Formy 
organizacyjne 
opieki nad 
osobami 
starszymi w 
Polsce

Za organizację opieki nad osobami 
starszymi w Polsce odpowiada resort 
zdrowia i polityki socjalnej. 
Rodzina nie zawsze jest w stanie  sama 
zapewnić pełną pomoc sędziwym ludziom, 
wymaga wsparcia w swych funkcjach 
opiekuńczych. 
Dąży się do ograniczenia kosztów opieki 
zdrowotnej nad osobami starszymi, jest to 
możliwe poprzez  rozwój opieki 
środowiskowej ambulatoryjnej i domowej, 
rozwój ośrodków opieki długoterminowej 
pielęgniarskiej, rozwój opieki socjalnej i 
usług opiekuńczych. 

Obowiązek organizacji i zabezpieczenia opieki 

nad osobami starszymi jest zadaniem 

samorządu lokalnego. Zakres usług  i formy 

pomocy instytucjonalnej społecznej określony 

jest zapisem w Ustawie o Pomocy 

Społecznej 2004r

 Jedną  z podstawowych instytucji służących 

osobom starszym jest 

ośrodek pomocy 

społecznej

 (gminny, miejski) oraz w powiecie 

Centrum Pomocy Rodzinie. 

Celem głównym ośrodka jest dążenie do 
utrzymania samodzielności podopiecznych, 
aktywizacja do działań zmierzających do 
poprawy jakości  życia

.

 

 

Formy opieki instytucjonalnej socjalnej 

(podległe resortowi  polityki społecznej) to:  



domy pomocy społecznej dla osób 

niesprawnych i dla 
     przewlekle chorych , 



 domy dziennego pobytu różnego typu

Form opieki instytucjonalnej 
medycznej( podległe resortowi zdrowia):



 ośrodki opieki długoterminowej 



 oddziały szpitalne długoterminowe, 



 zakłady pielęgnacyjno - opiekuńcze,



 zakłady pielęgnacyjno-lecznicze, 



 opieka pielęgniarska domowa 

długoterminowa, 



 hospicjum

.

 Formy opieki otwartej to świadczenia 
głównie z zakresu usług opiekuńczych:  - 
pomoc osobie starszej w domu przez 
pracowników ośrodków pomocy 
społecznej lub organizacji 
pozarządowych Polskiego Czerwonego 
Krzyża ( PCK), Polskiego Komitetu Pomocy 
Społecznej (PKPS), ośrodki fundacji 
dobroczynnych Lazarus, ośrodki Caritas 
itd., 
organizacji rządowych, np. Państwowy 
Fundusz Rehabilitacji Osób 
Niepełnosprawnych (PFRON), - pomoc w 
domu świadczona przez pracowników 
praktyk (agencji) pielęgnacyjno-
opiekuńczych.    

 usługi , np. dostarczanie posiłków, również 
dietetycznych 
    (usługi cateringowe),

 usługi w zakresie funkcjonowania 
codziennego 
    (sprzątanie, pranie, zakupy),

  pomoc w zakresie funkcjonowania poza 
domem ( pomoc 
    w sprawach urzędowych),

 usługi opiekuńcze –  prowadzone przez 
agencje 
    opiekuńcze i pielęgniarskie,- 

 wolontariat w opiece nad osobami starszymi 
samotnymi 
    lub niepełnosprawnymi,- pomoc sąsiedzka 
jako element 
    pomocy i wsparcia społecznego,

 grupy wsparcia społecznego w środowisku 
lokalnym, - 
    ,,telefon  zaufania” dla seniora.

Formy pomocy osobom starym samotnym 
przebywających w domu:

Ośrodki dziennego pobytu 
dla osób starszych.

Formą opieki stacjonarnej środowiskowej 
otwartej, podtrzymującą bytowanie człowieka w 
jego dotychczasowym środowisku domowym i 
rodzinnym są ośrodki pobytu dziennego.  
Zadaniem takich ośrodków jest zapewnienie 
opiekuńczego otoczenia i wsparcia w szerokim 
zakresie w ciągu dnia. 
W czasie pobytu zapewnia się seniorom posiłki, 
usługi opiekuńczo- rehabilitacyjne, zabiegi 
higieniczne, usługi rekreacyjno-kulturalne 
( zabawy taneczne, występy artystyczne, 
wycieczki, usługi w zakresie załatwiania 
codziennych spraw stanowiących trudność). 
Ośrodek pobytu dziennego odciąża rodzinę od 
pełnienia opieki całodobowej. Formą pomocy 
społeczno-środowiskowej łączącego cechy 
ośrodka pobytu dziennego i domu pomocy 
społecznej jest dzienny dom pomocy 
społecznej

.

Dzienny Dom Pomocy Społecznej 
przeznaczony jest zgodnie z ustawą dla osób 
starszych, niepełnosprawnych samotnych, 
potrzebujących wsparcia. 
D.D.P.S zapewnia swoim pensjonariuszom 8-
godzinny pobyt, w tym zaspakaja ich potrzeby 
bytowe, świadczenia higieniczne, opiekuńcze, 
terapię zajęciową, psychologiczną. 
Realizuje potrzeby pensjonariuszy w zakresie 
potrzeb kulturalnych, rekreacyjnych, 
towarzyskich. 

Do Dziennego Domu Pomocy wymagane jest 
skierowanie-decyzja wydana przez Punkt 
Terenowy Miejskiego Ośrodka Pomocy 
Społecznej właściwy dla miejsca zamieszkania. 
Po złożeniu niezbędnych dokumentów \np.: 
odcinek renty, emerytury\, potwierdzających 
sytuację materialną osoby starającej się o pobyt 
w Ośrodku.

 Pracownik socjalny przeprowadza wywiad 
środowiskowy w miejscu zamieszkania i 
podejmuje decyzję o przyznaniu miejsca.

Dzienny Dom Pomocy Społecznej jest 
lokalnym ośrodkiem wsparcia powołanym 
do świadczenia usług opiekuńczych.

Przeznaczony jest dla osób samotnych, 
które z powodu wieku, choroby lub innych 
przyczyn wymagają pomocy innych osób, a 
są jej pozbawione.

Z Dziennego Domu Pomocy Społecznej 
mogą także korzystać osoby, które 
wymagają pomocy innych osób, a rodzina 
nie może takiej pomocy zapewnić /art.17, 
art. 21 ustawy o pomocy społecznej/.

Rodzaj oferowanych usług w DDP:
-zapewnienie pobytu i całodziennego 
wyżywienia na miejscu
-posiłki na wynos donoszone przez opiekunki
-usługi higieniczne np:natrysk, usługi 
pralnicze
-terapia zajęciowa
-rehabilitacja ruchowa
-porady i wsparcie psychologiczne 
-uczestnictwo w grupach wsparcia i 
samopomocowych
-uczestnictwo w kółkach zajnteresowań
\muzyczno-wokalne, dyskusyjne, 
krzyżówkowiczów, literackie, robótek 
ręcznych, przyrodnicze, sportowo-
rekreacyjne

Dla osób, których stan zdrowia, rodzinny i 
materialny nie pozwala na samodzielne 
funkcjonowanie w warunkach domowych i nie 
można im zapewnić należytej opieki w miejscu 
zamieszkania, proponowane jest  zamieszkanie 
w domu pomocy społecznej (DPS).

Wśród placówek i instytucji wspierających 
osoby w podeszłym wieku można jeszcze 
wymienić: 

  domy seniora, 

  pensjonaty dla starszych osób, 

  wspólnoty zamieszkiwania seniorów. 
W szczególnie trudnych sytuacjach życiowych 
mogą osoby potrzebujące znaleźć pomoc w :

 - schroniskach, 

- noclegowniach dla osób bezdomnych, 

- jadłodajnie dla ubogich.
Pomoc społeczna jest niewystarczająca i nie 
zawsze dobrze postrzegana.

Domy Pomocy Społecznej świadczą podstawowe usługi:
1. W zakresie potrzeb bytowych.
2. Usługi opiekuńcze- udzielanie pomocy w podstawowych 
czynnościach życiowych, podnoszeniu sprawności i 
aktywizowaniu mieszkańców, niezbędnej pomocy w 
załatwianiu spraw osobistych
3. Wspomagające - terapia zajęciowa, realizacja potrzeb 
kulturalnych i religijnych, rozwijanie samorządności i 
samopomocy mieszkańców, umożliwianie kontaktów 
z rodziną, wspieranie działań na rzecz lokalnego środowiska
przyrodniczego i społecznego, pomoc w podjęciu pracy, 
działania na rzecz usamodzielniania mieszkańców.

Domy Pomocy Społecznej

Opieka 

Długoterminowa 

dla osób przewlekle 

chorych.

 

Dla osób potrzebujących, ze względu na 

stan zdrowia, pomocy medycznej czasowej  (na 
czas rekonwalescencji , rehabilitacji) tj. opieki  
pielęgniarskiej i lekarskiej, ale nie wymagających 
hospitalizacji proponowana jest opieka 
długoterminowa świadczona  w szpitalach 
opieki długoterminowej i będących ich 
alternatywą zakładów pielęgnacyjno – 
opiekuńczych , zakładach leczniczo – 
pielęgnacyjnych lub w domu chorego ( jako 
hospitalizacja domowa).
Zakres usług w zakładach opieki 
długoterminowej obejmuje świadczenia 
diagnostyczne, terapię, pielęgnowanie i 
przede wszystkim szeroko pojętą 
rehabilitację, aby przygotować osobę starszą 
do powrotu do domu. 
Pobyt w placówce ma charakter czasowy, do 6 
miesięcy, a w szczególny przypadkach dłuższy.

 

Dla osób bardzo ciężko chorych w fazie 
terminalnej pomoc świadczą 

hospicja 

stacjonarne i zespoły hospicyjne 
wyjazdowe.

 Placówki opiekuńcze mogą być powołane przez 
organy samorządowe, fundacje, związki 
wyznaniowe, osoby fizyczne i prawne.
 Finansowanie  świadczeń medycznych 
pochodzi głównie 
z systemu ubezpieczeń zdrowotnych, 
obowiązkowych w większości krajów, i również 
ubezpieczeń dodatkowych dobrowolnych, 
możliwych w części krajów. Świadczenia 
ponadstandardowe są przeprowadzane za 
opłatą dodatkową za środków własnych osoby 
zainteresowanej. 
Finansowanie usług opiekuńczych pochodzi ze 
środków społecznych lokalnych ośrodków 
pomocy społecznej część pokrywa 
zainteresowany.

Opiekunowie osób starszych.

Wywiad środowiskowy.

Potrzeby ludzi starszych.

Postawy wobec otoczenia.

Cechy opiekunów osób starszych
Opiekunami mogą być: pracownicy socjalni, pielęgniarki 
rodzinne opieki domowej, personel DPS, wolontariusze i inne.

1. Chętne niesienie pomocy i cierpliwość
2. Umiejętność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego
i rodzinnego 
3. Umiejętność rozpoznawania postawy psychicznej osoby 
starszej wobec otoczenia i sytuacji i wobec siebie
4. Gotowość do poświęcenia czasu podopiecznym.
5. Dyskrecja i zachowanie tajemnicy zawodowej.
6. Znajomość przepisów prawnych dotyczących tej populacji.
7. Ciągłego dokształcania się w zakresie gerontologii.
8. Gotowość doniesienia pomocy w sytuacjach zdarzeń 
nadzwyczajnych np.. katastrof przyrodniczych i społecznych.

Wywiad środowiskowy z osobą starszą obejmuje następujące
elementy:
1. Płeć i wiek tej osoby.
2. Uwzględnienie czy osoba starsza jest samotna, w związku 
małżeńskim lub innym, czy opiekun jest młodszy, sprawny, 
chce pomagać. 
3. Z kim mieszka ( z rodziną, życzliwymi osobami, inne)
4. Wysokość stałego wsparcia finansowego ( emerytura, renta,
pomoc finansowa rodziny, inne)
5. Możliwość samodzielnego zaspokajania podstawowych
 potrzeb sanitarno-higienicznych, odżywiania, czystości 
 otoczenia, robienie zakupów i inne.
6. Kontakty społeczne osoby starszej.
7. Jakość mieszkania i jego wyposażenie.
8. Czy istnieje potrzeba załatwienia codziennej pomocy.
9. Specjalne uwagi i życzenia podopiecznego dotyczące opieki.

Oczekiwania i potrzeby ludzi starszych.
1. Podstawowe: bytowe oraz pomoc 
lekarsko-pielęgniarska.
2. Psychiczne - zapewnienie poczucia 
bezpieczeństwa,
wolność decyzji i wyboru, poczucia własnej 
wartości, potrzeba
szacunku, poczucie przydatności- możliwość 
podjęcia aktywności
 społecznej i rozwoju zainteresowań, 
nawiązywania kontaktów 
społecznych. Potrzeba miłości bliźniego, 
akceptacji własnej osoby
w grupie w rodzinie i inne.
3. Religijne- zapewnienie opieki kapłana.

Postawy osób starszych wobec otoczenia ( rodziny, opiekunów).
1. Aktywna,pozytywna- współpraca ze środowiskiem w postaci 
pomocy innym, samopomocy. Są pożyteczni dla siebie i innych.
Nie przeraża ich perspektywa śmierci. Chętnie współpracują
również z opiekunami.
2. Postawa bierna, zależna- oczekiwanie na opiekę ze strony 
otoczenia. Charakteryzuje osoby słabe duchowo i fizycznie, 
traktujące swój wiek jako ciężar trudny do zniesienia. Oczekują
życzliwości od otoczenia, jeśli jej nie uzyskują czują się 
nieszczęśliwe. Z drugiej strony często zamykają się w sobie 
i nie zgłaszają żadnych problemów oraz potrzeb osobom 
opiekującym się. Trudne do zaktywizowania.
3. Postawa wyczekująca, obronna- wyraźny brak zaufania do 
otoczenia. Osoby te są przesadnie opanowane, izolują się 
od innych osób unikając z nimi kontaktu. Są b.niezależne i 
samodzielne jednocześnie niechętne do kontaktów społ.
Nie wierzą nikomu są trudne do współpracy.

4. Postawa agresywna, wroga do otoczenia; osoby 
te 
charakteryzuje podejrzliwość i agresywność, 
kłótliwość. Starość uważają za słabość człowieka 
budzącą niechęć i odrazę. Swoje życie często  uznają 
za nieudane. Cechy te wynikają z charakteru 
człowieka i jego osobowości.
5. Postawa wrogości wobec siebie. Osoby te 
surowo i 
pesymistycznie oceniają swoje życie. Czują się 
niepotrzebni 
nikomu, nie wykazują zainteresowań i nie chcą 
kontaktów z 
innymi osobami. Często czekają na śmierć,która 
wyzwoli ich 
od egzystencji.
6. Postawa lekceważenia, pogardy względem 
innych osób i 
siebie. Charakteryzuje osoby głównie z marginesu 
społecznego.
Nie szanują siebie i innych osób. Często ulegają 
nałogom.

Rola terapii zajęciowej w rozbudzaniu 

aktywności osób

starszych.

Cel głównym terapii zajęciowej prowadzonej 
w placówkach opieki społecznej jest  
podniesienie aktywności pensjonariuszy i 
zintegrowanie ich w naszym i lokalnym 
środowisku.

Terapia zajęciowa w sposób pozytywny działa 
na człowieka, to głównie dzięki niej 
nastawienie do świata i ludzi życie 
pensjonariusza może ulec zasadniczej 
przemianie. 

Człowiek niepełnosprawny nie odczuwa ta 
boleśnie swojej odmienności, ma poczucie, że 
jest także pełnowartościową osobą, która 
jeszcze może coś do zaoferowania innym 
ludziom.

Terapia zajęciowa sprawia, że problemy 
ludzi starszych mogą ulec zmniejszeniu. 
Udział w zajęciach terapeutycznych umożliwia 
podopiecznemu zaistnienie i integrację ze 
środowiskiem.

Warunki jakie muszą być spełnione aby 
terapia zajęciowa mogła osiągnąć swój cel:
-          uczestnictwo dobrowolne
-

mobilizacja i odpowiednie 

zainteresowanie
-

musi uwzględniać preferencje 

podopiecznego, jego wiek, płeć, poprzedni 
zawód, stan fizyczny, psychiczny, rodzaj 
choroby.

Podział terapii zajęciowej ze względu na 
sposób jej prowadzenia:
1/ terapia przyłóżkowa – gdy mamy do 
czynienia z osobą w pozycji leżącej,
2/ terapia warsztatowa – wtedy gdy pacjenci 
schodzą do pracowni terapii zajęciowej,
3/ terapia gospodarcza – w przypadku gdy 
uczestniczą w życiu gospodarczym ośrodka.

Pensjonariusze mogą sami decydować o 
wyborze terapii:

-kinezyterapia – leczenie ruchem

-

ergoterapia – leczenie pracą

-

artoterapia – czyli leczenie sztuką

-

terapia rozrywkowa (zabawa) leczenie 

poprzez gry i zabawy.

Często stosowana terapią w ośrodkach 
wsparcia jest biblioterapia, która polega na 
leczeniu poprzez słowo pisane. 
Zaleca się ją osobom starszym, które dzięki 
obcowaniu z książką poznają piękno życia, 
odrywają się od kłopotów i smutków.
Specjalną terapię stosuje się wobec osób 
starszych z demencją jest to terapia 
orientacyjna, przez którą rozumie się 
orientowanie w czasie i przestrzeni. 
Do tego celu służą  aktualne gazety, 
kalendarze, albumy ze zdjęciami, audycje 
telewizyjne i inne.

Logoterapia – czyli terapia duchowa wśród 
ludzi starszych znajduje wielu zwolenników, 
polega ona na podejmowaniu tematów 
duchowości człowieka pobudzając do 
głębszego zastanowienia nad sobą i światem. 
Podejmuje ona pytania o istnieniu Boga, o 
sens życia, wywołuje chwile refleksji nad 
przemijającym życiem.
Muzykoterapia czyli leczenie człowieka 
muzyką polega na słuchaniu przez ludzi 
odpowiednio dobranych utworów 
muzycznych, które mają działanie 
terapeutyczne.
Utwory powinny być dobrane stosownie do 
schorzeń i wrażliwości osób biorących udział 
w muzykoterapii. Stosowanie tego typu 
terapii wymaga od prowadzącego określonej 
wiedzy i środków.

Pantomima jest to forma wyrażania siebie, 
swego stosunku do innych za pomocą mimiki – 
gestów bez słów.
Pantomima w wykonaniu pensjonariuszy jest 
bardzo prosta, może wydawać się  trudna lecz 
należy pamiętać, że niesie ona ze sobą duże 
wartości terapeutyczne.

Zadanie do przedstawienia podpowiada 
prowadzący bądź pensjonariusze np.:
moje ulubione zajęcie
rozmowa przez telefon
chodzenie po schodach.
I inne

Wybrana osoba odtwarza określony temat, 
pozostali próbują odgadnąć co ona chce 
pokazać.
 Jedną z tych form są kalambury. Przedstawiać 
można również za pomocą pantomimy znanych 
przysłów czy powiedzeń.
Pomysły podpowiada życie.
Należy jednak pamiętać że muszą one być 
dostosowane do możliwości podopiecznych ich 
oczekiwań i ich propozycji