POLITYKA  SPOŁECZNA  I  

ZDROWOTNA

WSIZ

Wacław Kruk

 

 

Plan wykładu:

• Zakres przedmiotu

• Pojęcie polityki

• Sprawiedliwość społeczna (równość i 

nierówność społeczna)

• Postęp społeczny

• Rozwój społeczny i jego wyznaczniki

• Zaspokajanie potrzeb

• Polityka społeczna i próby jej definicji

• Doktryny i modele polityki społecznej

• Wskaźniki społeczne

 

 

Definicje polityki:

• Polityka

 (z gr. 

polis

 – państwo – 

miasto) jest pojęciem właściwym 

naukom społecznym, w których 

rozumiane jest wielorako. 

Def. wg Maxa Webera:

• Polityka

 to dążenie do udziału we 

władzy lub do wywierania wpływu na 

podział władzy: między państwami, w 

obrębie państwa lub między grupami 

ludzi którzy to państwo tworzą.

 

 

Definicje polityki:

Wg politologii amerykańskiej:
• Polityka to sztuka bycia wybieranym 

(zdobywania władzy).

Wg klasycznej teorii polityki Arystotelesa:
• Polityka to sztuka rządzenia państwem, do 

której niezbędne są:

- wiedza
- umiejętności i
- predyspozycje psychiczne

Celem polityki

 – jest 

„dobro wspólne”

 

 

Idea sprawiedliwości społecznej

Obejmuje:

• A)

 sprawiedliwy podział dóbr

• B)

 równość szans w życiu społeczno-

gospodarczym i politycznym

• C)

 równość wobec prawa

Równość społeczna:

• - to stan stosunków społecznych, w którym 

wszyscy członkowie społeczeństwa mają 

równe szanse i równe położenie życiowe

 

(materialne warunki zaspokajania swoich 

potrzeb)

 

 

Nierówność społeczna:

• - to nieświadomie wypracowany 

sposób, dzięki któremu społeczeństwa 

zapewniają sobie możliwie 

najkorzystniejszą obsadę 

najważniejszych pozycji

 przez osoby 

najlepiej do tego przygotowane.

• Podstawą dla funkcjonowania 

nierówności społecznej jest system 

nagród i obowiązków istniejący w 

danym społeczeństwie.

 

 

Postęp społeczny

• To: 

świadome organizowanie 

postępowych przemian w różnych 

dziedzinach życia

 społecznego i 

doskonalenia określonego systemu 

społecznego;

• - Wg kryterium 

dobrobytu

 – 

poprawa materialnych (np. dochody) 

i niematerialnych (np. dostępność 

usług zdrowotnych i edukacyjnych) 

warunków życia ludności;

 

 

Postęp społeczny

• Wg kryterium 

ładu społecznego

 

• – kształtowanie pożądanych treści współżycia 

społecznego: bezpieczeństwa (ilość zjawisk 

patologicznych), wrażliwości społecznej, 

otwartości jednostek na potrzeby innych;

• Wg kryterium 

równości i sprawiedliwości

 

społecznej 

– niwelowanie różnic i 

dysproporcji między poszczególnymi grupami 

społecznymi;

• Wg kryterium 

demokracji społecznej

 – 

wpływ coraz większej grupy obywateli na 

kształtowanie form życia zbiorowego

 

 

Rozwój społeczny

• - to

 proces powiększania zakresu 

możliwości wyboru przez ludzi; 

• obejmuje  zarówno kształtowanie 

ludzkich zdolności, jak i tworzenie 

odpowiednich warunków do pełnego 

wykorzystania tych zdolności; 

• oznacza 

oddziaływanie na fizyczny i 

intelektualny rozwój człowieka

, co zależy 

od: - społecznej infrastruktury, jej 

dostępności, zamożności społeczeństwa, 

poziomu rozwoju gospodarczego itp.

 

 

Różnice pomiędzy postępem a 

rozwojem społecznym:

Postęp społeczny:

Rozwój społeczny:

Ocena zachodzących 

zmian

Opis zachodzących 

zmian

Ujęcie jakościowe

Ujęcie ilościowe

Zawiera dodatni 

ładunek wartościujący

Neutralny pod 

względem 

wartościowania

 

 

Wyznaczniki rozwoju społecznego:

• a/

 poziom życia (związany z zaspokojeniem 

potrzeb ekonomicznych):

• - stan zaspokojenia potrzeb materialnych 

mierzony najczęściej miernikami 

obiektywnymi (np.PKB)

• - stan zaspokojenia potrzeb materialnych i 

kulturalnych gospodarstw domowych 

realizowany poprzez strumienie towarów i 

usług odpłatnych oraz poprzez strumienie 

konsumpcji zbiorowej. Uwzględnia się tu 

7 

grup

 

potrzeb

: 

• - wyżywienie, osłona, ochrona zdrowia, 

wykształcenie, rekreacja, zabezpieczenie 

społeczne, zagospodarowanie materialne.

 

 

Wyznaczniki rozwoju 

społecznego:

• b/

 jakość życia – związana z 

całokształtem potrzeb istotnych dla 
ludzkich odczuć (np.: 

hierarchia 

potrzeb Maslova

). 

• Jest to: 

stan satysfakcji społecznej

 

będący rezultatem postrzegania 
przez ludność całokształtu warunków, 
wszystkich istotnych wymiarów życia.

 

 

Wyznaczniki rozwoju 

społecznego:

• c/

 cywilizacyjna godność życia – 

obowiązek działania na rzecz innych 
członków społeczeństwa w celu 

pomniejszenia negatywnych aspektów 
życia

, które niesie za sobą rozwój 

cywilizacyjny. 

Wyróżnia się 

obowiązki

 wobec:

• - 

natury

 (ochrona środowiska), 

• - 

zaniedbanych regionów

 (wyrównywanie 

dysproporcji), oraz 

• - 

człowieka

 (stabilizacja rodziny, opieka 

nad ludźmi starymi i dziećmi).

 

 

Wyznaczniki rozwoju 

społecznego:

• Potrzeby zaspakajane 

drogą zakupu

 

lub 

pozyskania dóbr i usług

 są 

wyznacznikami 

poziomu życia

 = 

„MIEĆ”.

• Potrzeby zaspokajane 

drogą rozwoju 

własnej osobowości

 poprzez kontakt 

z ludźmi i przyrodą są wyznacznikami 

jakości życia

 = 

„BYĆ”.

 

 

Wyznaczniki rozwoju 

społecznego:

Zagrożenia związane ze wzrostem 

gospodarczym:

• - ekologiczne,
• - biopsychiczne (zbyt szybkie tempo 

zmian cywilizacyjnych)

• - nadmiernie rozbudowane i 

patologiczne struktury organizacyjne,

• - kryzys wartości

 

 

Empiryczna polityka społeczna:

• - ma długi rodowód a jej dynamiczny rozwój w 

ostatnich stuleciach należy traktować jako 

efekt synergii 

dwóch procesów

:

• 1/

 

rozszerzenia przez państwo świadczeń

 

dla obywateli 

• – tam gdzie doszło do gwałtownego 

przyspieszenia wzrostu dochodu narodowego 

na mieszkańca

• 2/

 

regulowania dostępu

 do tych świadczeń 

(zapewniających podmiotowość obywatela) 

• – co łączyło się ze wzrostem demokracji; 

wyrazem tego było określenie wzajemnych 

zobowiązań państwa i obywatela

 

 

Polityka społeczna:

• Jako dyscyplina naukowa zajmuje się 

potrzebami materialnymi i duchowymi 

człowieka oraz grup społecznych

 na 

określonym etapie rozwoju państw, z 

uwzględnieniem uwarunkowań 

geofizycznych i kulturowych.

• Podstawowym zadaniem polityki 

społecznej jest – 

zapewnienie państwu

 

pomyślnej ciągłości rozwoju

.

 

 

Uwagi:

• Nie da się:
• - utrzymać wysokiego tempa czy poziomu 

dochodu narodowego bez zmian w 

świadomości społecznej;

• - należycie realizować świadczeń i usług 

społecznych bez uwzględnienia sytuacji 

ekonomicznej i zachodzących w niej 

długookresowych zmian.

•     Wywiązywanie się przez państwo z 

przyjętych funkcji w zakresie 

zabezpieczenia 

bytu obywateli

 określa się mianem – 

polityki socjalnej

.

 

 

Polityka społeczna:

• E.Rosset

 określa PS jako:

• „(…) system idei oraz działań 

zmierzających do polepszenia 

całokształtu warunków życiowych 

ludności”.

• J. Rosner

 określa PS jako:

   - działalność państwa i organizacji 

społecznych w dziedzinie kształtowania 

warunków bytu i pracy, zmierzających do 

optymalnego zaspokojenia 

indywidualnych i społecznych potrzeb.

 

 

Polityka społeczna jako 

działalność praktyczna:

Obejmuje 

potrzeby

 :

• a/

 związane ze sferą bytu: 

• - wyżywienie, mieszkanie, pomoc 

materialną, niezdolność do pracy itp.

• b/

 sfery pozamaterialnej: 

• - ochrona zdrowia, edukacja, usługi i 

działalność kulturalną, rekreacja itp. 

• c/

 o charakterze psychospołecznym: 

• - aktywność społeczna, satysfakcja z 

pracy, uznanie, poczucie bezpieczeństwa 

ekonomicznego, itp. 

 

 

Podstawowe dziedziny polityki 

społecznej:

• polityka ludnościowa i rodzinna

• polityka w dziedzinie zatrudnienia, płac, 

warunków i ochrony pracy;

• p. mieszkaniowa;

• p. ochrony zdrowia;

• p. oświatowa;

• p. kulturalna;

• p. zabezpieczenia społecznego i opieki 

społecznej;

• p. ochrony środowiska naturalnego

• p. prewencji, zwalczania patologii 

społecznej

 

 

Doktryny i modele polityki 

społecznej:

• A)

 model marginalny (

doktryna 

liberalna

):

• Zasada „polegania na sobie” 
• – każdy obywatel powinien sam 

rozwiązywać problemy socjalne poprzez 
własną przezorność, rozwagę, 
zapobiegliwość i oszczędność;

• Główne podmioty p. społecznej to (w 

kolejności): jednostka, rodzina, organizacje 
pozarządowe, państwo (jako ostateczność) 

 

 

Doktryny i modele polityki 

społecznej:

• Pozapaństwowe podmioty p. społecznej 

działają na zasadzie dobrowolności;

• Państwowa p. społeczna ma charakter 

selektywny – skierowanie do grup 
znajdujących się w najgorszej sytuacji, 
świadczenia o charakterze doraźnym;

• Podstawową instytucjonalną formą 

zabezpieczenia przed ryzykiem 
społecznym są ubezpieczenia prywatne;

 

 

Doktryny i modele polityki 

społecznej:

• B)

 model motywacyjny ( 

d. socjalliberalna

):

• Szersza ingerencja w sprawy socjalne 

obywateli; 

• Państwowa p. społeczna opiera się na zasadzie 

pomocniczości i ma charakter głównie 

uzupełniający względem inicjatyw oddolnych 

podejmowanych przez jednostki, organizacje 

społeczne, wyznaniowe, oraz inne osoby 

prawne;

• Uzależnienie prawa do pomocy i świadczeń 

socjalnych od statusu danej osoby na rynku 

pracy

• Główna forma zabezpieczenia to powszechne, 

obowiązkowe ubezpieczenia socjalne

 

 

Doktryny i modele polityki 

społecznej:

• C)

 Model instytucjonalno-

redystrybucyjny (

d. 

socjaldemokratyczna

):

• Zasada „społecznej odpowiedzialności” 
• – społeczeństwo a nie jednostka ponosi 

odpowiedzialność za zapewnienie 

dobrobytu i bezpieczeństwa każdemu 

obywatelowi;

• Dystrybucja dochodów dokonywana przez 

rynek jest niesprawiedliwa i powinna być 

oparta na kryteriach etyczno-moralnych;

 

 

Doktryny i modele polityki 

społecznej:

• Regulatorem dystrybucji dochodów jest 

państwo

, które działa w tej sferze za 

pomocą systemu podatkowo-transferowego;

• P. społeczna ma 

charakter uniwersalny i 

powszechny

 – dąży się do zapewnienia 

wszystkim jednostkom jednakowego 

dostępu do świadczeń socjalnych;

• Hierarchia podmiotów p. społecznej: 
• - państwo, podmioty pozapaństwowe 

(uzupełniają działania państwa);

 

 

Doktryny i modele polityki 

społecznej:

• D)

 model socjalistyczny (

wariant 

utopijny

):

• Dystrybucja rynkowa jest nierówna i 

niesprawiedliwa, dlatego należy 

wytworzyć 

idealny twór zastępujący 

rynek

 – układ oparty na 

centralnym 

planowaniu

;

• Dystrybucja dokonywana przez państwo 

jest najdoskonalsza i nie ma potrzeby 

prowadzenia polityki społecznej.

 

 

Doktryny i modele polityki 

społecznej:

• E)

 model socjalistyczny (

wariant 

realny

):

• Wydajność i skuteczność gospodarki 

centralnie planowanej nie jest wysoka, 
więc konieczna jest większa pomoc 
społeczna;

• Głównym podmiotem p. społecznej jest 

państwo – podmioty pozapaństwowe 
pełnią rolę marginalną.

 

 

Wskaźniki społeczne:

• Obrazują statystykę służącą 

syntetycznej, wyczerpującej i 
wyważonej ocenie podstawowych 
aspektów społeczeństwa.

• Są miarą odzwierciedlającą, w 

różnych przekrojach, warunki życia 
jednostek.

 

 

Cechy wskaźników społecznych:

• Zawierają ładunek wartościujący,
• Są zorientowane na 

zobrazowanie 

stopnia zaspokojenia potrzeb ludności

,

• Obejmują swoim zakresem ogół 

potrzeb ludzkich,

• Ukazują 

„gdzie jesteśmy i dokąd 

zmierzamy”

 – stwarzają podstawy do 

regulowania kierunku i tempa zmian 
społecznych.

 

 

Klasyfikacja wskaźników 

społecznych:

• 1)

 wg kryterium obiektywności:

• a/

 

obiektywne 

(wykorzystywane do 

opisu poziomu życia): 

• - wartościowe – wyrażone w 

jednostkach pieniężnych

• - ilościowe – w jednostkach 

fizycznych

• b/

 

subiektywne 

– wykorzystywane 

do opisu jakości życia;

 

 

Klasyfikacja wskaźników 

społecznych:

• 2)

 wg stopnia szczegółowości:

• a/

 

szczegółowe 

(cząstkowe) – dotyczą 

wąskiego elementu rozwoju społecznego;

• b/

 

syntetyczne 

(agregatowe) – uzyskiwane 

z agregacji wskaźników cząstkowych 

(pozwalają na ujęcie całościowe)

• 3)

 wg kryterium metodologii mierzenia:

• - nakładów – opisują infrastrukturę i 

strumienie dóbr oraz usług kształtujących 

cechy społeczeństwa;

• - efektów – opisują cechy społeczeństwa; 

 

 

Klasyfikacja wskaźników 

społecznych:

• 4)

 wg kryterium zastosowania:

• - diagnozy
• - prognozy
• - stanu pożądanego