicz

 

 2 

Zagadnienia tematu 

1.   Definicja pieniądza
2.   Funkcje pieniądza
3.   Ewolucja form 
pieniądza

 

 3 

 

 

Potrzeba utrzymywania 

pieniędzy 

Motyw transakcyjny 

Motyw przezorności 

Motyw portfelowy 

Moment uzyskania 

przychodów nie jest zbieżny 
z wydatkowaniem 

Niemożność zaplanowania 

nieprzewidzianych 
wydatków. 

Dywersyfikacja ryzyka w 

kontekście podejmowanych 

inwestycji. 

 4 

Funkcje pieniądza 

Środek 

wymiany

Jednostka 

rozrachunkow

a

Środek 

tezauryzacji

Miernik 

odroczonych 

płatności

1.

 

2.

 

3.

 

4.

 

 5 

Pieniądz spełnia w gospodarce 
głównie funkcję środka wymiany. 

 

Funkcje 

Funkcje 

pieniądza

pieniądza

Środek 

wymiany

1.

 

Środek cyrkulacji, 

obiegowy



Korzyści, jakie osiąga 
społeczeństwo dzięki 
wykorzystaniu pieniądza, możemy 
ocenić wyobrażając sobie, iż mamy 
do czynienia z 

gospodarką 

bezpieniężną

 (inaczej – 

barterową

). 

 6 

W gospodarce bezpieniężnej nie 
występuje środek wymiany. Wymiana 
ma charakter bezpośredni, co 
oznacza, że jedne dobra są 
wymieniane na inne.

Funkcje 

Funkcje 

pieniądza

pieniądza

Środek 

wymiany

1.

 

Środek cyrkulacji, 

obiegowy

 

 

Gospodarka 

bezpieniężna 

(barterowa) 

Problemy z wymianą 

towarów 

Musiałaby wystąpić 

podwójna zbieżność 

zapotrzebowania 

 7 

Funkcje 

Funkcje 

pieniądza

pieniądza

Środek 

wymiany

1.

 

Środek cyrkulacji, 

obiegowy



W tej funkcji pieniądz znajduje 

powszechne 

zastosowanie

, tj. pieniędzmi pracodawca płaci 

pracownikowi wynagrodzenie za pracę, 
pieniędzmi kupujący płaci sprzedawcy za 
uzyskane dobro lub nabytą usługę, za pieniądze 
producent sprzedaje swoje wyroby.



Powszechna akceptacja

 pieniądza jako środka 

wymiany wynika z tego, że każdy kto posiada 
odpowiednią ich ilość, może za nie kupić 
potrzebne mu dobra i usługi zaspokajające 
różnorodne potrzeby.



Dzięki tej funkcji pieniądza zarówno towary jak i 
pieniądze są w 

ciągłym ruchu

.  

 8 

Pieniądz spełnia funkcję jednostki 
rozrachunkowej – tj. standardowej 
jednostki miary za pomocą której 
wyraża się ceny dóbr i usług. 

 

Jednostka 

rozrachunkow

a

2.

 

Funkcje 

Funkcje 

pieniądza

pieniądza



Na rynku wymiany pieniądz ujawnia się w 
postaci 

ceny

, której miarą są narodowe 

(obecnie i międzynarodowe np. euro) 
jednostki pieniężne. 



W tej funkcji pieniądz służy do wyrażania 
cen, 

rejestrowania długów

 oraz 

prowadzenia rozliczeń między różnymi 
podmiotami gospodarczymi.

  

Miernik wartości

 9 

Jednostka 

rozrachunkow

a

2.

 

Funkcje 

Funkcje 

pieniądza

pieniądza



Jako środek (narzędzie) wymiany 
występował początkowo w formie  

pieniądza przedmiotowego

 (towaru), 

następnie monety, banknotu. 



Jest narzędziem 

pomiaru wartości towaru i 

usług

. Cena informuje odbiorcę ile 

jednostek pieniężnych trzeba zapłacić za 
nabycie określonego towaru lub 
świadczonej usługi.   

Miernik wartości

 10 

Pieniądz spełnia funkcję przechowywania 
wartości (środka tezauryzacji). 

 



Służy do 

gromadzenia

 i przechowywania 

wartości  (bogactwa) w  postaci 
pieniężnej lub kruszcowej (złoto).



W tej funkcji pieniądz pozwala 
dokonywać 

transferu wartości

 z 

bieżącego okresu do okresów 
przyszłych.

Środek 

tezauryzacji

3.

 

Funkcje 

Funkcje 

pieniądza

pieniądza

Aby pieniądz dobrze pełnił funkcję środka 

wymiany, musi zachowywać swą wartość (siłę 

nabywczą) w transakcjach dokonywanych w 

przyszłości.

Środek przechowywania 

wartości

 11 

Środek 

tezauryzacji

3.

 

Funkcje 

Funkcje 

pieniądza

pieniądza



Jeżeli pracownik (dochodobiorca) uzyskuje określoną 
ilość pieniędzy w postaci 

płacy

, to może część tego 

dochodu przeznaczyć na bieżącą konsumpcję, a 
część przechować. 



Po zebraniu odpowiedniej kwoty może dokonać 
zakupu dobra, którego 

cena

 uniemożliwiała nabycie 

go za jedną miesięczną płacę. 



W ten sposób pracownik, 

gromadząc oszczędności

, 

przechowa przez określony czas wartość 
gromadzonej sukcesywnie sumy pieniędzy dla 
dokonania zakupu w przyszłości. 



W sytuacji, gdy realizuje się ta funkcja pieniądza, 
wówczas pieniądz jest 

czasowo wycofywany z obiegu

 

przez tych którzy go posiadają i tworzą się tzw. 
oszczędności. W skali ogólnokrajowej środki te 
występują w postaci rezerw.   

Środek przechowywania 

wartości

 12 

Miernik odroczonych płatności – czyli 
pozwala ustalić wartość przyszłych 
spłat (zadłużenia) długu. 

 

Miernik 

odroczonych 

płatności

4.

 

Funkcje 

Funkcje 

pieniądza

pieniądza



Występuje przy płatnościach regulowanych 

w 

późniejszym okresie

.



Wyraża on sumę, jaką należy zapłacić 

w 

przyszłości

 z tytułu uzyskania np. kredytu. 



Ta funkcja pieniądza wiąże się z jego 
zdolnością do regulowania różnych 
zobowiązań z tytułu zaciągniętego 

kredytu

, 

pożyczki , płacenia  należnego podatku, 
składki ZUS lub kary pieniężnej itp.   

Środek płatniczy

 13 

Miernik 

odroczonych 

płatności

4.

 

Funkcje 

Funkcje 

pieniądza

pieniądza



Środkiem płatniczym

 staje się pieniądz z 

chwilą, gdy władza państwowa nada mu 
moc zwalniania z ekonomicznych  
zobowiązań. 



Jako środek płatniczy pieniądz rozwinął się 
w wielu nowych formach o 

charakterze 

bezgotówkowym

 np. weksli czeków, a 

obecnie często w formie zapisów 
dokonywanych przez bank na kontach 
uczestników procesu likwidacji zobowiązań 
(pieniądz bankowy) w wyniku ich poleceń 
np. przelewy dyspozycyjne.   

Środek płatniczy

 14 



Podstawową zatem 

właściwością pieniądza 

jest jego zastosowanie 

jako 

środka wymiany

.



W tym celu musi on 

spełniać funkcję 

środka 

przechowywania 
wartości

.

 

Funkcje 

Funkcje 

pieniądza

pieniądza

Które funkcje 

pieniądza są 

najistotniejsze?

 

Środek 

wymiany

Jednostka 

rozrachunkow

a

Środek 

tezauryzacji

Miernik 

odroczonych 

płatności

1.

 

3.

 

2.

 

4.

 



Jest też zazwyczaj 
wygodnie, choć nie we 
wszystkich sytuacjach, 
wykorzystywać pieniądz w 
charakterze 

jednostki 

rozrachunkowej

 oraz 

miernika odroczonych 
płatności

 

 15 

Pojawienie się pieniądza w odległej 

przeszłości

Pieniądz pojawił się jako pośrednik 
w procesach wymiany wówczas, gdy 
nabrały one cech 

masowej 

powtarzalności

, regularności, a więc 

w okresie przechodzenia od 
gospodarki naturalnej do towarowej.



Uczestnictwo pieniądza w wymianie 
pozwoliło zastąpić dotychczasową 

wymianę bezpośrednią

 towaru na 

towar dwoma odrębnymi, niezależnymi 
od siebie aktami: towar - pieniądz 
i pieniądz - towar, co w istotny sposób 
ułatwiło i wpłynęło na rozwój wymiany 
towarowej.

 16 

Ewolucja form pieniądza

- jako środka wymiany w systemach 
społeczno-gospodarczych:

 

 

1.  

Gospodarka  bezpieniężna

  (barterowa) 

wymienna

2. 

Pieniądz  towarowy

  [np.  psie  zęby, 

muszle, złoto, niewolnicy, papierosy]

3. 

Pieniądz  symboliczny

  [znak  pieniężny]  – 

we 

współczesnych 

gospodarkach 

 

powszechnie 

akceptowany 

środek 

płatniczy

      

-    banknoty

      

-    bilon

4.  

Pieniądz bezgotówkowy

5.  

Pieniądz elektroniczny

  

6.  

Pieniądz międzynarodowy

Prawne środki 

płatnicze

 17 

Dobra o zastosowaniu przemysłowym 
(złoto) bądź konsumpcyjnym 
(papierosy), które równolegle 
spełniają funkcję środka wymiany.



Stanowi wartość sam w sobie.



Najczęściej jest dobrem szczególnie cenionym.



Wykorzystanie na szeroką skalę 

pieniądza 

towarowego

 wymaga albo ograniczenia zakresu 

pozostałych zastosowań tego towaru, albo 
przeznaczenia zasobów rzadkich na produkcję 
dodatkowych jego ilości.



Istnieją jednakże mniej kosztowne sposoby 
umożliwiające społeczeństwu wytwarzanie pieniądza.

Rodzaje 

Rodzaje 

pieniądza

pieniądza

Pieniądz 

towarowy

 18 

Pieniądz symboliczny

Jest to środek płatniczy, którego 
wartość, czy też siła nabywcza, 
znacznie przewyższa koszt jego 
wytworzenia lub wartość jako towaru 
w innych niż pieniądz zastosowaniach

.



Wartość pieniądza 
symbolicznego nadawana 
jest przez prawo.

Rodzaje 

Rodzaje 

pieniądza

pieniądza

Banknoty

Bilon

 19 

Pieniądz 

bezgotówkowy

Jest to środek wymiany, którego 
podstawą jest wierzytelność 
przedsiębiorstwa lub osoby fizycznej 

Rodzaje 

Rodzaje 

pieniądza

pieniądza



W okresie średniowiecza rozwój handlu 
międzynarodowego wymusił pojawienie się 
pierwowzorów współczesnych czeków



Depozyt kruszców szlachetnych (wkład) u 
złotnika



Tytuły własności stają się wygodniejsze do 
przenoszenia niż złoto



U złotników pojawiło się zbyt wiele złota



Pojawia się kredyt bankowy

 20 



Niektóre rodzaje produktów bankowych, 
np. wkłady bankowe 

(co oznacza, że bank 

ma wobec nas dług).



Niektóre rodzaje papierów 
wartościowych, np. weksle i czeki 
rozrachunkowe.



Kredyty i pożyczki w gospodarce



Specyficzną formą jest pieniądz 
elektroniczny

.

Rodzaje 

Rodzaje 

pieniądza

pieniądza

Pieniądz bezgotówkowy

 21 

Pieniądz 

elektroniczny

Specyficzną odmianą pieniądza 
bezgotówkowego, rozwijającą się silnie w 
ostatnich latach jest pieniądz 
elektroniczny, który występuje w różnych 
formach co wynika z różnorodności 
operacji finansowych realizowanych w 
bankowych systemach 
teleinformatycznych oraz wirtualnie (w 
sieci Internet).

 



Rozliczenia międzybankowe

 w systemie 

ELIKSIR



Płatności elektroniczne realizowane 

kartami bankowymi



Płatności dokonywane 

w sieci Internet

  

Rodzaje 

Rodzaje 

pieniądza

pieniądza

 22 



ilość banknotów i bilonu znajdujących się 
w obiegu, powiększona o rezerwy 
gotówkowe banków komercyjnych.



tj. ilość gotówki dostarczonej przez bank 
centralny zarówno bankom komercyjnym, 
jak i sektorowi pozabankowemu.  

Podaż 

Podaż 

pieniądza

pieniądza

Baza monetarna