18-1
Układ nerwowy i dokrewny
• Układy: dokrewny i nerwowy stale
współpracują ze sobą
• Układ dokrewny
– hormony uwalnianie są do układu krążenia i
przenoszone po całym organiźmie
– na efekty trzeba czekać godziny , ale trwają one
dłużej
• Układ nerwowy (UN)
– niektóre elementy UN pobudzają lub hamują
wydzielanie hormonów
– Główna część UN wydziela neuroprzekaźniki,
pobudzające lub hamujące działanie nerwów,
mięśni i komórek gruczołowych
– Efekt działania w milisekundach, krótkotrwały
18-2
Główne działania hormonów
• Pomagają regulować:
– Skład chemiczny i objętość
płynu pozkomórkowego
– Metabolizm i równowagę
energetyczną
– Zegar biologiczny
– Skurcz mięśni gładkich,
mięśnia sercowego i
wydzielanie gruczołów
– Niektóre funkcje
immunologiczne
• Regulują wzrost i rozwój
organizmu
• Są jednym z głównych
czynników regulujących
reprodukcję
18-3
Podział gruczołów
• Gruczoły egzokrynne:
– Wydzielają swoje produkty do przewodów, które
uchodzą (opróżniają się) do jam ciała lub na
jego powierzchnię
– pot, tłuszcz, śluz i wydzieliny gruczołów
przewodu pokarmowego
• Gruczoły endokrynne
– wydzielają produkty (hormony) do krwi
– przysadka, tarczyca, przytarczyce, nadnercza,
szyszynka
– Inne narządy wydzielają hormony ale jest to ich
czynność dodatkowa
• podwzgórze, grasica, trzustka, jajniki, jądra, nerki,
żołądek, wątroba, jelito cienkie, skóra, serce & łożysko
18-4
Receptory dla hormonów
• Hormony oddziaływują jedynie na komórki docelowe
posiadające specyficzne białka błonowe zwane
receptorami
18-5
Receptory dla hormonów
• Są stale syntetyzowane i rozkładane
• Komórka docelowa może posiadać 2000 do
100000 receptorów
• Down-regulation
– W przypadku nadmiaru hormonu dochodzi do
zmniejszenia liczby receptorów
•
receptory są wchłaniane drogą endocytozy i
rozkładane
– Czułość komórki docelowej na hormon zmniejsza
się
• Up-regulation
– Niedobór hormonu powoduje wzrost liczby
receptorów
– Tkanka docelowa staje się wrażliwsza na hormon
18-6
Hormony krążące i miejscowe
• Hormony krążące
– Działają na odległe
narządy
– Przenoszone są przez
krew
• Hormony o działaniu
miejscowym:
– Działanie parakrynne
• na komórki sąsiednie
– Działanie autokrynne
• na tą samą komórkę, która
wyprodukowała hormon
18-7
Hormony rozpuszczalne w
tłuszczach
• Steroidy
– lipidy wywodzące się
z cholesterolu
• Hormony tarczycy
– Pierścień
tyrozynowy z
dołączonymi
cząsteczkami jodu
jest rozpuszczalny w
tłuszczach
• Tlenek azotu jest
gazem
18-8
Hormony rozpuszczalne w
wodzie
• Aminokwasy, peptydy i
białka
– Łańcuchy aminokwasów,
od 3 do około 200
– serotonina, melatonina,
histamina, noradrenalina
– Glikoproteiny (TSH)
• Eikozanoidy
– Pochodne 20-węglowych
wielonienasyconych
kwasów tłuszczowych,
głównie arachidonowego
• Prostaglandyny i
leukotrieny
18-9
Transport hormonów we
krwi
• Katecholaminy i hormony białkowe (rozpuszczalne
w wodzie) krążą we krwi w wolnej formie
• Hormony sterydowe i tarczycy (rozpuszczalne w
tłuszczach) muszą przyłączyć się do specjalnych
białek transportowych syntetyzowanych przez
wątrobę
–
usprawniają transport czyniąc je rozpuszczalnymi w
wodzie
–
Wolniejsza utrata hormonu w czasie filtracji przez nerki
–
Tworzą rezerwy hormonu
• jedynie 0.1 do 10% hormonu nie jest przyłączona do białka
transportowego = wolna frakcja
18-10
Ogólne zasady działania
hormonów
• Hormon wiąże się z receptorem na powierzchni
komórki docelowej lub wewnątrz niej
• W następstwie tego komórka może:
–
syntetyzować nowe cząsteczki
–
zmieniać przepuszczalność błony komórkowej
–
zmieniać zasięg reakcji
• Różne komórki docelowe różnie reagują na
hormon
–
Komórka wątroby – insulina pobudza syntezę
glikogenu
–
Komórka tłuszczowa – insulina pbudza syntezę
trójglicerydów
18-11
Działanie hormonów
rozpuszczalnych w tłuszczach
• Hormon wnika przez
zbudowaną z
fosfolipidów błonę
komórkową do wnętrza
komórki
• Przyłącza się do
receptora włączając lub
wyłączając odpowiednie
geny
• Wytwarzany jest nowy
mRNA i kieruje on
syntezą nowego białka
• Nowe białko zmienia
czynność komórki
18-12
Działanie hormonów rozpuszczalnych
w wodzie (1)
• Nie przenikają przez błonę
komórkową
• Ich receptory są
integralnymi białkami
błonowymi
– działają jako pierwszy
przekaźnik
• Receptor białkowy
aktywuje białko G w błonie
komórkowej
• Białko G aktywuje cyklazę
adenylową, która w
cytozolu przekształca ATP
w cAMP (cykliczny AMP)
18-13
Działanie hormonów rozpuszczalnych
w wodzie (2)
• cAMP działa jako
drugi przekaźnik
• Aktywuje kinazy w
cytozolu aby przyspie-
szyć lub zwolnić
fizjologiczne reakcje
• Fosfodiesteraza
szybko inaktywuje
cAMP
• Działanie hormonu
jest przerwane aż do
czasu zadziałania
nowej cząsteczki
18-14
Drugie przekaźniki
• Niektóre hormony wywierają działanie
poprzez zwiększenie produkcji cAMP
– ADH, TSH, ACTH, glukagon i noradrenalina
• Inne zmniejszają poziom cAMP
– GHIH (hormon hamujący wydzielanie hormonu
wzrostu)
• Jako drugie przekaźniki mogą działać też:
– Jony wapnia
– cGMP
• Te same hormony mogą używać różnych
drugich przekaźników w różnych komórkach
docelowych
18-15
Wzmocnienie (amplifikacja)
działania hormonu
• Pojedyncza cząstka hormonu przyłącza się do
receptora
• Aktywuje 100 białek G
• Każde białko aktywuje 1 cząsteczkę cyklazy
adenylowej, która potem wytwarza 1000 cAMP
• Każda cząsteczka cAMP aktywuje kinazę
białkową, która może działać na 1000
cząsteczek substratu
• Jedna cząsteczka noradrenaliny (NA) może
spowodować rozbicie milionów cząsteczek
glikogenu na cząsteczki glukozy
18-16
Cholera Toxin and G
Proteins
• Toxin is deadly because it produces
massive watery diarrhea and person dies
from dehydration
• Toxin of cholera bacteria causes G-
protein to lock in activated state in
intestinal epithelium
• Cyclic AMP causes intestinal cells to
actively transport chloride (Na+ and
water follow) into the lumen
• Person die unless ions and fluids are
replaced & receive antibiotic treatment
18-17
Wzajemne oddziaływanie
hormonów
• Efekt permisywny
– drugi hormon wzmacnia efekty działania
pierwszego
• hormony tarczycy wzmacniają lipolityczne działanie
noradrenaliny
• Efekt synergistyczny
– dwa hormony działają wspólnie dla pożądanego
efektu
• zarówno estrogeny jak i LH są potrzebne do
wytworzenia komórki jajowej
• Efekt antagonistyczny
– dwa hormony o przeciwnych działaniach
• insulina pobudza tworzenie glikogenu a glukagon
stymuluje rozkład glikogenu
18-18
Kontrola wydzielania
hormonów
• Regulowane sygnałami z układu
nerwowego, zmianami chemicznymi
we krwi lub przez inne hormony
• Poprzez ujemne sprzężenie zwrotne
(najczęściej)
• Dodatnie sprzężenie zwrotne
– Zmiana wywołana przez hormon powoduje
dalsze zwiększenie jego wydzielania
• Choroby mogą powodować zarówno
zmniej-szenie (hyposekrecja) jak i
zwiększenie (hypersekrecja)
wydzielania hormonów
18-19
Ujemne sprzężenie zwrotne
• Spadek poziomu we
krwi
• Receptory w
podwzgórzu i tarczycy
• Komórki pobudzane
do wydzielania
większych ilości TSH
lub T
3
i T
4
• Poziom we krwi
wzrasta
18-20
Sprzężenie
dodatnie
• Oksytocyna stymuluje
skurcze macicy
• Skurcze macicy
stymulują uwalnianie
oksytocyny
18-21
Podwzgórze i przysadka
• Ich hormony regulują wydzielanie
innych hormonów
• Podwzgórze położone jest powyżej
przysadki mózgowej
• Podwzgórze otrzymuje sygnały z kory
mózgowej, wzgórza, układu limbicznego
i organów wewnętrznych
• Podwzgórze kontroluje przysadkę
poprzez 9 różnych hormonów
uwalniających i hamujących
18-22
• Gruczoł wielkości grochu umiejscowiony
w siodełku tureckim
• Lejek (Infundibulum) mocuje ją do mózgu
• Płat przedni (adenohypophisis) = 75%
wywodzi się z kieszonki wychodzącej z
dachu jamy ustnej
• Płat tylny (neurohypophisis) = 25%
– zbudowany z zakończeń aksonów około 10
000 neuronów, których komórki znajdują się
w jądrach nadwzrokowym i przykomorowym
podwzgórza
– neuroglejowe komórki zwane pituicytami
Anatomia przysadki
18-23
Przepływ krwi z podwzgórza
do przedniego płata przysadki
• Hormony kontrolujące dostają się do krwi w podwzgórzu
• Przepływają przez żyły wrotne
• Wnikają do przedniego płata przysadki poprzez kapilary
18-24
hGH (ludzki hormon
wzrostu)
• Wytwarzany przez komórki somatotropowe
• W komórkach docelowych wzmaga syntezę
insulinopodobnych czynników wzrostu, które
działają miejscowo lub dostają się do krążenia
– najważniejsze komórki docelowe to: wątroba,
mięśnie szkieletowe, chrząstka i kość
– przyspiesza wzrost komórek i ich podziały poprzez
wzmożenie transportu aminokwasów do wnętrza
komórek i syntezy białek
– stymuluje lipolizę, czyli rozkład tłuszczów
– hamuje syntezę glikogenu z glukozy w mięśniach
szkieletowych przez co zwiększa stężenie glukozy
we krwi
18-25
Regulacja wydzielania
hGH
• niski poziom glukozy we krwi
stymuluje uwalnianie GHRH z
podwzgórza
– przedni płat przysadki uwalnia
więcej hGH, więcej glikogenu
wątrobowego jest rozkładane do
glukozy
• wysoki poziom glukozy
pobudza uwalnianie GHIH z
podwzgórza
– przedni płat przysadki uwalnia
mniej hGH co hamuje rozkład
glikogenu do glukozy
18-26
Hormon tyreotropowy
Thyroid Stimulating Hormone
(TSH)
• podwzgórze reguluje czynność komórek
tyrotropowych przedniego płata
przysadki
• komórki tyreotropowe produkują TSH
• TSH pobudza syntezę i wydzielanie T3 i
T4
• pobudzenie przemiany
materii
18-27
Hormon folikulotropowy
Follicle Stimulating Hormone
(FSH)
• Hormony uwalniające
podwzgórza kontrolują
komórki gonadotropowe
• Komorki gonadotropowe
uwalniają FSH
• Działanie FSH
– inicjuje tworzenie pęcherzyków w jajniku
– pobudza komórki pęcherzykowe do produkcji
estrogenów
– pobudza produkcję nasienia w jądrach
18-28
Hormon luteinizujący
Luteinizing Hormone (LH)
• Hormony uwalniające podwzgórza
pobudzają komórki gonadotropowe
• Gonadotropy produkują LH
• U kobiet, LH pobudza
– wydzielanie estrogenów
– owulację oocyta 2-go rzędu
– tworzenie ciałka żółtkowego
– wydzielanie progesteronu
• U mężczyzn stymuluje komórki Leydiga
do produkcji testosteronu
18-29
Prolaktyna (PRL)
• Komórki laktotropowe (laktotropy)
przysadki kontrolowane są przez
podwzgórze
• Laktotropy produkują prolaktynę
• W prawidłowych warunkach
prolaktyna pobudza wytwarzanie
mleka
• Ssanie brodawki sutkowej zmniejsza
stopień hamowania podwzgórzowego
powodując wzrost poziomu prolaktyny
i wytworzenie mleka
• Zaprzestanie karmienia zwalnia
produkcję mleka a z czasem ona
zanika
18-30
Hormon
adrenokortykotropowy
ACTH
• Hormon uwalniający
podwzgórza pobudza
komórki kortykotropowe
przysadki
• Kortykotropy wydzielają
ACTH i MSH
• ACTH pobudza komórki
kory nadnerczy do
produkcji
glikokortykosterydów
Kora
nadnerczy
18-31
Hormon melanotropowy
MSH
• Wydzielany przez komórki
kortykotropowe
• Wydzielanie większe po stymulacji
poprzez hormon uwalniający z
podwzgórza
• Czynność u ludzi nie do końca
wyjaśniona (wzmaga pigmentację
skóry u żab)
18-32
Tylny płat przysadki
(Neurohypophysis)
• nie wytwarza
hormonów
• zbudowany z
zakończeń aksonów
neuronów
podwzgórza
• neurony uwalniają do
krążenia dwa
hormony:
– antydiuretyczny
(ADH)
– oksytocynę
18-33
Oksytocyna
• Dwa narządy docelowe: macica i gruczoły
piersiowe
• Podczas porodu:
– Główka dziecka rozciąga
szyjkę macicy
– Zwiększenie wydzielania
oksytocyny
– Skurcze macicy
– Urodzenie dziecka i łożyska
• Po porodzie:
– Karmienie piersią (drażnienie brodawki sutkowej) i
płacz dziecka wywołują wydzielanie oksytocyny
– Hormon powoduje skurcz mięśni przewodów
mlecznych i wypływ mleka
Macic
a
Gruczoły
piersiowe
18-34
Hormon antydiuretyczny
(ADH)
• znany też jako
wazopresyna
• działanie
– zmniejsza wydalanie
moczu
– zmniejsza pocenie
– podnosi ciśnienie
krwi
18-35
Regulacja
wydzielania
ADH
• Odwodnienie
– uwalnianie ADH
• Przewodnienie
– zahamowanie
wydzielania ADH
18-36
Gruczoł tarczowy
• Dwa płaty po obu stronach tchawicy
• Bardzo bogate unaczynienie
18-37
Mikrofotografia tkanki
tarczycowej
18-38
Działanie hormonów
wytwarzanych w
tarczycy
• T3 i T4 = hormony tarczycy
odpowiedzialne są za
procesy metaboliczne,
syntezę białek, rozkład
tłuszczu i zużycie glukozy do
produkcji ATP
• Kalcytonina:
–
Wytwarzana przez komórki
przypęcherzykowe
–
Obniża poziom wapnia we krwi
–
Hamuje resorpcję Ca z kości
–
Jest antagonistą PTH
(parathormonu)
18-39
Regulacja
wydzielania T3 i
T4
• Na zasadzie ujemnego
sprzężenia zwrotnego
• Niskie poziomy hormonów
pobudzają podwzgórze do
wydzielania TRH
(hormonu uwalniającego
tyreotropinę)
• TRH stymuluje przysadkę
do uwolnienia TSH
• TSH stymuluje tarczycę do
uwolnienia T3 i T4 do krwi
18-40
Przytarczyce
• 4 gruczoły wielkości groszku znajdujące się z
na tylnej powierzchni płatów tarczycy
18-41
Parathormon
• Podnosi poziom wapnia we krwi
– Zwiększa aktywność osteoklastów (komórek
kościogubnych)
– Zwiększa wchłanianie zwrotne (reabsorbcję)
Ca
+2
w nerkach
– Hamuje wchłanianie zwrotne fosforanów
(HPO4) -2
– Pobudza tworzenie aktywnej postaci witaminy
D3 przez nerki, która zwiększa wchłanianie
jonów wapnia i magnezu w jelitach
• Działa przeciwnie (jest antagonistą) do
kalcytoniny
18-42
Regulacja poziomu wapnia we
krwi
• Wysoki lub niski poziom wapnia we krwi stymuluje
uwolnienie różnych hormonów (kalcytoniny lub PTH)
18-43
Nadnercza
• „Czapeczki” na nerkach
• Rozmiar: 3 x 3 x 1 cm, waga 5 gramów
• W korze nadnerczy, w 3 strefach produkowane są 3
różne hormony
• Rdzeń nadnerczy produkuje adrenalinę i
noradrenalinę
18-44
Budowa nadnercza
18-45
Budowa
histologicz
na
• Kora
– Trzy
strefy
• Rdzeń
18-46
Mineralokortykoidy
• Kilka podobnie działających hormonów ale
najważniejszy ALDOSTERON
• Działanie
– Zwiększa wchłanienie zwrotne Na
+
w nerkach co
pociąga za sobą zwiększone wchłania nie wody i
jonów dwuwęglanowych (HCO
3-
)
– Zwiększa wydalanie K
+
i H
+
z moczem
• Nadmierne wydzielanie (guz) =
hiperaldosteornizm
– Jednym z głównych objawów jest podwyższone
ciśnienie krwi spowodowane retencją
(zatrzymaniem) jonu sodowego i wody we krwi
18-47
Regulacja wydzielania
aldosteronu
(układ renina-angiotensyna-
aldosteron)
18-48
Glikokortykosterydy
• Kilka hormonów – najważniejszy
kortyzol
• Działanie – regulacja metabolizmu
– Nasila rozkład (katabolizm) białek i
rozkład tłuszczów (lipolizę)
– Stymuluje przemianę (konwersję)
aminokwasów do glukozy
– Stymuluje lipolizę
– Zapewnia odporność na stres
umożliwiając produkcję ATP ze
składników odżywczych
– Podnosi ciśnienie krwi (poprzez skurcz
naczyń)
– Ma działanie p/zapalne
18-49
Regulacja
wydzielania
glikokortykoid
ów
• Ujemne sprzężenie
zwrotne
18-50
Rdzeń nadnerczy
• Komórki chromochłonne unerwione są
bezpośrednio przez autonomiczny układ
współczulny
– Rozwijają się z tej samej tkanki co neurony pozazwojowe
• Wytwarzają i wydzielają adrenalinę i
noradrenalinę (8:2)
• Hormony te mają działanie
sympatykomimetyczne
– Efekt działania podobny do tego wywoływanego przez
bodźce nerwowe współczulne
– Odpowiadają za reakcję typu walki lub ucieczki
• Bodźcem do wydzielania jest acetylcholina,
uwalniana z zakończeń nerwowych unerwiających
rdzeń nadnerczy
18-51
Anatomia trzustki
• Składa się z głowy, trzonu i ogona
• Komórki pęcherzykowe (zewnątrzwydzielnicze) (99%) produkują enzymy
trawienne
• Komórki wewnątrzwydzielnicze w wyspach trzustkowych produkują
hormony
18-52
Organizacja komórkowa
trzustki
• Komórki pęcherzykowe (egzokrynne) wydzielają enzymy do przewodów
• Komórki wewnątrzwydzielniczne znajdują się blisko kapilar
18-53
Histologia trzustki
• 1 do 2 miliony wysp trzustkowych
• Zawierają 4 typy komórek
wewnątrzwydzielniczych
18-54
Typy komórek w wyspach
• Komórki alfa (20%) produkują
glukagon
• Komórki beta (70%) produkują
insulinę
• Komórki delta (5%) produkują
somatostatynę
• Komórki F produkują polipeptyd
trzustkowy
18-55
Regulacja wydzielania glukagonu i
insuliny
• Niski poziom
glukozy pobudza
wydzielanie
glukagonu
• Wysoki poziom
glukozy pobudza
wydzielanie
insuliny
18-56
Jajniki i jądra
• Jajniki
– estrogeny, progesteron
– Regulują cykl reprodukcyjny, utrzymanie
ciąży i przygotowanie gruczołów
piersiowych do produkcji mleka
• Jądra
– Wytwarzają testosteron
– Reguluje produkcję nasienia i odpowiada
za cechy płciowe drugorzędowe męskie
18-57
Eikozanoidy
• Hormony lokalne uwalniane przez wszystkie komórki
organizmu
• Prostaglandyny, tromboksany i leukotrieny
• Powstają z kwasu arachidonowego (nienasycony kwas
tłuszczowy)
• Prostaglandyny wpływają na wiele procesów np.:
– Skurcz mięśni gładkich, wydzielanie gruczołów, przepływ
krwi, czynność płytek krwi, przewodzenie nerwowe,
metabolizm.
• Ibuprofen i inne niesterydowe leki przeciwzapalne (w
tym aspiryna) działają p/bólowo, przeciwgorączkowo i
p/zapalnie poprzez hamowanie syntezy prostaglandyn
18-58
Niesterydowe leki p/zapalne
• Sposób działania aspiryny lub ibuprofenu
odkryto dopiero w 1971 roku
– Hamują one kluczowy enzym w syntezie
prostaglandyn (cyklooksygenazę), nie zaburzając
produkcji leukotrienów
• Pomocne w leczeniu wielu procesów zapalnych
– Np. reumatoidalnego zapalenia stawów
• Skuteczność aspiryny w leczeniu gorączki i
bólu wskazuje na to, że to właśnie
prostaglandyny są odpowiedzialne za te
objawy