GOSPODARKA 

RYNKOWA, 

RYNEK, PRAWO POPYTU.

 

 

W większości krajów procesy 
gospodarowania realizowane są w 
ramach gospodarek rynkowych.

Gospodarka rynkowa

 charakteryzuje 

się:
- dominacją prywatnej własności,
- rynkowym mechanizmem alokacji 
zasobów gospodarczych.

 

 

Prywatna własność podmiotów 
gospodarczych

 może mieć formę:

1) własności indywidualnej (jeden 
właściciel),
2) własności grupowej (co najmniej 2 
właścicieli),
3) własności międzynarodowej 
(powstaje gdy kapitał rzeczowy i 
finansowy podmiotu gospodarczego 
jest własnością osób pochodzących z 
różnych krajów).
We współczesnej gospodarce rynkowej 
wzrasta znaczenie własności grupowej 
występującej w formie spółek 
osobowych lub kapitałowych oraz 
wzrost własności międzynarodowej.

 

 

W formach własności grupowej i 
międzynarodowej występuje 

zjawisko 

oddzielenia kapitału jako własności 
od kapitału jako funkcji.

Przyczyną takiego zjawiska jest:
•  profesjonalizacja zasad kierowania i 
zarządzania przedsiębiorstwem,
•  rozproszenie kapitału w formie akcji 
między wielu właścicieli.
Właściciel danego podmiotu otrzymuje 

dochody z tytułu własności

, nie 

prowadząc w tym podmiocie 
działalności gospodarczej.

 

 

Mechanizm rynkowy

 jest 

podstawowym mechanizmem 

funkcjonowania gospodarki rynkowej.

Decyduje o alokacji zasobów

 

gospodarczych pomiędzy różnymi 

podmiotami reprezentującymi różne 

dziedziny wytwórczości.

Mechanizm rynkowy 

koordynuje 

działalność tych

 podmiotów i 

weryfikuje społeczną przydatność ich 

produkcji.

 

 

O produkcji społecznie przydatnej

 

mówi się wówczas, gdy towary 

kupowane są na rynku.

Mechanizm rynkowy ujawnia 

stopień 

marnotrawstwa

 czynników 

wytwórczych.

W przypadku produktów 

niesprzedanych marnotrawione są 

czynniki wytwórcze zużyte do ich 

produkcji.

Czynniki te można było spożytkować do 

produkcji innych dóbr - alternatywnych.

 

 

Rynek pełni funkcję informacyjną

 

dla wszystkich podmiotów 
gospodarczych.
Dostarcza informacji o:

•cenach dóbr i czynników produkcji, 

•o relacjach cen między dobrami, 

•wielkości popytu oraz 

•informacje na temat wielkości 
produkcji i dostaw rynkowych.

Rynek zmusza podmioty gospodarcze 
do działania 

racjonalnego i 

efektywnego

.

Podmioty muszą kierować się w swym 
działaniu 

kryterium rentowności

 - 

dążyć do pokrycia kosztów działalności 
z własnych przychodów.

 

 

Celem podmiotu gospodarczego jest 

maksymalizacja zysku.

Jest to cel obiektywny, wynikający z 

rosnącej konkurencji, zarówno 

wewnętrznej, jak i zewnętrznej.

 

 

Rynek jest miejscem zorganizowanym 

pod względem 

instytucjonalnym

, 

gdzie odbywają się procesy wymiany 

towarów (kupno i sprzedaż).

Inaczej mówiąc rynek to 

całokształt 

transakcji wymiennych

oraz 

warunków

 w jakich transakcje te 

przebiegają.

Rynkiem są: 

urzędy pracy, banki, 

sklepy (detal, hurt, aukcje, strefy 

celne, giełdy).

 

 

Rynki mogą być klasyfikowane według 
różnych kryteriów.
• 

Kryterium zasięgu terytorialnego

 

(światowy, międzynarodowy, krajowy, 
wojewódzki, powiatowy, miejski, 
wiejski.
• 

Kryterium przedmiotu wymiany

.

Wyodrębnia się rynki różnych 
czynników produkcji i dóbr -pracy, 
pieniężny, kapitałowy, surowcowy, dóbr 
konsumpcyjnych, inwestycyjnych.

 

 

• 

Kryterium ingerencji państwa.

Wyodrębnia się tu rynek wolny i regulowany.

Rynek wolny

 cechuje samoczynnie działający 

mechanizm rynkowy, który wpływa na 
wzajemne zależności przystosowania się 
trzech wielkości rynkowych: popytu, podaży i 
ceny.

Rynek regulowany

 zakłada określony zakres 

ingerencji państwa w kształtowanie się 
wielkości rynkowych np. ustalanie ceł na 
produkty importowane, ustalanie cen 
minimalnych na produkty rolne, określanie 
minimalnych wynagrodzeń i świadczeń (płaca, 
renta, emerytura).

 

 

• 

Kryterium zapotrzebowania i 

dostaw.

Rynki wyróżnia się na podstawie 
zależności pomiędzy wielkością 
zapotrzebowania            na towary a 
wielkością dostaw tych towarów na 
rynek.

Rynek konsumenta (nabywcy) i 
rynek producenta (sprzedawcy).

Rynek producenta

 jest 

charakterystyczny  dla gospodarki 
niedoborów występującej                np. w 
dobie realnego socjalizmu.

 

 

Sytuacja taka występuje, gdy wielkość 
dostarczonych produktów jest mniejsza 
od zapotrzebowania na nie. 
Uprzywilejowaną pozycję na rynku ma 
producent i sprzedawca towaru.
Między nabywcami występuje 
konkurencja    o dany towar. Producent 
może wówczas sprzedać wszystko, 
niezależnie od jakości oferowanych 
towarów.
Rynek producenta wywołuje szereg 
patologicznych zjawisk, takich jak 
przestępstwa, spekulacja towarami, 
kolejki społeczne itd.

 

 

Rynek nabywcy

 występuje wówczas, 

gdy wielkość i struktura dostarczanych 
towarów przewyższa zapotrzebowanie 
na te towary, tzn. konsument ma prawo 
swobody wyboru między towarami 
zajmując tym samym uprzywilejowaną 
pozycję na rynku.
Producenci i sprzedawcy konkurują 
wówczas o nabywców. Muszą zwracać 
uwagę na jakość towarów oraz na ich 
wartość użytkową.

 

 

Popyt

 jest wielkością rynkową, tzn. 

ujawniającą się na rynku. Ilość dóbr, 
które konsumenci chcą nabyć w danym 
czasie                 i przy danej cenie. Jest 
to 

popyt efektywny

 poparty siłą 

nabywczą dochodów konsumentów. 
Oprócz popytu efektywnego wyróżnia się 

popyt potencjalny

 określający 

pragnienie nabycia pewnych dóbr. Jest 
on wyrazem potrzeb społecznych 
występujących w danym czasie.
Popyt potencjalny może zmienić się w 
popyt efektywny pod warunkiem wzrostu 
dochodów osób bądź spadku cen dóbr.

 

 

Popyt

 jest określany przez cenę i 

czynniki pozacenowe. Zależność między 
ceną a popytem nosi nazwę 

prawa 

popytu

. 

Prawo to zostało sformułowane w XIX/XX 
wieku przez angielskiego ekonomistę 
Alfreda Marshalla. 

Prawo popytu głosi, że wraz ze wzrostem 
ceny spada popyt, a wraz ze spadkiem 
ceny popyt rośnie. Przy pozostałych 
czynnikach stałych stosuje się zasadę 

ceteris paribus

. Wedle tej zasady 

analizując zależności między dwiema 
wielkościami ekonomicznymi pozostałe 
wielkości określające przyjmuje się za 
stałe.

 

 

 

 

Ilustracją graficzną prawa popytu jest 

tak zwana krzywa 

popytu

, obrazująca 

zależności między 

ceną danego dobra 

a

 

popytem

 

na to dobro

. Krzywa ta ma 

ujemne nachylenie odzwierciedlające 

różnokierunkowość zależności między 

ceną a popytem

. Krzywa ta składa się z 

szeregu punktów. Każdy punkt na 

krzywej popytu przedstawia określoną 

wielkość 

popytu przy danej cenie

.

 

 

 

Istotę prawa popytu wyraża ruch po 

krzywej popytu (w górę lub w dół). Ruch 
po krzywej popytu w górę odzwierciedla 

spadek popytu pod wpływem wzrostu 

ceny. Ruch po krzywej popytu w dół 

oznacza wzrost popytu pod wpływem 

spadku ceny.

 

 

Zmiana ceny może wywołać dwa 
efekty:

1) efekt substytucyjny zmiany 
ceny

 
oraz

2) efekt dochodowy zmiany ceny.

 

 

Efekt substytucyjny.

 

Dobra są substytutami jeżeli mogą 

wzajemnie się zastępować w procesie 

zaspokajania danej potrzeby (masło, 

margaryna). Jeżeli cena danego dobra 

substytucyjnego rośnie, to popyt na to 

dobro zmniejsza się i przesuwa na inne 

dobro relatywnie tańsze. Efekt 

substytucyjny zmiany ceny polega na 

przesunięciu popytu od dóbr relatywnie 

droższych, do dóbr relatywnie tańszych.

 

 

Efekt dochodowy

 

zmiany ceny polega na zmianie 

dochodów realnych pod wpływem zmiany 

ceny przy danym poziomie dochodów 

nominalnych. Dochód nominalny to 

dochód w wyrażeniu pieniężnym. Dochód 

realny oznacza ilość produktów i usług, 

którą można nabyć za dochód nominalny 

przy danym poziomie cen.

Przy danym dochodzie nominalnym 

wzrost ceny powoduje spadek dochodu 

realnego. Spadek ceny dóbr powoduje 

wzrost dochodu realnego.

 

 

Popyt determinowany jest przez 
czynniki pozacenowe do których 
zalicza się:

•  zmiany dochodów ludności,
•  zmiany cen dóbr substytucyjnych i 
komplementarnych,
•  oczekiwania przyszłych cen,
•  zmiany liczby i struktury ludności,
•  efekt współzawodnictwa i 
demonstracji (moda, gesty),
•  sezonowość (np. popyt na narty 
latem jest szczątkowy abstrahując od 
ceny).

Wpływ poszczególnych czynników 
omawia się przy zasadzie ceteris 
paribus.

 

 

Przy stałej cenie wzrost dochodów 
nominalnych przyczynia się do wzrostu 
dochodów realnych co jest przyczyną 
wzrostu dochodów popytu na dobra. 
Jeżeli spada dochód nominalny to 
spada też dochód realny co wpływa na 
spadek popytu.

Jeżeli cena danego dobra jest stała, 
natomiast rośnie cena jego substytutu, 
to popyt na dane dobro rośnie. I 
odwrotnie, jeżeli przy stałej cenie dobra 
cena jego substytutu obniża się to 
popyt na dane dobro maleje.

 

 

 

Dobra komplementarne

 

to dobra wzajemnie się uzupełniające w 

zaspokajaniu danej potrzeby. Dobra te 

występują łącznie (np. samochód i 

benzyna). Jeżeli przy danej cenie 

jednego dobra rośnie cena dobra 

komplementarnego względem tego 

dobra, to popyt na dane dobro maleje. 

Spadek ceny dobra komplementarnego 

przy stałej cenie danego dobra 

powoduje wzrost popytu na dane dobro.

 

 

Dziękuję za 
uwagę!