OGÓLNE WIADOMOŚCI
O PRAWIE
OGÓLNE WIADOMOŚCI
O PRAWIE
POJĘCIE PRAWA
I JEGO FUNKCJE
Prawo przedmiotowe
to całość norm, czyli reguł
postępowania,
uznanych
lub
ustanowionych
i
chronionych
przez państwo.
Prawo zwyczajowe
kształtuje
się
w
określonej
społeczności przez długie lata i jest
przez tę społeczność przestrzegane
jako obowiązujące, a zatem również
państwo uznaje je za obowiązujące.
Przez zwyczaj
rozumie się powszechnie stosowaną
w danym czasie, środowisku i w
stosunkach społecznych praktykę
określonego postępowania.
Prawo zwyczajowe
ma charakter normatywny i
dlatego sądy stosują jego normy
bezpośrednio, a zwyczaj jest
stosowany przez sądy dopiero z
mocy i w zakresie ustawowego
odesłania, gdy konkretny przepis
prawa stanowionego odsyła do
zwyczaju.
Prawo stanowione (pisane)
tworzą
kompetentne
organy
państwowe (np. Sejm, Prezydent RP,
Rada Ministrów) przez uchwalanie
lub
wydawanie
aktów
normatywnych
(np.
ustaw,
rozporządzeń).
Prawo przedmiotowe
to ogół przepisów zawartych w
aktach normatywnych i norm prawa
zwyczajowego, obowiązujących w
danym państwie.
Prawo podmiotowe
to ogół uprawnień przypisanych
jednostce na określonej podstawie,
którą stanowią z reguły normy
prawa przedmiotowego.
Najbardziej przydatny jest podział
praw podmiotowych na:
• względne i bezwzględne,
• majątkowe i niemajątkowe,
• zbywalne i niezbywalne,
Prawa podmiotowe względne
są skuteczne tylko wobec określonej
osoby lub osób – np. sprzedawca ma
prawo żądać zapłaty ceny tylko od
kupującego, a poszkodowany ma prawo
żądania odszkodowania tylko od osób
odpowiedzialnych
za
wyrządzoną
szkodę.
Prawa podmiotowe bezwzględne
są natomiast skuteczne względem
wszystkich
–
np.
właściciel
ma
roszczenie wobec każdej osoby, aby nie
naruszała jego prawa własności.
Prawa podmiotowe majątkowe
mają wartość w sensie ekonomicznym,
a zatem do tych praw zaliczamy prawo
własności
(np.
samochodu),
użytkowanie wieczyste, patent lub
prawo ochronne na znak towarowy.
Prawa podmiotowe niemajątkowe
wyrażają
inne
wartości,
niż
ekonomiczne – np. prawo do czci,
godności, prawo do nazwiska albo
prawo do wizerunku.
Prawa podmiotowe zbywalne
mogą być przeniesione na inną osobę
(np. własnościowe spółdzielcze prawo
do lokalu mieszkalnego, użytkowanie
wieczyste).
Prawa podmiotowe niezbywalne
mogą należeć tylko do konkretnej
osoby i nie można ich przenieść na inną
osobę (np. członkostwo w spółdzielni,
prawo do czci albo prawo odkupu).
Najważniejsze funkcje prawa to:
• kontrola zachowań,
• rozdział dóbr i ciężarów
(obciążeń),
• regulacja konfliktów.
Sprawiedliwość:
• formalna,
• materialna,
• rozdzielcza,
• wymienna,
• proceduralna.
Tryby regulacji konfliktów:
• umowny,
• mediacyjny,
• arbitrażowy,
• adjudykacyjny.
Prawo a moralność
Obszary
prawa
i
moralności
krzyżują się, bowiem wiele kwestii
jest przedmiotem regulacji norm
prawnych i moralnych (np. nie
zabijaj,
nie
kradnij).
Są
także
zachowania
moralnie
obojętne,
regulowane przez prawo (np. normy
proceduralne) oraz zjawiska z reguły
potępiane moralnie a nie objęte
regulacją prawną (np. nielojalność
wobec przyjaciół).
Norma prawna a przepis
prawny
Norma prawna
jest regułą postępowania chronioną przez
państwo, która jednej stronie przyznaje
uprawnienia (prawo podmiotowe), a na drugą
nakłada obowiązki odpowiadające temu
uprawnieniu.
Przepis prawny
jest elementarną jednostką systematyzacyjną
aktu normatywnego i może być nim artykuł,
paragraf, punkt, podpunkt, a nawet zdanie
zawarte w artykule.
”Przedsiębiorca składający ofertę w postaci
elektronicznej jest obowiązany przed zawarciem umowy
poinformować drugą stronę w sposób jednoznaczny i
zrozumiały o:
1/ czynnościach technicznych składających się na
procedurę zawarcia umowy,
2/ skutkach prawnych potwierdzenia przez drugą stronę
otrzymania oferty,
3/ zasadach i sposobach utrwalania, zabezpieczania i
udostępniania przez przedsiębiorcę drugiej stronie
treści zawieranej umowy,
4/ metodach i środkach technicznych służących
wykrywaniu i korygowaniu błędów we wprowadzanych
danych, które jest obowiązany udostępnić drugiej
stronie,
5/ językach, w których umowa może być zawarta,
6/ kodeksach etycznych, które stosuje, oraz o ich
dostępności w postaci elektronicznej.”
W
aktach
normatywnych
czytamy zatem przepisy prawne
a „odczytujemy zakodowane” w
nich normy prawne.
Norma prawna składa się z hipotezy,
dyspozycji i sankcji.
W hipotezie określony jest adresat normy oraz
pewna sytuacja (zdarzenie prawne).
Dyspozycja
wskazuje
wzór
powinnego
zachowania się w sytuacji opisanej w hipotezie.
Sankcja określa konsekwencje niezachowania
się w sposób wskazany w hipotezie (np. w
postaci nieważności czynności prawnej lub
odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia
pieniężnego – np. w zapłaceniu ceny).
Hipotezy budowy normy prawnej:
• (H) – (D)
• (H) – (S)
• (H) – (D) – (S)
• [(H - 1) – (D)] - [(H - 2) – (S)]
„Jeżeli ktoś jest zobowiązany do prowadzenia
przedsiębiorstwa innej osoby [H-1] to nie
powinien wyrządzać jej szkody [D], a jeżeli
ktoś
zobowiązany
do
prowadzenia
przedsiębiorstwa innej osoby wyrządził jej
szkodę [H – 2], to podlega karze [S]”.
Podział norm prawnych (I)
(wg kryterium zachowania):
• zakazujące,
• nakazujące,
• upoważniające,
• mieszane.
Podział norm prawnych (II)
(wg sposobu obowiązywania):
• imperatywne,
• semiimperatywne,
• dyspozytywne.
Stosunek prawny
Stosunek prawny to stosunek
społeczny
uregulowany
przez
przepisy prawne.
Elementami stosunku prawnego są:
•zdarzenie prawne,
•podmioty,
•przedmiot,
•treść stosunku prawnego.
Zdarzeniem prawnym
jest zdarzenie, które powoduje
powstanie, ustanie lub zmianę treści
stosunku prawnego, ponieważ jest
ujęte w hipotezie normy prawnej
(np. urodzenie się dziecka, zawarcie
umowy, wyrządzenie szkody).
Podmioty stosunku prawnego
mogą być różne w zależności od
przynależności norm prawnych do
określonych gałęzi prawa.
Przedmiotem stosunku prawnego
mogą być np. rzeczy, dobra o
charakterze
niematerialnym
(np.
utwór artystyczny), wykonanie pracy
lub świadczenie innych usług.
Treścią stosunku prawnego
są wzajemne prawa i obowiązki
stron, np. wzajemne prawa i
obowiązki sprzedawcy i kupującego
albo wzajemne prawa i obowiązki
pracodawcy i pracownika.
Akty normatywne
Hierarchia aktów normatywnych
(akt hierarchicznie niższy nie powinien być sprzeczny z
aktem hierarchicznie wyższym):
• Konstytucja,
• ratyfikowane umowy międzynarodowe (zwane też
np. konwencjami, które po ratyfikacji stają się częścią
polskiego prawa wewnętrznego),
• ustawy (w tym kodeksy, np. Kodeks cywilny, Kodeks
karny),
• rozporządzenia z mocą ustawy wydane przez
Prezydenta RP,
• rozporządzenia wykonawcze (wydane na podstawie
ustawy i w zakresie jej upoważnienia, np.
rozporządzenie Ministra Finansów),
• akty prawa miejscowego (np. uchwała rady gminy).
Aktami normatywnymi nie mającymi
charakteru
powszechnie
obowiązującego są, zwane aktami
„resortowymi”
(lub
aktami
„wewnętrznymi”) :
- uchwały podejmowane przez kolegialne,
centralne organy administracji rządowej
(np. - uchwały Rady Ministrów lub Komisji
Papierów Wartościowych i Giełd),
- zarządzenia Prezydenta RP lub
ministrów (mogą być wydawane tylko na
podstawie ustaw).
Akty normatywne podlegają
ogłoszeniu
w
specjalnych
dziennikach urzędowych:
- Dzienniku Ustaw RP (Dz.U.),
- Dzienniku Urzędowym RP (M.P.)
- dzienniki urzędowe ministrów,
-
wojewódzkie
dzienniki
urzędowe.
Prawo przedmiotowe
międzynarodowe publiczne
wewnątrzpaństwowe
Prawo przedmiotowe
Prawo
międzynarodowe
publiczne
reguluje
przede
wszystkim
stosunki
między państwami oraz
relacje
między
państwami
a
organizacjami
międzynarodowymi,
a
zatem
między
podmiotami tego prawa.
Prawo
wewnątrzpaństwowe
obowiązuje na terytorium
danego państwa, a jego
podmiotami
są,
w
zależności od tego, czy jest
to prawo publiczne, czy
prywatne, i w zależności od
gałęzi
prawa:
osoby
fizyczne, osoby prawne
albo
organy,
jednostki
organizacyjne
lub
instytucje.
Prawo wewnątrzpaństwowe
publiczne
• konstytucyjne,
• administracyjne,
• finansowe,
• karne.
prywatne
• cywilne,
• rodzinne,
• pracy,
• ubezpieczeń społ.
(?)
W prawie publicznym
przejawia się władztwo państwowe lub władztwo
jednostek samorządu terytorialnego, a zatem
strony stosunków prawnych wyznaczonych tym
prawem nie mają równorzędnego statusu
prawnego. Organ publiczny działa wobec
strony z pozycji władczej (np. urząd skarbowy –
podatnik) i może ją zmusić do określonych
zachowań, nawet wbrew jej woli.
W prawie prywatnym
status stron jest równorzędny, żadna z nich
nie działa wobec drugiej strony z pozycji
władczej, a zatem mogą one układać wzajemne
relacje na zasadzie dobrowolności. W razie
powstania między nimi sporu sprawę rozstrzyga
(z reguły) sąd.
Europejskie prawo
wspólnotowe
pierwotne
Traktaty
(TWE, TEWEA)
pochodne
• rozporządzenia,
• dyrektywy,
• decyzje,
• zalecenia i opinie.
Zasady stosowania
prawa. Wykładnia
przepisów prawnych.
Zasada znajomości
prawa
Nieznajomość prawa szkodzi:
•
organ rozstrzygający w sprawie
zastosuje przepisy bez względu na
to, czy adresaci norm zawartych w
tych przepisach znali ich treść,
•
nikt nie może tłumaczyć się
nieznajomością prawa dla
uniknięcia odpowiedzialności za
jego naruszenie.
Uchylanie kolizji praw
w przestrzeni
W sytuacji prywatnoprawnej
„z elementem” międzynarodowym
powstaje
problem
kolizji
wchodzących
w
grę
praw
zainteresowanych państw.
Normy kolizyjne składają się z
hipotezy
(opis
sytuacji)
i
z
dyspozycji
(wskazanie
prawa
właściwego dla sytuacji opisanej w
hipotezie).
W dyspozycji znajdują się tzw.
łączniki czyli kryteria, z powodu
których do rozstrzyganej sytuacji
stosuje
się
prawo
określonego
państwa.
Podstawę łącznika w PPM mogą
stanowić między innymi:
• obywatelstwo,
• miejsce zamieszkania,
• siedziba osoby prawnej
(przedsiębiorstwa),
• miejsce położenia rzeczy,
• wybór prawa,
• miejsce zdarzenia,
• lex fori (prawo sądu
rozstrzygającego w sprawie).
Uchylanie kolizji praw
w czasie
Najważniejsze zasady to:
1/ ustawa wchodzi w życie z dniem w
niej określonym (wskazanym z reguły w
ostatnim przepisie ustawy) a gdyby
takiego dnia nie wskazywała, po upływie
14 dni od dnia jej ogłoszenia (czyli od
daty ukazania się Dziennika Ustaw),
2/ ustawa nie działa wstecz (lex retro
non agit),
3/ ustawa późniejsza uchyla ustawę
wcześniejszą.
Wykładnia:
gramatyczna
systemowa
funkcjonalna
- def. legalna
- kontekst językowy
- reguły rozumowania
prawniczego
Moc obowiązująca
wykładni:
1. powszechnie wiążąca:
• autentyczna
• legalna
2. ograniczona,
3. niewiążąca.
Dziękuję.