D. WŁAŚCIWOŚCI OSOBOWOŚCI SPRZYJAJĄCE ZDROWIU

10. WŁAŚCIWOŚCI OSOBOWOŚCI

SPRZYJAJĄCE ZDROWIU

1. poczucie koherencji jako centralny

konstrukt

salutogenezy;

2. optymizm życiowy;

3. poczucie własnej wartości i

skuteczności;

4. poczucie umiejscowienia kontroli

zdrowia.

5. inne właściwości

1. Poczucie koherencji jako

centralny konstrukt salutogenezy

Poczucie koherencji to
„globalna orientacja człowieka, wyrażająca stopień, w

jakim

człowiek ma dominujące, trwałe, choć dynamiczne

poczucie

pewności, że:
1) bodźce napływające w ciągu życia ze środowiska

zewnętrznego i wewnętrznego mają charakter
ustrukturalizowany, przewidywalny i wytłumaczalny
(

zrozumiałość

);

2) dostępne są zasoby, które pozwolą mu sprostać

wymaganiom stawianym przez te bodźce (

zaradność

)

oraz

3) wymagania te są dla niego wyzwaniem wartym wysiłku

i zaangażowania” (

sensowność

) (Antonovsky, 1995, 34).

Poczucie koherencji zawiera więc zarówno
właściwości poznawcze (zrozumiałość),
poznawczo-instrumentalne (sterowalność), jak i
emocjonalno-motywacyjne (sensowność)
i jest złożoną zmienną osobowościową, która posiada
strukturę przekonań o świecie, własnej osobie i swoich
relacjach ze światem (Heszen, Sęk, 2007).

Jest to więc zmienna odnosząca się w większym

stopniu do

bazalnych struktur osobowościowych, niż inne –

częściej

sytuacyjnie wzbudzane – zasoby (Pasikowski, 2000).

Według Antonovsky’ego (1995),

poczucie koherencji wyznacza pozycję

jednostki na

biegunie „zdrowie – choroba”.

Zdecydowana większość prowadzonych w tym

obszarze badań wykazuje pozytywną

współzależność

poczucia koherencji z różnymi zmiennymi

odnoszącymi się do zdrowia człowieka,

tak fizycznego, jak i psychicznego.

2. Dyspozycyjny optymizmu

Optymizm wyraża przekonanie, że sytuacja potoczy się

w dobrym kierunku i nasze działania zakończą się

powodzeniem.

Prezentowane w literaturze definicje optymizmu

można

sprowadzić do dwóch ujęć, tj.

1. do skłonności jednostki do spostrzegania

i wartościowania

świata w kategoriach pozytywnych albo

2. do oczekiwania raczej pomyślnych niż

niepomyślnych

zdarzeń.

Pierwsze podejście reprezentuje m. in. Czapiński,
według którego optymizm jest wyrazem funkcjonowania
inklinacji pozytywnej, przejawiającej się w skłonności
człowieka do akcentowania w dokonywanych ocenach
pozytywnych aspektów rzeczywistości (Czapiński, 1985).
Drugie podejście do optymizmu prezentują m. in. Scheier
i Carver oraz Tiger.
Ci pierwsi optymistami nazywają ludzi oczekujących
pomyślnych wydarzeń, przy czym konstrukt optymizmu
wiążą bardziej z oczekiwaniami związanymi z sytuacją, niż
przekonaniami dotyczącymi osobistej kontroli.
Z kolei Tiger (1979) określa optymizm jako postawę

związaną

z oczekiwaniami i przewidywaniami dotyczącymi społecznej
lub materialnej przyszłości.

Regulacyjna teoria optymizmu Scheiera i
Carvera

Teoria odwołuje się do mechanizmu
autoregulacji i zakłada,
że ważnym motywem ludzkiej aktywności jest
dążenie do osiągania wyznaczonych sobie celów,
rozumianych jako pożądany dla jednostki stan
rzeczy, czy pożądana wartość.

Mechanizmem regulacji, decydującym o
wyborze celów
i ukierunkowaniu aktywności jest skłonność do
optymizmu,
zwana

dyspozycyjnym optymizmem

, traktowana

jako względnie trwała cecha osobowości.

Dyspozycyjny optymizm wyraża zgeneralizowane
oczekiwania pozytywnych wydarzeń w
przyszłości oraz przekonanie,
że wydarzenia niepomyślne będą zdarzały się
sporadycznie
lub wcale.

M. Scheier, Ch.S.Carver i M. Bridges: LOT-R;
adaptacja: R. Poprawa i Z. Juczyński

Proszę ocenić, w jakim stopniu podane

poniżej stwierdzenia

odnoszą się do Ciebie.
Proszę być szczerym w swoich odpowiedziach

i uważać,

aby odpowiedź na jedno pytanie nie wpływała

na pozostałe.

Nie ma tu odpowiedzi ani dobrych ani złych.

Do każdej kratki należy wpisać odpowiednią

liczbę

stosując następującą skalę:

0 = zdecydowanie nie odnosi się do mnie

1 = raczej nie odnosi się do mnie
2 = ani się odnosi ani się nie odnosi
3 = raczej odnosi się do mnie
4 = zdecydowanie odnosi się do mnie

1. W trudnych chwilach zazwyczaj oczekuję

pomyślnego

rozwiązania;

2. Łatwo się relaksuję;
3. Jeżeli ma mnie spotkać niepowodzenie,

to mnie spotka;

4. Zawsze patrzę w przyszłość

optymistycznie;

5. Towarzystwo moich przyjaciół sprawia mi

dużą radość;

6. Jest dla mnie ważne, aby zawsze mieć

jakieś zajęcie;

7. Prawie nigdy nie oczekuję, że sprawy

ułożą się po

mojej myśli;

8. Trudno jest wytrącić mnie z równowagi;
9. Rzadko liczę na to, że przytrafi mi się coś

dobrego;

10. Ogólnie oczekuję, że przytrafi mi się

więcej dobrego

niż złego.

Ogólny wynik testu jest sumą oceny sześciu

stwierdzeń, w tym trzech pozytywnych (nr: 1,

4, 10)

oraz trzech negatywnych (nr: 3, 7, 9).

Tym ostatnim, przed dodaniem wyników,

należy zmienić oceny:

0=4

1=3

2=2

3=1

4=0

Ogólny wynik może się mieścić w granicach

od 0 do 24 punktów.

Im wyższy wynik, tym wyższy poziom

optymizmu.

NORMY (dorośli, N=786)

Sten Wynik surowy

0 – 6

7 – 8

9 – 10

11 – 12

13 – 14

15 – 16

17 – 18

19 – 20

21 – 22

23 – 24

Optymistyczna postawa nie tylko sprzyja zdrowiu

ale także wydłuża życie człowieka i sprzyja jakości życia.

Badania podłużne prowadzone w Holandii na grupie osób

starszych (65-85 lat) wykazały, że optymiści żyją dłużej,

a ryzyko śmierci z powodów kardiologicznych jest u nich

niższe niż u pesymistów (Giltay i in., 2004).

Optymiści rzadziej chorują, a jeśli chorują to z reguły krócej

i mają lepsze rokowania. Na szybszy powrót do zdrowia

mężczyzn optymistów, w porównaniu z pesymistami,

wskazują m. in. badania przeprowadzone przez Scheiera i

Carvera (1992). Optymiści z reguły wykazują niższe

ciśnienie

krwi, które w przypadku doświadczania stresu sytuacyjnego

wzrasta u nich wolniej, niż u pesymistów (Raikkonen i in.,

1999).

Optymizm wykazuje ochronne działanie przede wszystkim
w sytuacji zagrożenia utraty zdrowia czy występowania
poważnej choroby.

Pacjenci, którzy wykazują przekonanie, że potrafią skutecznie
zwalczyć chorobę i wierzą w skuteczność zastosowanego

leczenia

szybciej wracają do zdrowia. Różnią się także podejściem do
sytuacji zagrażających zdrowiu oraz sposobami radzenia sobie
z poważną chorobą.

Optymizm jest istotnym czynnikiem, który wpływa nie tylko na
percepcję choroby, ale także na przystosowanie się do niej

(Molloy i in., 2001, Włodarczyk, 2004).

Optymistyczne nastawienie może przyczynić się do wzrostu
aktywności układu immunologicznego, przede wszystkim
w warunkach stresu.

Jest prawdopodobne, że optymizm pełni rolę mediatora między
doświadczanym stresem, a jego negatywnymi skutkami,
np. w postaci choroby. Wydają się o tym świadczyć badania
przeprowadzone przez Segerstrom i in. (1998).

U badanych studentów, wykazujących optymistyczne

nastawienie,

wykazano podwyższony poziom limfocytów T oraz wyższy

poziom

komórek cytotoksycznych, zaś wzrostowi aktywności układu
immunologicznego towarzyszyło złagodzenie reakcji

emocjonal-

nych związanych ze stresem oraz zmniejszenie poziomu lęku
i poprawa nastroju.

3. Poczucie własnej wartości

i skuteczności

Poczuciu własnej wartości wyraża 3 właściwości, tj.

1) podstawową potrzebę, konieczną do normalnego i

zdrowego

rozwoju człowieka,

2) automatyczną i nieuniknioną konsekwencję sumy

wszystkich

indywidualnych wyborów oraz

3) doświadczania poczucia własnej wartości jako tła dla

wszystkich swoich myśli, uczuć i działań (Branden (1969).

Reykowski (1992) definiuje poczucie własnej wartości jako

przekonanie o pozytywności i ważności własnego "ja".

Poczucie własnej wartości wiąże się z dobrym

samopoczuciem

i może być jego wskaźnikiem.

Zmienna ta wydaje się odgrywać istotną rolę w środowisku

pracy. Jednostki charakteryzujące się wysoką samooceną

wykazują silne poczucie odpowiedzialności, postrzegają

siebie

jako ważnych, efektywnych i cennych pracowników swej

organizacji (Ogińska-Bulik, 2003.

W badaniach zwraca się uwagę nie tylko na poziom

poczucia

własnej wartości, ale także na jego stabilność. Wysokie,

lecz

niestabilne poczucie własnej wartości wiąże się z większą
wrogością i gniewem i jest jedną z form tzw. ”kruchego
poczucia własnej wartości” (fragile self-esteem).
To z kolei, jak zauważa Kernis (2003), jest powiązane
z gorszym zdrowiem.

Pojęcie własnej skuteczności

(samoskuteczności,

kompetencji)

wprowadzone zostało przez A. Bandurę (1977) na określenie

przekonania jednostki, że jest zdolna do osiągnięcia

zamierzonego celu w określonej sytuacji.

Przekonanie o własnej skuteczności należy odróżnić od

oczekiwania pozytywnych lub negatywnych rezultatów.

To pierwsze wiąże się z przeświadczeniem, że jednostka

potrafi

sobie poradzić nawet w niesprzyjających okolicznościach,

ale nie oznacza to gwarancji rezultatu.

Przekonanie, iż działanie doprowadzi do pożądanego efektu

wydaje się czymś szerszym niż przekonanie o możliwości

poradzenia sobie. Wskazuje także, że poczucie własnej

skuteczności jest warunkiem koniecznym, ale

niewystarczającym

do podjęcia działań (Oleś, 2003).

OCZEKIWANIA

OSOBA

SKUTEK

WYNIK

Oczekiwanie kompetencji

Oczekiwanie wyniku

Oczekiwanie instrumentalne

DZIA

ANIE

Faza planowania zmiany

asnej

skuteczno

odleg

ych

skutk

planowanych

dzia

ań

Oczekiwanie kompetencji

Oczekiwanie instrumentalne

Oczekiwanie skutk

R. Schwarzer, M. Jerusalem, Z. Juczyński:

wersja polska GSES

Poniżej przedstawiono kilka stwierdzeń

odnoszących się do różnych cech osobistych.
Po przeczytaniu każdego stwierdzenia należy
zdecydować, czy w stosunku do siebie są one
prawdziwe czy fałszywe.

Poszczególne punkty skali oznaczają:

1 – NIE
2 - raczej nie
3 – raczej tak
4 - TAK

1. Zawsze jestem w stanie rozwiązać trudne

problemy, jeśli tylko

wystarczająco

się staram;

2. Jeśli ktoś mi się sprzeciwia, mam sposoby, aby

osiągnąć to, co chcę;

3. Łatwo jest mi trzymać się swoich celów i je

osiągać;

4. Jestem przekonany, że skutecznie poradziłbym

sobie

z niespodziewanymi

wydarzeniami;

5. Dzięki swojej pomysłowości potrafię dać sobie radę
w

nieoczekiwanych sytuacjach;

6. Potrafię rozwiązać większość problemów, jeśli

włożę w to

odpowiednio

dużo wysiłku;

7. Potrafię zachować spokój w obliczu trudności, gdyż

mogę polegać

na swoich umiejętnościach

radzenia sobie;

8. Gdy zmagam się z jakimś problemem, zwykle

znajduję kilka

rozwiązań;

9. Gdy jestem w kłopotliwej sytuacji, na ogół wiem,

co robić;

10. Niezależnie od tego co mnie spotyka, potrafię

sobie z tym poradzić.

Poczucie własnej skuteczności wiąże się ze stanem zdrowia
fizycznego i psychicznego. M. in. wykazano wpływ tej

zmiennej na

ciśnienie krwi i poziom katecholamin w sytuacji stresu
(Schwarzer, 1997).

Osoby z wysokim poczuciem własnej skuteczności,
w porównaniu z tymi, których charakteryzowała niska

własna

skuteczność, demonstrowały mniejsze nasilenie i wyższą
tolerancję bólu (Bandura, 1992).

Korelacja między tolerancją bólu, a poczuciem własnej
skuteczności u kobiet przed i w trakcie porodu wynosiła 0,42
(Manning, Wright, 1983).

Zwiększenie poczucia własnej skuteczności podczas terapii
poznawczo-behawioralnej zmniejszało u pacjentów cierpiących
na artretyzm dolegliwości bólowe i przyczyniało się do poprawy
funkcjonowania psychospołecznego (O’Leary i in. za: Schwarzer,
1997).

Funkcje układu krążenia w chorobie wieńcowej szybciej
stabilizowały się u tych pacjentów, którzy spostrzegali swój
wpływ na radzenie sobie z chorobą (Schwarzer, Fuchs, 1996).

Konstrukt umiejscowienia kontroli (locus of control),
wyrażający uogólnione oczekiwania, że własne działania

są

narzędziem do uzyskania celu, został wprowadzony przez
Rottera (1954).
Autor wyróżnił wewnętrzne i zewnętrzne umiejscowienie
kontroli.
Pierwsze ujmuje zdarzenia jako konsekwencje własnych
działań, osobistej kontroli,
natomiast drugie – jako zdeterminowane czynnikami
pozostającymi poza kontrolą osobistą.

4. Poczucie umiejscowienia kontroli zdrowia

Takie zróżnicowanie wprowadzono odnosząc konstrukt
umiejscowienia kontroli do problematyki zdrowia.
Przyjęto założenie, że wewnętrzne umiejscowienie kontroli
zdrowia (internal HLC), wiążące się z przyjęciem większej
odpowiedzialności za swoje zdrowie, sprzyja zdrowiu.
Sytuacja jest bardziej złożona z zewnętrznym

umiejscowieniem

kontroli, które podzielono na dwa,
tj. związane z wpływem innych (powerful others HLC) oraz
z przekonaniem o wpływie przypadku czy losu (chance

HLC).

Umiejscowienie kontroli zdrowia u osób zdrowych i chorych

W badaniach dorosłych wykorzystujących skalę MHLC
stwierdzono, że wraz z wiekiem maleje poczucie znaczenia
kontroli wewnętrznej, wzrasta zaś waga wpływu na własne
zdrowie innych osób (lekarzy) oraz przypadku.

Osoby badane zamieszkujące duże miasta, w porównaniu
z ludnością wiejską i małych miast, większą rolę

w oddziaływaniu

na własne zdrowie przypisują sobie samym, mniejszą

natomiast

oddziaływaniom innych osób i przypadku.
Brak jest natomiast istotnego zróżnicowania wyników ze
względu na płeć, jakkolwiek u mężczyzn widoczna jest
tendencja do przypisywania większego znaczenia

wewnętrznemu

umiejscowieniu kontroli zdrowia.

W badaniach porównawczych różnych grup

stwierdzono

występowanie zróżnicowania wyników między osobami
zdrowymi, a różnymi grupami klinicznymi.
Ci pierwsi znacznie większą wagę przypisują kontroli
wewnętrznej, zaś niższą wpływowi innych oraz

przypadkowi.

Najniższe wskaźniki kontroli wewnętrznej przejawiają
pacjenci dializowani oraz kobiety w ciąży.
Najsilniejsze przekonanie o wpływie innych na własne

zdrowie

ujawniają pacjentki onkologiczne (Juczyński, 2001).

Document Outline