Anatomia 

2

Narząd wzroku

Składa się on z oka oraz 

narządów dodatkowych - 

ochronnych i pomocniczych. 

Oko obejmuje gałkę oczną i 

nerw wzrokowy, które wraz 

z częścią narządów 

dodatkowych znajdują się w 

oczodole. Ściany oczodołu 

utworzone są przez kości 

czaszki.

Ściana gałki ocznej składa 

się z trzech warstw: błon 

włóknistej i naczyniowej 

oraz siatkówki. Przednią 

część błony włóknistej 

tworzy rogówka, tylną zaś 

twardówka. W błonie 

naczyniowej wyróżnia się 

(od przodu ku tyłowi) 

tęczówkę, ciało rzęskowe i 

naczyniówkę.

Siatkówka dzieli się na 

części wzrokową i ślepą 

(pozbawioną elementów 

światłoczułych). Granicę 

między nimi stanowi 

wyraźnie zaznaczony rąbek 

zębaty. W części wzrokowej 

znajdują się m.in. pręciki i 

czopki. 

Są to elementy wrażliwe na 

światło - pręciki na światło 

białe (wszystkie długości fal), 

czopki występują w trzech 

odmianach, z których każda 

wrażliwa jest na inną długość 

fali, co umożliwia rozróżnianie 

kolorów. W siatkówce jednego 

oka jest około 6 milionów 

czopków (rozmieszczonych 

bardziej centralnie), pręcików 

zaś ok. 130 milionów.

W tęczówce istnieje otwór o 

zmiennej średnicy nazywany 

źrenicą. Wewnątrz gałki ocznej 

znajduje się ciecz wodnista, 

wytwarzana przez ciało rzęskowe, 

która wypełnia komory przednią 

(do tyłu od rogówki, do przodu od 

tęczówki) i tylną oka (pomiędzy 

tylną powierzchnią tęczówki a 

soczewką). Zaburzenia w odpływie 

(do krwi żylnej) cieczy wodnistej 

są przyczyną poważnego 

schorzenia -jaskry.

Przestrzeń pomiędzy tylną 

powierzchnią soczewki a 

siatkówką zajmuje ciało 

szkliste. Ciecz wodnista i ciało 

szkliste charakteryzują się 

odpowiednimi współczynnikami 

załamania światła, co 

umożliwia prawidłowy przebieg 

promieni świetlnych. 

Zapewniają też właściwe 

ciśnienie wewnątrz gałki ocznej 

 Delikatne lecz mocne włókienka 

tworzące obwódkę rzęskową łączą 

soczewkę z ciałem rzęskowym. Skurcze 

znajdującego się wewnątrz ciała 

rzęskowego gładkiego mięśnia 

rzęskowego, zbliżając do siebie brzegi 

obwódki rzęskowej, powodują 

rozluźnienie włókienek, soczewka 

przyjmuje bardziej zaokrąglony kształt 

(zmniejsza swoją średnicę), możliwe 

jest więc ostre widzenie przedmiotów 

blisko położonych. Proces ten nazywa 

się akomodacją (nastawnością).

Promienie świetlne, padając na 

siatkówkę, pobudzają elementy 

wrażliwe na światło (pręciki i 

czopki), w których generowane 

są pod jego wpływem impuls) 

elektryczne, przekazywane 

następnie do komórek 

dwubiegunowych w siatkówce, 

a stąd do komórek zwojowych 

nerwu wzrokowego.

Wypustki tych ostatnich zbliżają się do 

siebie w obrębie tarczy nerwu 

wzrokowego i jako nerw wzrokowy (II 

nerw czaszkowy) przechodzą przez 

wszystkie warstwy ściany gałki ocznej, 

biegną dalej przez oczodół, wnikając 

przez kanał nerwu wzrokowego do 

jamy czaszki. Tu część z nich 

(prowadząca impulsy z przyśrodkowej 

połowy siatkówki) przechodzi na stronę 

przeciwną (skrzyżowanie wzrokowe).

W dalszym ciągu biegnie 

pasmo wzrokowe, 

zawierające włókna 

nieskrzyżowane pochodzące 

z oka położonego po tej 

samej stronie i włókna 

skrzyżowane z oka 

drugostronnego. 

Włókna nerwowe kończą się, 

tworząc synapsy, w ciele 

kolankowatym bocznym (część 

wzgórzomózgowia). Część 

włókien dochodzi do komórek 

wzgórka górnego blaszki 

pokrywy (śródmózgowie), te z 

kolei wysyłają neuryty do jądra 

przywspółczulnego n. 

okoruchowego 

Neuryty komórek ciała 

kolankowatego bocznego 

tworzą promienistość 

wzrokową i kończą się w 

korze wzrokowej (okolice 

bruzdy ostrogowej). Opisany 

wyżej odcinek od siatkówki 

do kory mózgu nosi nazwę 

drogi wzrokowej.

W oczodole znajdują się 

mięśnie poprzeczne 

prążkowane (cztery mięśnie 

proste i dwa skośne) 

unerwione przez nerwy 

czaszkowa III, IV i VI, dzięki 

którym możliwe są 

wielorakie ruchy gałek 

ocznych.

W przedniej części oczodołu, 

we wgłębieniu ściany górnej 

znajduje się gruczoł łzowy, 

którego wydzielina, łzy, 

obmywa przednią powierzchnię 

gałki ocznej pokrytą aż do 

brzegu rogówki błoną śluzową, 

zwaną spojówką. Przechodzi 

ona na wewnętrzną 

powierzchnię powiek.

Łzy zbierają się w pobliżu 

przyśrodkowego kąta oka, 

przez kanaliki łzowe dostają 

się do woreczka łzowego, 

stąd przewodem nosowo-

łzowym do jamy nosowej 

(do przewodu nosowego 

dolnego).

Ruchy powiek (mruganie) 

umożliwiają przepływ łez przez 

worek spojówkowy. Powieki 

chronią tez gałkę oczną przed 

urazami i wnikaniem ciał 

obcych. Na ich brzegach 

znajdują się gruczoły łojowe 

oraz rzęsy, również chroniące 

narząd wzroku. Pewną barierę 

stanowią też brwi, utrudniając 

spływanie potu do worka 

spojówkowego.

Narząd 

przedsionkowo-

ślimakowy

Inaczej nazywany jest 

uchem , dzieli się na ucho 

zewnętrzne, środkowe i 

wewnętrzne.

W skład ucha zewnętrznego 

wchodzi małżowina uszna i 

przewód słuchowy 

zewnętrzny.

Ucho środkowe obejmuje 

jamę bębenkową, kosteczki 

słuchowe (młoteczek, 

kowadełko i strzemiączko) 

oraz trąbkę słuchową, 

łączącą jamę bębenkową z 

nosową częścią gardła.

Większą część graniczącej z 

przewodem słuchowym 

zewnętrznym bocznej 

ściany jamy bębenkowej 

tworzy błona bębenkowa. 

Ucho wewnętrzne składa się 

z błędnika kostnego, 

wewnątrz którego 

umiejscowiony jest błędnik 

błoniasty. Pomiędzy nimi 

znajduje się płyn zwany 

przychłonką.

Błędnik kostny utworzony 

został z szeregu łączących 

się z sobą przestrzeni 

„wydrążonych" wewnątrz 

kości skroniowej. 

Są to przedsionek, trzy 

wzajemnie prostopadłe 

kanały półkoliste (boczny, 

przedni i tylny) oraz ślimak.

Wewnątrz błędnika 

kostnego znajdują się płyn 

zwany śródchłonką oraz 

elementy błędnika 

błoniastego:

 w przedsionku woreczek i 

łagiewka, w kanałach 

półkolistych - przewody 

półkoliste, w ślimaku - 

przewód ślimakowy.

Ucho zewnętrzne, środkowe i 

ślimak wraz z przewodem 

ślimakowym tworzą narząd 

słuchowy, czyli ślimakowy 

Pozostałe elementy ucha 

wewnętrznego stanowią 

narząd przedsionkowy (zwany 

dawniej, niezbyt słusznie, 

narządem równowagi).

Nos składa się z nosa 

zewnętrznego i jamy 

nosowej. Szkielet nosa 

zewnętrznego stanowią 

kości uzupełniane przez 

chrząstki, natomiast 

nozdrza przednie wejście do 

jego przedsionka.

Dalej znajduje się jama 

nosowa, której kostne 

ściany pokryte są błoną 

śluzową. Z bocznych ścian 

jamy nosowej w kierunku 

przegrody wystają 

małżowiny nosowe (dolna, 

środkowa i górna), dzielące 

każdą połowę jamy na 

łączące się z sobą przewody 

nosowe.

W jamie nosowej 

wdychiwane powietrze jest 

częściowo oczyszczane, 

nawilżane i ogrzewane.

Z jamą nosową łączą się zatoki 

przynosowe, czyli wysłane 

błoną śluzową przestrzenie 

występujące w niektórych 

kościach czaszki. Wszystkie są 

parzyste (nawet jeśli występują 

w nieparzystych kościach). 

Wyróżniamy zatoki czołowe, 

klinowe, szczękowe oraz 

komórki sitowe. 

Jama nosowa odgrywa rolę 

nie tylko drogi oddechowej. 

W najwyżej położonej części 

znajduje się nabłonek 

węchowy.

Powietrze przechodzi z jamy 

nosowej przez nozdrza tylne 

do nosowej części gardła. W 

gardle wyróżnia się części 

nosową, ustną i krtaniową.

Na bocznej ścianie części 

nosowej umiejscowione jest 

ujście gardłowe trąbki 

słuchowej (umożliwia to 

wyrównywanie ciśnienia w 

jamie bębenkowej). W miejscu 

przejścia sklepienia w ścianę 

tylną znajduje się 

nagromadzenie tkanki chłonnej 

w błonie śluzowej, zwane 

migdałkiem gardłowym lub 

trzecim.

Przewód pokarmowy 

rozpoczyna się jamą ustną, 

ograniczoną od zewnątrz 

policzkami i wargami. 

Pomiędzy wargami znajduje się 

szpara ust. Każda warga składa 

się z części skórnej, czerwieni 

wargowej (potocznie tylko ta 

część nazywana jest, 

niesłusznie zresztą, „wargą”) i 

błony śluzowej.

W jamie ustnej wyróżnia się 

przedsionek ust, oddzielony 

zębami i dziąsłami od jamy 

ustnej właściwej. Każdy ząb 

zbudowany jest z korzenia, 

szyjki i korony. Zęby 

osadzone są w zębodołach 

szczęk oraz żuchwy za 

pomocą połączenia 

włóknistego, tzw. 

wklinowania

Do tyłu od ostatniego zęba 

trzonowego znajduje się 

przestrzeń zazębowa 

(zatrzonowa), przez którą przy 

zwartych zębach przedsionek 

komunikuje się z jamą ustną 

właściwą. Ta ostatnia od góry jest 

ograniczona podniebieniem, od 

dołu językiem i okolicą 

podjęzykową, od przodu i boku 

przez zęby i dziąsła. Od tyłu przez 

cieśn gardzieli przechodzi w ustną 

część gardła.

Podniebienie składa się z 

podniebienia twardego 

(elementy kostne pokryte 

błoną śluzową) i miękkiego 

(zbudowane z mięśni 

poprzecznie prążkowanych, 

pokrytych błoną śluzową). Z 

tylnego brzegu podniebienia 

miękkiego zwiesza się 

języczek.

Język jest zbudowany z 

mięśni poprzecznie 

prążkowanych, pokrytych 

błoną śluzową. Wyróżnia się 

jego trzon i korzeń (nasadę). 

Od strony grzbietowej są 

one oddzielone bruzdą 

graniczną. 

Na błonie śluzowej trzonu 

występuje kilka rodzajów 

brodawek językowych. Na 

nasadzie języka są obecne 

nierówności (tzw. mieszki 

językowe), będące 

skupiskami tkanki chłonnej, 

tworzące razem migdałek 

językowy.

W okolicy podjęzykowej 

występują fałdy 

podjęzykowe, które 

powstały wskutek 

uwypuklenia błony śluzowej 

przez znajdujące się tuż pod 

nią slinianki podjęzykowe 

prawą i lewą.

Ku przodowi każdy fałd 

podjęzykowy kończy się 

mięskiem podjęzykowym. 

Błona śluzowa pokrywająca 

wyrostki zębodołowe prawej 

i lewej szczęki oraz część 

zębodołową żuchwy tworzy 

dziąsła.

Ku tyłowi jama ustna 

przechodzi w gardło przez 

cieśń gardzieli (umownie 

zaliczaną w całości do jamy 

ustnej), jest ograniczona przez 

tylny brzeg podniebienia 

miękkiego, nasadę języka, a po 

bokach występują z każdej 

strony łuki podniebienno-

językowy (bardziej z przodu) i 

podmebienno-gardłowy 

(bardziej z tyłu).

Między nimi znajduje się 

migdałek podniebienny (jest 

to skupisko tkanki chłonnej; 

ropne zapalenie migdałków 

nazywa się anginą). Do 

jamy ustnej uchodzą 

przewody ślnianek.