Problemy etyczne związane 

z

EUGENIKĄ

 

 

Pico della Mirandola, 

Oratio de hominis dignitate

„Umieściłem cię pośrodku świata, abyś tym
 łatwiej mógł obserwować cały świat. 
Nie uczyniłem cię ani niebiańskim, ani 

ziemskim,

 ani śmiertelnym, ani nieśmiertelnym, 
abyś sam w sposób wolny i godny 
ciebie tworząc siebie, nadał sobie 
taki kształt, jaki zechcesz."

 

 

Etymologia

Eugenika to termin określający system 

poglądów głoszących możliwość 

doskonalenia cech dziedzicznych 

człowieka, a tym samym gatunku 

ludzkiego. Jego twórcą jest Francis Galton, 

który użył terminu eugenika w 1869 roku. 

Słowo "eugenika" jest pochodzenia 
greckiego i oznacza 
"dobrze urodzonego" 
(gr. eu - dobrze, gen - rodzący).

 

 

Historia

• Idea ulepszania właściwości dziedzicznych 

przyszłych pokoleń jest dosyć stara. 

Koncepcje poprawienia ludzkości (w 

wymiarze moralnym) były obecne w myśli 

ludzkiej od zarania dziejów. Już Platon w 

"Państwie" sugerował konieczność doboru 

par małżeńskich w celu uzyskania jak 

najbardziej doskonałego potomstwa. Proces, 

który zwiększa liczbę pewnego rodzaju 

genów, jest naturalny i często występujący w 

przyrodzie. Wśród ludzi przykładem może 

być preferowanie pewnych cech fizycznych 

podczas wyboru partnera.

 

 

Historia

• W starożytnej Sparcie zabijano noworodki 

obarczone wadami, a zdrowe dzieci 

zanurzane były w lodowatej wodzie, co 

miało na celu eliminację słabszych 

osobników. 

Każdy czas miał swoje „metody” i zakres 

działań. 

 

 

Goethe , Faust

Co w tajemnicy natura chowała,

My dzisiaj śmiemy rozsądnie próbować,

Temu, co sama zorganizowała,

My dziś każemy się krystalizować.

Plan wielki, zrazu śmieszny nam się zda,

Lecz kpić z przypadku będziem 

znakomicie,

Gdy taki mózg, co świetnie myśleć ma,

W przyszłości stworzy sam myśliciel.

 

 

‘nowa eugenika’

Ponowne odrodzenie ‘nowej’ myśli 
eugenicznej spowodowało kilka przyczyn, 
z których za najważniejszą uważa się odpowiednie 
wykorzystanie darwinowskiej i mendlowskiej teorii, 
przez sir Francisca Galtona.

Pilnym zadaniem popierających eugenikę stało 
się działanie mające zapobiegać procesom 
dekoncentracji najbardziej pożądanych cech 
skumulowanych w istocie ludzkiej. 

Korzystnym czynnikiem dla rozwoju eugeniki był 
tak zwany darwinizm społeczny, wedle którego 
istniała równość między uwarunkowaniami 
genetycznymi a pozycją jednostki w społeczeństwie.

 

 

Manipulacje genetyczne, 

a eugenika

• Wśród manipulacji genetycznych wyróżnić można 

manipulacje typu instrumentalnego i antropologicznego.

• manipulacje instrumentalne należy rozumieć jako 

ogół działań w zakresie inżynierii genetycznej, których 

przedmiotem jest substancja istot żywych, np. bakterie 

lub wirusy, z odniesieniem tych działań do człowieka. 

• przedmiotem manipulacji antropologicznej są 

działania genetyczne dokonywane na ludzkiej substancji 

genetycznej lub na ludzkich komórkach rozrodczych.

• W zrozumieniu wielu problemów należy zwrócić uwagę 

na podział manipulacji antropologicznych oparty na 

kryterium ich zastosowania w eugenice. W związku z 

tym rozróżnia się eugenikę pozytywną oraz eugenikę 

negatywną.

 

 

Rodzaje eugeniki

• Eugenika pozytywna obejmuje manipulacje zmierzające 

do udoskonalenia gatunku ludzkiego przez polepszenie 

puli genetycznej bądź określonych populacji czyli grup 

wyselekcjonowanych na podstawie odpowiednio 

dobranych kryteriów, bądź całego społeczeństwa. Celem 

jej jest tworzenie nowego typu człowieka i społeczeństwa, 

zorganizowanie racjonalnych form procesów ewolucji, a 

ideałem dla niej jest “homo creator”

• Eugenika negatywna wychodzi z faktu, że w 

społeczeństwie ludzkim występują ujemne mutacje 

genetyczne powodujące patologiczne stany u dotkniętych 

nimi jednostek. Zmierza więc do przeciwdziałania tym 

stanom szczególnie w aspekcie zwalczania chorób 

dziedzicznych. Zwolennicy tego typu eugeniki, domagali 

się między innymi utrudnienia w zawieraniu małżeństw, a 

także opowiadali się za legalizacją kastracji i sterylizacji.

 

 

Ścieżka eugeniki

• 1907 – prawny przymus sterylizacji mieszkańców 

stanu Indiana, dotkniętych stanem ‘dziedzicznego 

degenerata’.

• Termin ‘dziedziczni degeneraci’, odnosił się do 

epileptyków, kryminalistów, nałogowych alkoholików, 

prostytutki, żebraków, upośledzonych umysłowo i 

obłąkanych. 

• Do 1931 – w 30 stanach wprowadzono podobne 

regulacje, wzbogacone o nowe ‘dziedziczne defekty’ 

takie jak perwersja seksualna, nałóg narkotyczny.

• W latach dwudziestych trend eugeniki z USA 

przeniósł się do faszystowskich Niemiec.

 

 

Niepokój i eugenika

• Ogromne zainteresowanie, a równocześnie 

przejawy 

niepokoju jakie wzbudziła współczesna genetyka 

mają 

swoje źródło nie tyle w perspektywach penetracji 
tajemnicy biologicznego 
stawania się człowieka, 
co raczej w możliwościach 
zastosowania jej osiągnięć 
przez eugenikę pozytywną. 
Dlatego należy zwrócić 
uwagę na jej cele i środki.

 

 

Jürgen Habermas

„Czy pierwszy człowiek, który według własnego 

upodobania określi, jaki ma być z natury inny 

człowiek, nie zniszczy siłą rzeczy owych 

jednakowych wolności, które przysługują ludziom 

równym z urodzenia, aby zagwarantować ich 

różność?".

Czy określono pożądane 
cechy genetyczne i kto 
miałby prawo je ocenić?

 

 

Przeciw eugenice

• „Badania zarodków i diagnostyka 

preimplantacyjna wzburzają umysły przede 

wszystkim dlatego, że egzemplifikują 

niebezpieczeństwo związane z metaforą ‘hodowli 

ludzi’.”

                     Jürgen Habermas

• Prof. Ewa Bartnik, genetyk z PAN twierdzi, że “ nie 

należy <bawić> się w rzeczy, których nie 

rozumiemy. Zawsze znajdzie się ktoś, kogo 

ciekawość popchnie do odkrycia tajemnicy życia, 

bez względu na koszty, jakie to za sobą pociąga”.

 

 

Przeciw eugenice

• Jeżeli wszystkie organizmy byłyby tak samo dobrze 

przystosowane do panujących warunków, to życie 

przestało by istnieć już wielokrotnie w historii 

świata. Zachowywanie wielkiej różnorodności 

osobniczej w obrębie gatunku jest jedną z 

największych wartości. Potomstwo jest tym 

zdrowsze im bardziej genetycznie różnią się rodzice.

• Zastępując dobór naturalny i ograniczając 

zmienność osobniczą poprzez manipulacje 

genetyczne, wytworzymy pewien fenotyp, który 

może okazać się nieodporny na naturalne 

zmiany środowiska w przyszłości. Wydaje się 

oczywiste, że jeśli zachowamy odpowiednią 

różnorodność, to będziemy mieli większe szanse 

przetrwania jako gatunek.

 

 

Przeciw eugenice

Przede wszystkim możliwość selekcji „najlepszych” 

spomiędzy wielu embrionów całkowicie zmieniłaby 

związki między rodzicami i ich dziećmi. Dzieci nie 

byłyby już darem, niespodzianką, nie byłyby 

niepowtarzalne i jedyne: byłyby jedynie mniej czy 

więcej udaną realizacją projektu, wynikiem selekcji 

możliwych cech. 

Czułyby się nie osobą, należącą do samej siebie, lecz 

rezultatem wyboru rodziców, wyboru 

uwarunkowanego czynnikami ekonomicznymi 

rodziny, aspiracjami i niespełnionymi marzeniami 

rodziców, istniejącą modą, w stopniu o wiele 

większym, niż ma to miejsce teraz, w odniesieniu 

do dających się kształtować w wychowaniu cech 

osobowości dziecka.

 

 

Przeciw eugenice

W badaniach genetycznych w wyniku dokonywanych 

rekombinacji doszło już do powstania nowych gatunków 

mikroorganizmów o właściwościach chorobotwórczych. 

Jako przykład przytacza się przypadek bakterii 

jelitowych zwanych Escherichia coli. 

Nie jest także tajemnicą, ze w arsenale nowoczesnych 

broni (ABC) przewiduje się również bakteriologiczne 

metody rażenia przeciwnika, a środków do ich 

ewentualnego zastosowania jest w stanie dostarczyć 

tylko inżynieria genetyczna.

Można również wspomnieć o problemie kontroli jakości, 

zwłaszcza gdyby zrealizowano plany wzmocnienia 

genetycznego. Na przykład co z produktami tzn. 

urodzonymi już dziećmi, które nie odpowiadałyby - po 

roku lub dziesięciu latach - złożonemu zamówieniu?

 

 

Przychylnym okiem

W przedsiębiorstwie General Electric Corporation. 
drogą manipulacji genetycznych zdołano wyprodukować 

nowy mikroustrój, nie mający odpowiednika w 

przyrodzie, który okazał się bardzo skutecznym 

czynnikiem w przeróbce ropy naftowej. 

Ten nowy gatunek bakterii powstał w wyniku 

rekombinacji czterech gatunków mikrobów żywiących 

się ropą naftową, odznacza się zaś tym, że skupia w 

sobie właściwości swoich bakteryjnych prototypów. 

O ile więc każdy z czynnych w naturze mikrobów 

przerabiał jeden z chemicznych składników 

węglowodorowych ropy naftowej, to nowy mikroustrój 

zdolny jest przetworzyć w mieszankę oleju 2/3 

całościowej masy ropy. 

 

 

Przychylnym okiem

To odkrycie może stać się punktem wyjścia do 

nowych odkryć o równie użytecznych 

zastosowaniach, np. do uprawy pszenicy na 

bezwodnych obszarach. 

Przemysł zainteresowany jest wytwarzaniem 

produktów przemiany materii, 

wypróbowaniem ciał regulatoryjnych w 

procesach chorobowych, poprawianiem 

właściwości regeneracyjnych 

mikroorganizmów, jak również zwiększeniem 

korzyści z technik biosyntetycznych

 

 

Przychylnym okiem

"Pierwszym wyraźnym sygnałem jest 

nowy sojusz między polityką (rządem) 
a naukami przyrodniczymi: w nowo 
wyłaniającej się biopolityce rząd stymuluje 
rozwój >>przemysłu embrionalnego<<, 
przejmującego kontrolę nad naszym 
genetycznym dziedzictwem poza 
demokratycznym nadzorem, 
usprawiedliwiając to argumentami, jakim 
nikt się nie oprzeć: czyżbyś nie chciał leku 
na raka, AIDS, Alzheimera?".
                                                 
                                                  Slavoj Žižek

 

 

Przychylnym okiem

Prof. Piotr Stępień, genetyk z PAN twierdzi, że 

„Ponieważ zbudowani jesteśmy z miliardów 

komórek, to należałoby przyjąć, ze jesteśmy 

wieloma istnieniami, a to przecież absurd. 

Poza tym wygląda na to, ze komórki 

pochodzące z ludzkich zarodków są 

najlepsze i oddają nieocenione przysługi w 

leczeniu wielu nieuleczalnych schorzeń. 

Trzeba myśleć o tych ludziach, którym ta 

metoda przyniesie ulgę, a nawet uratuje 

życie. Głupotą byłoby zaprzepaścić taką 

szansę”

 

 

Przychylnym okiem

Zwolennikami eugeniki byli tak 

znani intelektualiści, jak H.G. 
Wells, G.B. Shaw, J.M. Keynes, T. 
Roosevelt.

 Do nazwisk tak zacnych jak powyżej 

należałoby dopisać jeszcze postaci 
pokroju doktora Mengele.

 

 

Eugenika i etyka

Z samej definicji wnioskujemy, eugenika jest 

dziedziną badań naukowych, zajmującą 

się zagadnieniami zmienności (selekcja, 

mutacje dziedziczne, migracja, czynniki 

losowe także w kojarzeniu się par) i 

dziedziczenia genów pokolenia 

rodzicielskiego u osobników pokolenia 

potomnego w populacjach. 

Ingerencja w selekcję naturalną w postaci 

usuwania mutacji dziedzicznych może być 

interpretowana nawet jako przejaw 

rasizmu. 

 

 

Eugenika i etyka

Wkraczamy tu w obszar wolności osobistej 

człowieka, dziecka. 

Pojawia się pytanie czy mamy prawo do tego 

aby jego niepowtarzalna osobowość była z 

góry zdeterminowana. 

Być może powstaną technologie pozwalające 

zmieniać pewne cech osobnicze już w 

organizmach dorosłych, podobnie jak to ma 

miejsce podczas prób leczenia chorób 

genetycznych za pomocą terapii genowych.

 

 

Eugenika i etyka

Zakładając, że w całkowitej zgodzie ze 

swoją naturą każdy człowiek chce być 
zdrowy i szczęśliwy oraz pragnie wolności 
działania, można zastanowić się w jakich 
granicach umieścić możliwość 
"genetycznego udoskonalenia" jednostki.

 

 

Regulacje prawne

• Działania Rady Europy, rekomendacje ze strony 

Zgromadzenia Parlamentarnego jak i Komitetu 

Ministrów pozwoliły na stworzenie wspólnego 

standardu regulacji.

 Ustawy stawiają granice wolności badań 

naukowych i działań lekarzy. 

Chronią ludzkie embriony i płody, przed zabiegami i 

eksperymentami, a także przed manipulacjami 

genetycznymi.

• Europejska Konwencja Bioetyczna o ochronie 

praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec 

zastosowanie biologii i medycyny (1997) 

wprowadziła ochronę ludzkiego genomu.

 

 

Regulacje prawne

• Art. 2
Interes i dobro istoty ludzkiej przeważa nad wyłącznym 
interesem społeczeństwa lub nauki

• Art. 11
Każda forma dyskryminacja osób ze względu na 
dziedzictwo genetyczne jest zakazana

• Art. 13
Interwencja mająca na celu dokonanie zmian w genomie 
może być przeprowadzona wyłącznie w celach 
profilaktycznych, terapeutycznych lub diagnostycznych 
tylko wtedy gdy jej celem nie jest wywołanie 

dziedzicznych

 zmian genetycznych potomstwa.

 

 

Eugenika w obliczu wiary

Chrześcijaństwo

• Normy w zakresie eugeniki wyrażają 
się przede wszystkim w zakazach 
zawierania małżeństw pomiędzy krewnymi. 
Uzasadnienia próbował dokonać między 
innymi święty Tomasz z Akwinu, kierując się 
prawdą respectus parentelae, która dowodzi 
że takie małżeństwa podważają szacunek dla 
rodziców i krewnych, mogłyby również doprowadzić 
do rozpadu rodziny ze względu na konkurencję 
seksualną i instynktowną repulsję w stosunku 
do kazirodztwa.

 Kolejne sformułowanie dotyczące takich małżeństw 
oparte są już na wiedzy naukowej, określającej 
ryzyko wystapienia defektów genetycznych potomstwa.

 

 

Eugenika w obliczu wiary

"Jeśli jednak ciało bierze początek z istniejącej
 wcześniej materii ożywionej, 
dusza duchowa zostaje stworzona 
bezpośrednio przez Boga. 
W konsekwencji, te teorie ewolucji, 
które inspirując się określoną 
filozofią uważają, że duch jest 
wytworem sił materii ożywionej 
lub prostym epifenomenem tejże materii, 
są nie do pogodzenia z prawdą 
o człowieku. Co więcej, nie są w stanie 
uzasadnić godności człowieka".

                    Pius XII

 

 

Eugenika w obliczu wiary

„Jednostka ludzka 
nie może być podporządkowana 
gatunkowi ani społeczeństwu 
jako środek czy narzędzie,
gdyż ma samoistną wartość. 
Jest osobą. 
Dzięki swojej inteligencji i woli 
jest zdolna tworzyć z bliźnimi 
więzi wspólnoty i solidarności, 

potrafi złożyć dar z siebie".

 

 

Jan Paweł II

 

 

Eugenika w obliczu wiary

Judaizm

W trosce o zdrowie swoich wyznawców, 
Talmud zaleca unikanie małżeństw 
z członkami rodzin epileptyków, 
trędowatych i obciążonych 
chorobami dziedzicznymi.
Zaleca odbywanie stosunków 
seksualnych 
w trzech ostatnich miesiącach ciąży, 
„aby dziecko było dobrze uformowane 
i odznaczało się witalnością”. 
Chasydzi utrzymują do dziś, że niemoralne 
i bezmyślne stosunki seksualne mogą 
prowadzić do płodzenia kalekich dzieci.

 

 

Eugenika w obliczu wiary

Judaizm dąży świadomie do 
wspierania rozwoju zarówno 
ilościowego jak i jakościowego, 
nakładając na wyznawców takich 
obowiązków jak:
- wczesne zawieranie małżeństw
- seksualna czystość małżonków
- harmonizowanie wieku i 
charakteru małżonków
- rozwiązywanie nieszczęśliwych 
małżeństw
- regulowana częstotliwość 
stosunków seksualnych
- wysoki szacunek dla macierzyństwa

 

 

Podsumowanie

• Należy odnieść się z szacunkiem do wysiłków 

podejmowanych przez licznych uczonych, badaczy i 

lekarzy, którzy starają się odkrywać tajemnice genomu 

ludzkiego i analizować jego sekwencje, dążąc do 

poszerzenia wiedzy o biologii molekularnej i o 

genetycznych podstawach wielu chorób. 

Badania te są etyczne i można je poprzeć tylko wtedy 

gdy:

 
a) otwierają nowe możliwości leczenia i terapii 

genetycznej

b) oparte są na poszanowaniu życia i nietykalności 

podmiotów

c) zmierzają do ochrony lub przywrócenia zdrowia 

pacjentów, narodzonych lub mających się narodzić.

 

 

Podsumowanie

• Natomiast nieetyczne są te odkrycia, których 

celem jest selekcja embrionów, polegająca na 

eliminacji tych, które są dotknięte przez choroby 

genetyczne lub posiadają patologiczne cechy 

genetyczne. 

• Dlatego w żadnej fazie swojego rozwoju embrion 

nie może być zatem przedmiotem zabiegów, 

które nie służą jego dobru, ani eksperymentów 

prowadzących w sposób nieunikniony do jego 

zniszczenia czy to przez amputację, czy też przez 

nieodwracalne uszkodzenia, gdyż znieważa to i 

rani sama naturę człowieka.