ZASADY OPRACOWANIA PLANU METODYCZNEGO ORAZ PLANU WYNIKOWEGO

ZASADY

OPRACOWANIA

PLANU

METODYCZNEGO

ORAZ PLANU

WYNIKOWEGO

dr Lech Kacprzak

Jednym z głównych warunków

skuteczności wszelkiego świadomego i

celowego działania, zwłaszcza

długotrwałego złożonego jest

planowanie. Polega ono na gruntownie

przemyślanym przewidywaniu

czynności, które obejmują z jednej

strony listę zadań, jakie mają być

wykonane w ustalonym terminie, z

drugiej zaś wskazują realizatorów,

metody oraz środki urzeczywistnienia

tych zadań, a ponadto sposoby kontroli

i oceny uzyskanych wyników.

Tak rozumiane planowanie spełnia ważną

rolę nie tylko w produkcji, w przestrzennym

zagospodarowaniu kraju itp., lecz również w

rozwoju oświaty i szkolnictwa wyższego

oraz szeroko pojmowanej pracy

dydaktyczno - wychowawczej. Tego rodzaju

planowanie jest warunkiem koniecznym

skuteczności procesu nauczania - uczenia

się, gdyż chroni nauczyciela od

przypadkowości i chaotyczności działania

oraz pozwala mu ocenić, czy i ewentualnie,

w jakim stopniu realizuje on wyznaczone

cele nauczania i wychowania.

Wyróżniamy następujące

rodzaje planowania

dydaktycznego:

Roczny plan dydaktyczny.

Nauczyciel, przygotowując się do realizacji zadań

dydaktycznych czekających go w nowym roku

szkolnym, sporządza dla każdej klasy, w której ma

uczyć roczny plan nauczania w zakresie swojej

specjalności, zwany także rozkładem materiału.

Podstawę opracowania tego planu stanowi program

odpowiedniego przedmiotu. Zawartym w programie

hasłom nadaje się bardziej szczegółowy charakter,

uwzględniając przy tym zadania i warunki pracy w

danej klasie, a zwłaszcza stopień zaawansowania

uczniów w nauce, posiadane środki dydaktyczne,

zakres i sposoby rozwinięcia poszczególnych haseł

programu figurujących w odpowiednich rozdziałach i

podrozdziałach podręcznika, przewidziane

wycieczki, liczbę godzin służących powtarzaniu

przerabianego materiału, jego kontroli i ocenie.

Okresowy plan dydaktyczny

W okresowych planach dydaktycznych

eksponuje się tematy poszczególnych lekcji.

Za celowość ich sporządzania przemawia

zarówno fakt, iż wyznaczają one konkretne i

zarazem szczegółowe zadania dydaktyczne,

jaki i to, że pozwalaj ą uwzględniać zmiany

wynikające np. z szybkiej lub opóźnionej

realizacji okresowych haseł programu w ciągu

poprzedniego okresu nauki. Plany te są więc,

po pierwsze rozwinięciem planów 'rocznych, a

po drugie, stanowią podstawę racjonalnego,

bo aktualizowanego okresowo pojedynczych

lekcji.

Codzienny plan dydaktyczny

Obejmuje on następujące punkty :

Temat;

Założone do zrealizowania cele dydaktyczne i

wychowawcze wyrażone najczęściej w

kategoriach czynności, jakie w wyniku lekcji mają

być opanowane przez uczniów;

Porządek lekcji, na który składają się przeważnie:

czynności przygotowawcze, jak np.

sprawdzenie listy obecności uczniów, kontrola

pracy domowej itp., (rekapitulacja wtórna);

Przebieg lekcji (tok zajęć);

Czynności końcowe, do których należy zwykle

utrwalenie przerobionego na lekcji materiału oraz

zadanie uczniom pracy domowej, (rekapitulacja

pierwotna)

Organizacja pracy

dydaktycznej.

W szkole to takie zharmonizowanie

funkcji szkoły jako całości, że wszystkie

składające się na nią elementy

przyczyniają się do powodzenia tej pracy,

czyli zapewniają osiąganie założonych

rezultatów edukacji szkolnej. Nie ulega

wątpliwości, że realne zaplanowanie

pracy dydaktycznej jest jednym z

warunków jej skutecznej organizacji.

Plany i konspekty lekcji

(planowanie metodyczne)

dotyczy jednostki lekcyjnej lub metodycznej

powinno być wynikiem wcześniej podjętych decyzji

dydaktycznych. Na tym etapie planowania, nie jest

już trudne wyobrażenie sobie, jakie zmiany w

wyniku tej lekcji powinny wystąpić w uczniu (w jego

wiedzy — rozumowaniu, umiejętnościach oraz

zachowaniach i postawach), co wyrażone jest w

celach operacyjnych,

jest projektowaniem przebiegu zajęć

dydaktycznych umożliwiających uczniom uzyskanie

przewidywanych osiągnięć. Czynności nauczyciela

są w nim podporządkowane czynnościom uczniów

zmierzającym do tych osiągnięć.

Planowanie metodyczne obejmuje więc następujące

punkty:

temat lekcji- zgodny z podstawa programową i

programem nauczania,

cele ogólne

cele operacyjne

metody i techniki- dzięki, którym nauczyciel

osiągnie zaplanowane cele,

formy organizacyjne- muszą być dostosowane do

zadań dydaktycznych, wieku i możliwości uczniów,

środki dydaktyczne, które maj ą być zastosowane

przy realizacji przewidzianych treści w

poszczególnych etapach lekcji

porządek (tok) lekcji wraz z rozbiciem na

poszczególne części: wstępną, główną i końcową,

układ czynności dydaktycznych charakteryzujący

to, co robi nauczyciel w trakcie nauczania i co robią

uczniowie ucząc się,

Czesław Kupisiewicz podaje, że plan lekcji

obejmuje zazwyczaj następujące elementy:

temat;

cele dydaktyczne i wychowawcze,

wyrażone najczęściej w kategoriach

czynności,

jakie w wyniku lekcji maj ą być opanowane

przez uczniów;

przebieg lekcji (czynności przygotowawcze

nauczyciela, czynności podstawowe oraz

końcowe).

Czynności przygotowawcze planowane

przez nauczyciela to po prostu sprawdzenie

listy obecności lub weryfikacja zadanej

pracy domowej. Potem przychodzi czas na

czynności podstawowe, które różnią się w

zależności od typu lekcji. Na koniec

nauczyciel planuje sposób, w jaki uczniowie

utrwalą przerobiony materiał oraz decyduje

jaką zada im pracę domową. Mówiąc krótko:

mamy temat i cel. Sprawdzamy czy wszyscy

są i czy mają odrobioną pracę domową, a

przez resztę czasu dążymy do zrealizowania

celu, jaki sobie zamierzyliśmy.

Ten sam autor definiuje konspekt lekcji

jako szczegółowe rozwinięcie

proponowanego planu jednostki

lekcyjnej i wymienia następujące

elementy składowe: temat, cele i

zadania lekcji, przebieg lekcji z

rozbiciem na poszczególne etapy, temat

pracy domowej, przewidywane pytania

nauczyciela i uczniów, metody i środki

dydaktyczne używane na każdym z

etapów lekcji oraz potrzebne materiały.

Plan lekcji prezentowany

przez Richarda I. Arendsa

Richard I. Arends prezentuje typowy plan jednostki

lekcyjnej wykorzystywany w jednej ze szkół w stanie

Minneapolis (USA). Plan jest podzielony na trzy

zasadnicze części:

planowanie przedlekcyjne (cele podzielone na

dziedzinę poznawczą, emocjonalną i motoryczną

oraz materiały, wymagania organizacyjne,

modyfikacje);

planowanie śródlekcyjne (wprowadzenie i pozytywne

nastawienie uczniów,

sekwencja czynności uczenia się, zakończenie, praca

domowa);

planowanie zamykające (formalna i nieformalna

ocena postępów oraz ewaluacja

lekcji).

Konspekt powinien zawierać także

propozycję EWALUACJI osiągniętych

rezultatów. Nauczyciel

przygotowujący zarys lekcji musi się

zapytać: jak sprawdzić czy uczniowie

zrozumieli zagadnienie, czy potrafią

posługiwać się nową wiedzą lub jakie

mają zdanie na poruszony temat, jaki

wpływ miała lekcja na ich postawy i

jak należy dalej pracować z klasą?

Plan wynikowy jest dokumentem

opracowanym przez nauczyciela i

wykorzystywanym przez niego w pracy

dydaktycznej. Zawiera uporządkowany wykaz

efektów kształcenia, który jest nadrzędny

wobec materiału nauczania, środków

dydaktycznych i metod pracy. Pojęcie planu

wynikowego pojawiło się w pracach prof.

Bolesława Niemierko. W książce „Między

oceną szkolną a dydaktyką" pisze on, że

„planowanie wynikowe w dydaktyce opiera

się na jasno i realistycznie określonych

wymaganiach programowych. Nie może to

być jeden zbiór wymagań, gdyż uzdolnienia

uczniów są nazbyt zróżnicowane. Niezbędna

jest pewna hierarchia wymagań"

(s.123).

Plan wynikowy zastępuje dawne rozkłady materiału,

które były budowane pod kątem podziału zakresu

materiału „do przerobienia" na lekcjach. W planie

wynikowym zakres materiału podporządkowany jest

opisowi wyników uczenia się ucznia. W planie

wynikowym dominuje rzeczywisty wynik uczenia się,

czyli nie to co zostanie omówione na lekcji, ale jakie

umiejętności uczeń opanuje. Dzięki rozkładowi

materiału można było stwierdzić, jakie wiadomości

nauczyciel przekazał, jakimi środkami dydaktycznymi

się posłużył, jakie cele zrealizował, ale nie można

było znaleźć odpowiedzi, jakie umiejętności uczniowie

zdobyli. Planowanie wynikowe jest pojęciem ściśle

związanym z ewaluacją osiągnięć uczniów oraz

standardami wymagań. Istotą planowanie

wynikowego jest pomoc przy ocenianiu ucznia .

Planowanie wynikowe jest częścią trzyetapowego

planowania pracy nauczyciela:

planowanie kierunkowe - obejmuje planowanie

roczne lub semestralne

planowanie wynikowe - obejmuje dział/większą

jednostkę tematyczną

planowanie metodyczne - dotyczy konkretnej

jednostki lekcyjnej.

Opiera się na jasno i realistycznie określonych

wymaganiach programowych. Jest nastawiony na

wynik rozumiany jako nabycie umiejętności.

Działanie to przynieść może wiele korzyści:

wspomaga efektywność procesu kształcenia,

pozwala lepiej wykorzystać potencjał zarówno

ucznia jak i nauczyciela,

zapewnia rytmiczność osiągania założonych

celów.

Plan wynikowy powinien być spójny z innymi

planami szkolnymi, wchodzącymi w skład szkolnego

systemu zapewnienia jakości. W hierarchii szkolnych

dokumentów nauczycielski plan wynikowy zajmuje

następujące miejsce:

Szkolny plan dydaktyczny i szkolny plan

wychowawczy, biorące pod uwagę lokalne warunki

pracy szkoły;

WSO, czyli Wewnątrzszkolny System Oceniania;

PSO, czyli Przedmiotowy System Oceniania,

uwzględniający specyfikę dydaktyki przedmiotowej,

wspólny dla nauczycieli danego przedmiotu;

Nauczycielski plan wynikowy, podrzędny w stosunku

do wyżej wymienionych, uwzględniający wybrany

program nauczania, specyfikę klasy, referencje

możliwościdydaktyczne

nauczyciela.

Cechy dobrego planu:

CELOWY- jego wykonanie powinno prowadzić do osiągnięcia

zamierzonego celu,

WYKONALNY- cechujący się dużym prawdopodobieństwem realizacji,

SPÓJNY, ZGODNY WEWNĘTRZNIE- bez wewnętrznych

sprzeczności utrudniających jego realizację,

OPERATYWNY- łatwy w stosowaniu, przejrzysty, czytelny,

GIĘTKI, ELASTYCZNY, PODATNY NA ZMIANY- wrażliwy na konieczne

zmiany i modyfikacje, plastyczny, zwrotny,

SZCZEGÓŁOWY- należycie ograniczony w detalach.

DŁUGODYSTANSOWY, DŁUGOFALOWY- z właściwym zasięgiem czasowym,

CAŁOŚCIOWY, ZUPEŁNY- obejmujący całość zadania,

TERMINOWY- zawierający termin osiągnięcia celu,

RACJONALNY-ugruntowany poznawczo, zgłębiony,

PROSTY W BUDOWIE - nieskomplikowany,

ZROZUMIAŁY DLA WSZYSTKICH ZAINTERESOWANYCH - napisany

prostym,

zrozumiałym, klarownym językiem; o przejrzystej strukturze

wewnętrznej.

Nowoczesne planowanie pracy

dydaktycznej powinno

zapewniać nauczycielowi:

zwiększenie skuteczności nauczania i wychowania,

lepsze wykorzystanie zasobów (wiedzy, motywacji,

środków własnych i uczniów),

świadomą kontrolę nad przebiegiem i wynikami

kształcenia,

ochronę przed przypadkowością i chaotycznością działań i

decyzji,

upodmiotowienie ucznia w procesie kształcenia,

większa jego aktywność i partnerstwo,

rytmiczność osiągania celów i zadań,

racjonalność i profesjonalizm pedagogiczny,

zdolność do modyfikowania i unowocześniania kształcenia,

koordynację i integrację kształcenia w szkole,

ochronę przed rutyną i monotonią dydaktyczną,

samoocenę pracy dydaktycznej.

W procesie tworzenia planu wynikowego należy

uwzględnić między innymi:

wymagania

edukacyjne

- katalog niezbędnych osiągnięć

ucznia przewidzianych programem nauczania. Są

one opisem pożądanych przez nauczyciela zmian

w wiedzy, umiejętnościach i postawach ucznia.

Takie spełnione wymagania nazywamy

osiągnięciami. Najczęściej wymagania opisane są

jako czynności za pomocą czasowników

operacyjnych (Uczeń wie, zna, nazywa, definiuje,

wymienia, identyfikuje, wylicza, rozumie,

wyjaśnia, streszcza, ilustruje, rozróżnia,

rozwiązuje, konstruuje, stosuje, określa, wyróżnia,

posługuje się, uzasadnia, formułuje, tworzy,

sporządza, wypowiada się, analizuje, porównuje,

klasyfikuje, rysuje, charakteryzuje, mierzy,

wybiera, projektuje, dowodzi, przewiduje, ocenia,

proponuje, planuje).

Zróżnicowanie wymagań,

ich

zhierarchizowanie będzie służyło ocenie szkolnej.

Zazwyczaj wydziela się od 2 do 5 poziomów

wymagań edukacyjnych, których spełnienie

pozwala uczniowi uzyskać odpowiednie oceny.

Podział na 5 poziomów tworzą:

wymagania konieczne (K) - na ocenę

dopuszczającą,

wymagania podstawowe (P) - na ocenę

dostateczną,

wymagania rozszerzające (R) - na ocenę dobrą,

wymagania dopełniające (D) - na ocenę bardzo

dobrą,

wymagania wykraczające (W) - na ocenę

celującą.

W praktyce szkolnej podział taki jest zbyt

szczegółowy, niewygodny do przeprowadzenia,

gdyż często trudno określić, jakiej kategorii

przypisać dane osiągnięcie.

Etapy analizy wymagań:

dobór zakresu treści nauczania,

sformułowanie czynności uczniów - celów

operacyjnych,

określenie kategorii celów według taksonomii,

ocena czynności (celów operacyjnych) według

kryteriów wymagań,

podjęcie decyzji i wyodrębnienie wymagań: np. P

P lub P R D.

sprawdzenie zupełności i hierarchii wymagań,

sprawdzenie wymagań - weryfikacja praktyczna.

Proponuje się w literaturze

podział na 2 poziomy:

wymagania podstawowe (P), w których zawarte są

wymagania konieczne i podstawowe,

wymagania ponadpodstawowe (PP), odnoszące się

do wymagań rozszerzających i dopełniających.

Przy podziale wymagań na kategorie P i PP należy stosować

następujące kryteria:

kryterium przystępności, czyli łatwości: P - wiadomości i

umiejętności bardzo łatwe i łatwe, PP - trudne i bardzo

trudne; Należy przy tym pamiętać, że nie chodzi tu o

łatwość z akademickiego punktu widzenia. Łatwe jest to, co

nie sprawia trudności słabemu uczniowi.

kryterium użyteczności (w obecnej i przyszłej

działalności pozaszkolnej ucznia): P - wiadomości i

umiejętności praktyczne, przydatne życiowo, PP -

wiadomości i umiejętności teoretyczne, mniej przydatne

życiowo, naukowe;

kryterium niezbędności wewnątrzprzedmiotowej: P -

wiadomości i umiejętności bazowe, niezbędne w

dalszej edukacji, PP - wiadomości i umiejętności

rozszerzające

podstawy przedmiotu;

kryterium niezbędności międzyprzedmiotowej: P

- wiadomości i umiejętności ułatwiające uczenie

się innych przedmiotów, interdyscyplinarne, PP -

wiadomości i umiejętności pogłębiające swoistość,

interdyscyplinarność;

niezawodność, czyli pewność naukową, trwałość w

kulturze: P - wiadomości i umiejętności pewne,

sprawdzone, wdrożone w praktyce, PP -

wiadomości i umiejętności problematyczne, także

hipotezy.

Trzeba zaznaczyć, że hierarchiczność

wymagań

oznacza,

że spełnienie wymagań

wyższego poziomu jest jednoznaczne z

jednoczesnym spełnieniem wymagań z

niższego poziomu. Proponuje się, aby uczeń za

opanowanie 75% wymagań P (podstawowych)

otrzymał ocenę dostateczną, a za wykazanie

się opanowaniem 75% wymagań P i 75%

wymagań PP (ponadpodstawowych) - ocenę

bardzo dobrą. Ocenę dopuszczającą dostaje

uczeń, który opanował przynajmniej 50%

wymagań P, a oceną dobrą, jeśli opanował

przynajmniej 75%P i 50% PP.

Czynności konieczne przy

budowaniu planu

wynikowego.

Wybór zakresu treści nauczania (np.

dział).

Określenie celów nauczania.

Opisanie wymagań edukacyjnych.

Zróżnicowanie, czyli hierarchizacja

wymagań edukacyjnych, np. podział

wymagań na podstawowe (P) i

ponadpodstawowe (PP).

Opracowanie schematu planu wynikowego.

Przykładowe schematy

planu wynikowego

Schematy mogą zawierać różne

treści. Bolesław Niemierko proponuje

ująć w planie następujące elementy:

numer lekcji,

temat lekcji,

wymagania rozbite tu na 3 poziomy:

podstawowe, rozszerzające,

dopełniające.

Z kolei Zofia Lisiecka

przedstawia następujący

schemat planu wynikowego:

1. Tematyka / problematyka zajęć,

2. Wymagania edukacyjne podstawowe (P),

3. Wymagania edukacyjne ponadpodstawowe (PP),

4. Środki dydaktyczne,

5. Procedury sprawdzania i oceniania osiągnięć

uczniów:

a) zadania sprawdzające

b) kryteria sukcesu (wskaźniki),

6. Liczba godzin.

Zofia Lisiecka podaje inny

przykład schematu planu

wynikowego, opracowany

przez nauczycieli historii:

Liczba porządkowa;

Temat;

Wymagania (P) podstawowe;

Wymagania (PP) ponadpodstawowe;

Ścieżki międzyprzedmiotowe;

Standardy wymagań egzaminacyjnych.

Inną propozycję planu

wynikowego, opracowała

Teresa Zawisza-Chlebowska:

Liczba godzin;

Temat lekcji;

Wymagania konieczne;

Wymagania podstawowe;

Wymagania rozszerzone;

Wymagania dopełniające.

Bibliografia

Niemierko B., Między oceną szkolną a dydaktyką, WSiP, Warszawa

1991;

Ochenduszko J., Pomiar dydaktyczny w mierzeniu jakości pracy

szkoły.

Materiały edukacyjne Niepublicznej Placówki Doskonalenia

Nauczycieli

EKO-TUR, Warszawa 2001;

Zawisza-Chlebowska T., Przedmiotowy System Oceniania z języka

polskiego

w szkole podstawowej do cyklu Hanny Dobro wolskiej „Jutro pójdę

w świat",

WSiP;

Stróżyński K., Plan wynikowy - bez histerii, w:

www.wszpwn.com.pl;

Lisiecka Z., Jak zbudować plan wynikowy, w:

www.wszpwn.com.pl;

Kupisiewicz C., Podstawy dydaktyki ogólnej, Warszawa 1996;

Arends R. L, Uczymy się nauczać Warszawa 1995;

Kraszewski K., Sztuka nauczania, część I i II, Warszawa 1992.

Document Outline