Psychologia procesów poznawczych

June 30, 2021

8.1. Pojęcia relacyjne jako schematy

Wcześniej rozważane były pojęcia przedmiotowe, ale co z relacyjnymi (np.

kopnąć)?

Zaczęto analizować modele sieciowe.

>Pojęcia relacyjne jako sądy. – jak wyrazić pojęcia relacyjne?

Pojęcia te możnaby przedstawić w terminach rachunku predykatów – jako

predykat przyjmujący pewną liczbę argumentów.

Np. Uderzyć – predykat – coś czymś (argumenty). Rozumienie zdania (sądu)

przez ludzi polega na kodowaniu wypowiedzianych wyrażeń w formie

reprezentacji umysłowej i przydzieleniu różnym pojęciom różnych

argumentów przedmiotowych.

Przedstawionemu schematowi zarzucano, że niewiele mówi o zjawiskach

ekstensjonalnych. Wiec koncepcja pojęcia relacyjne jako sądy to w

rzeczywistości „tylko połączenia” pojęć.

Gentner dowodziła, że zdania dobrze powiązane będą lepiej odpamiętywane niż

słabo powiązane a te bardziej niż zdania proste. (małe potwierdzenie tej

koncepcji)

Za prototypowością pojęć relacyjnych opowiadają się wyniki Coleman i Kay.

Niektóre czasowniki rzeczywiście wykazują cechy prototypów, ale nie jest

to dowód na to, że wszystkie czasowniki mają taką naturę.

Chlewinski – Zmiana struktur

pojęć

June 30, 2021

Psychologia procesów poznawczych

8.2. Schematy poznawcze

Wiedza ludzka to nie tylko informacja o różnych pojedynczych pojęciach i

relacjach między nimi. Do tych informacji bezpośrednio

zakomunikowanych dodajemy całe mnóstwo naszych skojarzeń,

wnioskowania, domysłów itp.

Wydaje się, że wiedza w pamięci długotrwałej zorganizowana jest w sposób

bardziej złożony, niż to ma miejsce w przypadku pojęć czy kategorii

pogrupowanych hierarchicznie.

Schemat stanowi swego rodzaju ogólną wiedzę i że za jego pomocą można sobie

przedstawić różne zdarzenia, sekwencje zdarzeń, reguł, sytuacje, relacje, a

także przedmioty. Inaczej mówiąc są to wrodzone, aprioryczne struktury

umysłowe, które pozwalają nam ujmować czas, trójwymiarową przestrzeń

itp.

Bartlett – oczekiwania są reprezentowane w umyśle w postaci schematów.

W latach 70 weszło pojęcie schematu. W 77’ skrypt – schemat wyjaśniający

organizację wiedzy stereotypowej, dotyczącej najczęściej spotykanych

sytuacji.

Schematy są prywatne, indywidualne i trudne czasem do zwerbalizowania.

Altualny zbiór schematów to model sytuacyjny – semantyczna reprezentacja

umysłowa.

A całość posiadanych schematów poznawczych jest naszą prywatną teorią o

rzeczywistości. Teorie są źródłem predykcji, tak samo są nimi schematy

poznawcze. Nasza interpretacja rzeczywistości znacznie wyprzedza to, co

jest rzeczywiście odbierane sensorycznie.

Chlewinski – Zmiana struktur

pojęć

June 30, 2021

Psychologia procesów poznawczych

Schemat poznawczy odgrywa istotną rolę w organizacji percepcji, w kategoryzacji

otoczenia i w tworzeniu reprezentacji poznawczej. W pamięci długotrwałej oprócz

obok schematów poznawczych znajdują się też ich egzemplarze zakodowane w

pamięci epizodycznej, powiązane związkami asocjacyjnymi.

Zależnie od rodzaju egzemplarzy można wyróżnić schematy: przedmiotowe, zdarzeń

(skrypt poznawczy) i schematy cech. Czasem schematy są traktowane jako

jednostki pamięci semantycznej.

Schematy, ramy, skrypty – podstawowa idea polega na tym, że stanowią one

wyodrębnione struktury wiedzy, które wiążą z sobą informacje w pamięci.

Schematy poznawcze są uaktywniane w procesach percepcji, rozpoznawania, myślenia,

rozumowania, rozwiązywania problemów, uczenia się. Najogólniej można

powiedzieć, że funkcją schematów poznawczych jest reprezentacja wiedzy o

świecie, o sobie samym, o innych bodźcach. Schematy:

Są zbudowane z różnych relacji, zmiennych – „wyjść” i wartości dla tych

zmiennych

Relacje mogą mieć różnorodną postać, mogą być relacjami prostymi, takimi jak

uderzyć, kopnąć albo bardziej złożonymi relacjami przyczynowymi, np. Uzdolnić.

Pod zmienne – wyjścia można podstawić pojęcia albo inne podschematy, każde

pojęcie, które wypełnia wyjście, musi spełnić pewne warunki

Wartości odnoszą się do różnych specyficznych pojęć, które podstawia się pod

zmienne.

Schematy kodują wiedzę ogólną, którą można stosować do wielu różnych

sytuacji, jeżeli sytuacje te są przypadkami wiedzy.

W schematach poszczególne wyjścia są często otwarte albo wiążą się z pojęciem,

którego można się domyślać.

Chlewinski – Zmiana struktur

pojęć

June 30, 2021

Psychologia procesów poznawczych

8.3. Skrypty poznawcze – jest to struktura poznawcza zakodowana w pamięci,

reprezentująca ciąg typowych czynności wyznaczonych przez określone

cele, np. Zdanie egzaminu.

Istotną częścią informacji proceduralnej zapisanej w skryptach poznawczych są

warunki „wejścia” w skrypty poznawcze, np. Ich aktywizacji, pełnej

realizacji i przerwania. Skrypt zawiera sekwencję czynności, które tworzą

spójną całość zdarzenia. Skrypt koduje różne rodzaje obiektów, aktorów,

relacji. Ogólne komponenty skryptu można traktować jako „wejścia”, które

zawierają podschematy.

>Dowody przemawiające za teorią skryptów

Podobny sposób opisywania struktury zdarzeń.

Ludzie, mając różne oczekiwania na temat zdarzeń, interpretują i przypominają

je sobie w różny sposób.

Percepcja obiektów oczekiwanych trwa dwukrotnie krócej niż tych

nieoczekiwanych. Łatwiej sobie przypomnieć te nieoczekiwane.

Chlewinski – Zmiana struktur

pojęć

June 30, 2021

Psychologia procesów poznawczych

>Nabywanie schematów<

Geneza – indukcja, dzięki której ujmowane są różne cechy doświadczenia.

Trzy podstawowe mechanizmy tworzenia się schematów: accreation, tuning,

restructuring.

Uczenie się przez przyrost informacji (acceretion) – to rejestrowanie nowych

przypadków w istniejących schemacie i wzbogacenie jego repertuaru.

Podstawowy sposób nabywania wiedzy przez podmiot. Dodawanie nowych

inforamcji do schematów już istniejących to wiedza narasta, dzięki czemu formuje

się bogatsza reprezentacja w pamięci długotrwałej.

Uczenie się przez dostrajanie (tuning) schematów poznawczych. Polega ono na

stopniowych zmianach w schematach, którymi posługujemy się w interpretacji

nowych informacji. Istniejące w pamięci schematy poznawcze podlegają

stopniowej, ale stałej zmianie.

Uczenie się przez restrukturyzację (restructuring). Ma ono miejsce wówczas, gdy

podmiot tworzy całkowicie nowe struktury, które wykorzystuje do interpretacji

napływających informacji, następuje „nałożenie” nowej organizacji na informacje

już zmagazynowane w pamięci. Wzbogacenie posiadanej wiedzy.

Restrukturyzacja jest efektem intensywnego ćwiczenia i następuje zwykle po

dłuższym czasie.

Chlewinski – Zmiana struktur

pojęć

June 30, 2021

Psychologia procesów poznawczych

Dwa podstawowe sposoby formowania się nowych schematów poznawczych:

Nowy schemat może być twórczo odwzorowany ze starego, stanowiąc w pewnym

sensie jego kopię, ale zasadniczo zmodyfikowany (twórcza restrukturyzacja)

Nowy schemat może zostać wprowadzony z czasowych i przestrzennych

konfiguracji starego schematu (indukcja schematu poznawczego).

Rumelhart i Norman przypuszczają, że kształtowanie się większości schematów

poznawczych dokonuje się poprzez twórcze odwzorowanie. Analogie, metafory

oraz różne modele są niezwykle pomocne w procesie nauczania.

Nie istnieje jeden tylko rodzaj aktywności umysłowej, który nazywamy uczeniem się.

Im bardziej informacja jest niezgodna z informacją zakodowaną w danym schemacie,

tym bardziej konieczna jest jego zmiana. Restrukturyzacja jest mało poznana –

badania nad nią najczęściej dotyczą twórczości czy uczenia się przez wgląd.

>Schanka dynamiczna teoria pamięci.

Jego programy badawcze zależą od modeli komputacyjnych. Zarzucano jego teorii

skryptów, że jest mało elastyczna i nie uwzględnia sytuacji, kiedy CZ znajdujący

się w nieznanej mu wcześniej sytuacji potrafi się właściwie zachować.

Z reguły w sytuacjach, w których nie mamy żadnego skryptu, działamy w sposób

ukierunkowany na cel. Niektórzy twierdzą, że skrypty tworzą się na podstawie

bezpośredniego osobistego doświadczenia.

Zaproponowano więc koncepcje planów, aby nadać więcej abstrakcji skryptom.

Chlewinski – Zmiana struktur

pojęć

June 30, 2021

Psychologia procesów poznawczych

Plany zawierają wiedzę na temat celów abstrakcyjnych, które może sobie wyznaczyć

każdy aktor.

Schank wprowadził koncepcję Pakietowej Organizacji Pamięci (MOP). MOPy są

zgeneralizowanymi wiązkami zdarzeń zwanymi również scenami. Sceny są

zbiorami wysokiego rzędu komponentów tworzących skrypty. MOPy łączą i

koordynują sceny w scenariusze zachowań. Jeśli różne sceny są podobne to są

kodowane w tym samym miejscu.

Wykryto też pewną hierarchię w częściach skryptów. Ogólny CEL -> sceny (układ

czynności) ->czynności.

Schank później dołożył jeszcze TOPy – Punkty Tematycznej Organizacji, które są

związane z konkretnym zbiorem sytuacji i dlatego mogą stosować się do tematów

zawierających całą sekwencję zdarzeń.

Chlewinski – Zmiana struktur

pojęć

June 30, 2021

Psychologia procesów poznawczych

8.4. Ocena dynamicznej organizacji pojęć

Teoria schematów poznawczych jest najlepsza w wyjaśnianiu organizacji pojęć

(wiedzy) w pamięci długotrwałej, ale ma też słabe strony.

Teorie schematów są dobre do wyjaśniania otrzymywanych wyników, ale nie

mają mocy ich przewidywania.

Środki zaradcze:

Można sprecyzować treści struktur, którymi posługują się ludzie

przynajmniej w ograniczonym zbiorze sytuacji.

Można postulować zbadanie procesu tworzenia się tych struktur.

Cały czas zarzuca się schematom brak elastyczności (nawet w dynamicznej

teorii Schanka).

Rumelhart zaproponowali koneksjonistyczne schematy, które pojawiają się w

chwili, gdy będą potrzebne, aby wystąpiła interakcja dużych,

pozostających z sobą w interakcjach jednostek, dzięki których zachodzi

paralelne przetwarzanie informacji. W tym ujęciu schemat jest układem

pobudzeń, stanowiącym efekt przypisywany schematom w ujęciu

Schanka. W sieci przebiegają procesy paralelne, gdy na wyjściach

powstają pobudzenia.

Dwie tradycje badania pojęć: 1)wyodrębnianie i analizowanie pojedynczych

pojęć i 2) badanie pojęć powiązanych ze sobą różnego rodzaju relacjami,

które tworzą złożone struktury, zwane schematami poznawczymi.

Jest dużo badań za teoriami schematów, ale nadal mają wiele wad.

Chlewinski – Zmiana struktur

pojęć

June 30, 2021

Psychologia procesów poznawczych

8.5. Nowsze tendencje w badaniach pojęć: zbliżenia

Dwie tradycje. W jednej (prosta organizacja pojęć) traktuje się pojęcia wyłącznie

w terminach atrybutów i relacji oraz testuje się teorie w tzw. Zdaniach

weryfikacyjnych.

W drugiej (złożone organizacje pojęć), relacje i schematy, z reguły unia się analiz

w terminach samych atrybutów, natomiast zajmuje się różnorodnością

relacji między różnymi pojęciami.

Nowe tendencje podkreślają, że analiza pojęć, które są oparte jedynie na

atrybutach, nie jest w stanie wyjaśnić istotnych aspektów konceptualizacji

informacji bez uwzględniania złożonej wiedzy, jaką ludzie mają na temat

pojęć.

Połączenia pojęciowe! Lub Pojęcia połączone! Połączenie pojęć jest przypadkiem

takiej sytuacji, w której tło wiedzy pojęciowej albo teoria danych pojęć gra

zasadniczą rolę. Badania w tym zakresie, które byłyby zgodne z modelem

klasycznym, są niewykonalne.

Chlewinski – Zmiana struktur

pojęć

Document Outline