Teorie stygmatyzacji

Stygmatyzacja, etykietowanie, 
naznaczanie jest to proces 
nadawania określeń w kategoriach 
zachowania jednostkom, grupom 
społecznym czy kategoriom 
społecznym w wyniku czego 
przyjmują one nadane im cechy i 
zaczynają działać zgodnie z 
przypisanymi im etykietami. 

1

Stygmat: inaczej piętno, cecha 

charakterystyczna, 

naznaczenie.  

Frank Tannenbaum – dramatyzacja 

zła (1938, Crime and Community)

•

„Czyny” dzieci i młodzieży mają 
zazwyczaj charakter „

zabawy

”.

•

Są one sztucznie wyolbrzymiane przez 
reakcję społeczną. 

•

Dramatyzacja zła 

– interpretacja 

zachowania młodzieży jako 
niebezpiecznego

•

Przeniesienie oceny moralnej czynu na 
jego sprawcę.

•

Zastosowanie wobec sprawcy czynu 
środków korekcyjnych.

•

Demoralizacja w wyniku zastosowania 
środków korekcyjnych

The criminal becomes bad because he is 

defined as bad – 

Przestępca staje się 

zły, ponieważ zdefiniowano go jako 
złego

•

Najlepszym sposobem postępowania z 
nieletnimi jest zaniechanie działań 

i 

poczekanie aż „wyrosną” 

z wieku 

przestępczego.

•

Szamotanie się ze statusem: Im 
bardziej chce się zmienić zło, tym 
większe zło powstaje. Im mniej się o 
nim mówi, tym lepiej. Im więcej się 
mówi o czymś innym – jeszcze lepiej. 

Edwin Lemert – 

dewiacja pierwotna i 

wtórna

Dewiacja 

pierwotna

Reakcja społeczna

Dewiacja wtórna

-Może mieć 
rozmaite 
przyczyny

-Nie jest istotna 
dla socjologii, 
ponieważ nie 
tworzy grup 
społecznych

-Jednostka 
nadal jest 
traktowana jako 
członek 
społeczeństwa.

-Dewiacja 
pozostaje 
pierwotną tak 
długo jak jest 
racjonalizowana 
albo w inny 
sposób 
społecznie 
akceptowana

- Dostrzeżenie 
zjawiska 
dewiacyjnego 

- Zastosowanie 
środków 
korekcyjnych

- Kolejne dostrzeżone 
przejawy dewiacji 
powodują 
zaostrzenie represji

- Co jest skutkiem a 
co przyczyną?

-Utożsamienie 
się z etykietą 
dewianta  jako 
środkiem 
obrony przed 
otoczeniem lub 
też w celu 
ochrony 
własnej 
socjologicznej 
tożsamości

-zajęcie 
miejsca 
przyznawanego 
w 
społeczeństwie 
dla takich osób

Dewiacja wtórna

• E. Lemert: 

Dewiacja wtórna 

jest 

zachowaniem dewiacyjnym lub 

opartymi na nim rokowaniami 

społecznymi, które stają się 

środkiem 

obrony, ataku lub przystosowania 

wobec otwartych lub ukrytych 

problemów wytworzonych przez reakcję 

na dewiację pierwotną.

• Im silniejsza 

jest negatywna reakcja 

społeczna na dane zachowanie, 

tym 

większe prawdopodobieństwo

, iż stanie 

się ono zinternalizowanym wzorem 

zachowania

Psychologiczny mechanizm 

stygmatyzacji 

– Edwin Schur

Stereotyp:

„Przyzwoitych kobiet to nie 

spotyka”

Fakt:

„A słyszała Pani, że 

Kowalska…?”

Dysonans poznawczy: 

„Kowalska? Jak to? Przecież przyzwoitych kobiet to nie 

spotyka” 

Retrospektywna interpretacja:

„A jeśli Kowalska nie jest przyzwoitą kobietą? Przecież ma kolczyk 

w…”

Negocjacje statusu:

„Pani wie, jaka jest ta dzisiejsza młodzież, taki Małysz nosi kolczyk, a 

przecież to chłop!”

Howard Becker - Outsiderzy

• Grupy społeczne 

tworzą

 

dewiację

 

przez tworzenie norm i zastosowanie 

tych norm do niektórych kategorii 

osób (outsiderów)

• Outsider

 (Autsajder) - człowiek 

pozostający na 

uboczu społeczeństwa, nie 

angażujący się bezpośrednio w 

bieżące sprawy. 

• Dewiantem jest 

nie ten, który popełni 

jakiś czyn dewiacyjny, ale 

ten, kogo 

społeczeństwo nazwie dewiantem.

Outsiderzy

Zachowanie…

zgodne z normą

sprzeczne z normą

postrzegane jako 
dewiacyjne

FAŁSZYWIE 
OSKARŻONY

DEWIANT

postrzegane jako 
niedewiacyjne

KONFORMISTA

UKRYTY DEWIANT 
(DEWIANT 
POTENCJALNY) 

Uznanie kogoś za dewianta zależy nie tylko od 
popełnienia czynu dewiacyjnego, ale i:

- 

kultury

 danego społeczeństwa, 

- 

przemian

, które w nim zachodzą,

- 

grupy społecznej

, do której należy dana osoba,

- 

zainteresowania

 społeczeństwa 

danym

 rodzajem 

dewiacji,

- 

następstw

 czynu,

- 

zainteresowaniem

 społeczeństwa 

innymi

 

problemami.

Kariera dewiacyjna – utrwalanie się postawy 

dewiacyjnej u osób, którym nadano status 

dewianta

• Status

 – 

rola pełniona 

w społeczeństwie (rodzic, 

kolega, pracownik, wyznawca, twórca, patriota, 
kochanek itp.)

• Status podporządkowany i dominujący

: po 

stygmatyzacji status dewiacyjny jest statusem 
dominującym

• Pochłanianie

 

statusów

: postrzeganie statusów 

podporządkowanych przez  pryzmat 
dominującego.

• Przebieg kariery dewiacyjnej:
- Jednostka zaczyna mieć 

kłopoty w pełnieniu 

konwencjonalnych ról

 

społecznych

, co zmusza ją 

do działań antyspołecznych,

- Jednostce 

oferuje się możliwość funkcjonowania w 

zgodzie z nadanym statusem

,

– Jednostka 

poddana jest ściślejszej kontroli

, co 

powoduje ujawnienie większej liczby czynów 
dewiacyjnych – 

samosprawdzająca się 

przepowiednia

Folk devils i moral panics (Stan 

Cohen)

• Moral panics – histeria społeczna 
• Nakręcanie histerii przez skarżących 

się zwykłych ludzi, moralizatorów i 
media:

– przesadzanie w określaniu rozmiarów 

zagrożenia, zniekształcanie 
problemu, 

– zapowiadanie następnych wydarzeń,
– symbolizacja (tworzenie etykiet)

Moral panic a wzmocnienie 

dewiacji 

Problem 
pierwotny

Marginalizacja młodzieży z klasy niższej

Rozwiązanie 
pierwotne

Działalność dewiacyjna (przestępstwa 
ekspresyjne, instrumentalne)

Reakcja społeczna

Dostrzeżenie działalności dewiacyjnej – z 
licznymi przeinaczeniami

Moral panic

Dramatyzacja zjawiska

Kreacja 
stereotypów, 
wzmocniona 
selektywna 
kontrola społeczna

Samosprawdzająca się przepowiednia

John Braithwaite – reintegrative 

shaming 

(zawstydzanie 

reintegrujące)

• Zawstydzanie wykluczające = 

stygmatyzacja, wyłączenie jednostki z 
grupy, izolacja społeczna

• Zawstydzanie 

reintegrujące

 = 

społecznej dezaprobacie czynu 
towarzyszy proces włączania do grupy 
poprzez procedury przebaczenia 
zdejmujące z jednostki status dewianta

• Czyn zostaje osądzony ale sprawca 

wraca następnie do społeczeństwa