Gips i alternatywne 

materiały odlewowe

 

 

Gips

->  Użyteczne w stomatologii formy gipsu dzielą się na 
           - gips wyciskowy
           - gips modelowy
           - gips odlewowy
           - gips odlewowy supertwardy

->  Każda z nich powstaje z postaci dwuwodnej siarczanu wapnia 

– jest to surowiec naturalny wydobywany w postaci zbitej 
skamieliny zazwyczaj o barwie białej lub biało – żółtawej.

-> Gips w stomatologii używany jest do wycisków bezzębnych 

szczęk (rzadko), do pozycjonowania transferów wyciskowych 
w implantoprotetyce, do odlewania modeli w technice 
dentystycznej.

 

 

Produkcja dentystycznego 

gipsu

                                       SKAŁA GIPSOWA

  GIPS MODELOWY             HYDROCAL                    DENSIT

      Gips modelowy                        Gips odlewowy                     Gips 

odlewowy

       i labolatoryjny                                 typ 3                                 

supertwardy

                                                                                                              typ 

4 i 5

 

 

-> Gips modelowy ( lekki, porowaty, najmniej gęsty ) – 

powstaje przez ogrzewanie gipsu mineralnego w temp. 110 
– 120 st. C w otwartym kotle. 

-> Hydrocal ( większa gęstość ) – powstaje przez dehydratację 

pod ciśnieniem, w obecności pary wodnej i w temp. ok. 125 
st. C. Wykorzystywany jest do produkcji gipsu odlewowego 
typu 3 czyli gipsu o małej lub umiarkowanej wytrzymałości.

-> Densit ( największa gęstość ) – powstaje przez gotowanie 

gipsu mineralnego w 30 % roztworze chlorku wapnia. 
Chlorek wypłukiwany jest gorącą wodą, a materiał jest 
mielony. Produkowany jest z niego gips odlewowy 
supertwardy typu 4 ( o zwiększonej wytrzymałości i małej 
ekspansji ) i typu 5 ( o zwiększonej wytrzymałości i dużej 
ekspansji ).

 

 

Reakcja chemiczna

                                                  1

CaSO4 x ½ H2O                  CaSO4 x 2 H2O

 

Półwodny siarczan wapnia       2          Dwuwodny siarczan 

wapnia

1)

Reakcja rehydratyzacji – przy dodaniu wody, wydziela się 
ciepło

2)

Reakcja dehydratyzacji – podczas ogrzewania, wydziela 
się woda

 

 

     Do reakcji rehydratacji i wiązania gipsu potrzeba w teorii na 

100 g gipsu 18,6 g wody. W rzeczywistości potrzeba więcej 
wody gdyż dokładne wymieszanie substratów w takim 
stosunku jest niemożliwe. Nadmiar wody nazywamy wodą 
dodatkową i jest ona konieczna do dokładnego zwilżenia 
kryształów półwodnej postaci siarczanu wapnia. Podczas 
reakcji wiązania woda zostaje odparowana. Ilość wody 
potrzebnej do rozrobienia gipsu zależy od jego porowatości. 

            -> Gips modelowy jest najbardziej porowaty i mieszany 

jest z                                         

                wodą w stosunku 50:100
            -> Gips odlewowy supertwardy mieszany jest w 

stosunku  

                 24:100

 

 

Postępowanie przy 

rozrabianiu

• Gips mieszamy w gumowych miseczkach przy użyciu 

metalowych szpatułek lub w specjalnych mieszalników 
mechanicznych

• Do miski nalewamy odpowiednią objętość wody a następnie 

dodajemy odmierzoną porcję gipsu

• Czekamy ok. 30 sekund by gips zatopił się w wodzie – 

zmniejsza to ilość powietrza jakie dostaje się do mieszaniny

• Następnie przez ok.. 1 min rozrabiamy gips rozcierając go o 

wewnętrzną ścianę miski

• Gips wlewamy do formy po jej ścianach by nie zamknąć 

wewnątrz powietrza

• Czas pracy z rozrobionym gipsem wynosi 5 – 7 minut
• Gips wiąże przez ok. 10 – 15 min lecz po tym czasie jest 

bardzo kruchy więc przyjęto by odstawić odlew na 45 – 60 
min dla dobrego stwardnienia i odparowania wody.

 

 

Czas wiązania

• Czas potrzebny aby reakcja została całkowicie 

zakończona nazywamy ostatecznym czasem 
wiązania

• Czas od momentu rozpoczęcia rozrabiania do 

momentu w którym gips staje się niezdatny do 
odlania modelu nazywamy czasem roboczym

 

 

Ekspansja wiązania

• W czasie wiązania dochodzi do rozszerzania czyli 

do ekspansji liniowej, która jest wynikiem wzrostu 
i zderzania się ze sobą kryształów gipsu

• Gips modelowy ulega największej ekspansji a 

odlewowy supertwardy najmniejszej

• Reakcja ekspansji higroskopijnej zachodzi podczas 

kontaktu rozrobionego gipsu z wodą – dzieje się 
tak w przypadku gdy odlewamy model w wycisku 
hydrokoloidowym ( alginatowy, agarowy )

• Ekspansję możemy zmieniać dodając różne 

substancje.

 

 

Sposób zarabiania

• Szybkość i czas mieszania ma istotny wpływ na 

czas wiązania i jego ekspansję

• Zwiększenie szybkości lub (i) czasu mieszania 

skraca czas wiązania 

• Jest to spowodowane tym ze każdy ruch powoduje 

powstawanie nowych jąder krystalizacji

 

 

Wpływ temperatury

• Wzrost temperatury przyśpiesza reakcje 

chemiczne

• Wzrost temperatury z 20 st. C do 37,5 st. C 

przyśpiesza reakcje

• Dalszy wzrost temperatury spowalnia reakcję
• W temperaturze 100 st. C reakcja nie zachodzi
• Takie właściwości wynikają z rozpuszczalności pół- 

i dwuwodnego siarczanu wapnia oraz z 
ruchliwości jonów

 

 

Substancje zmieniające 

właściwości gipsów

• Siarczan potasu przyspiesza czas wiązania
• Chlorek sodu w niewielkich ilościach skraca czas wiązania 

lecz zwiększa ekspansję

• Boraks wydłuża czas wiązania
• Cytrynian sodu wydłuża czas wiązania
• Mieszanina tlenku wapnia oraz gumy arabskiej zmniejsza 

ilość wody potrzebnej do rozrobienia gipsu

• Resztki gipsu czyli kryształy dwuwodzianu przyspieszają 

czas wiązania

• Zwiększona ilość wody przy rozrabianiu powoduje 

wydłużenie czasu wiązania oraz zmniejsza ekspansję 
wiązania

 

 

Wytrzymałość

• Gips po związaniu wykazuje dużą wytrzymałość
• Jest ona odwrotnie proporcjonalna do stosunku 

wody do gipsu – im więcej wody tym mniejsza 
wytrzymałość

• Gips modelowy ma największą ilość 

niewykorzystanej w reakcji wody co zwiększa 
porowatość związanego gipsu a zarazem zmniejsza 
jego gęstość – taki gips ma najmniejszą 
wytrzymałość

• W przypadku gipsu odlewowego supertwardego 

ilość wody jest najmniejsza, porowatość mała, duża 
gęstość czyli gips jest najbardziej wytrzymały

 

 

Twardość powierzchni i 

wytrzymałość na abrazję

• Twardość powierzchni gipsu jest związana z jego 

wytrzymałością – duża wytrzymałość odpowiada 

dużej twardości powierzchni

• Twardość powierzchni zwiększa się szybciej niż 

wytrzymałość całości gdyż zewnętrzna warstwa 

schnie szybciej niż wewnętrzna część

• Zwiększenie twardości powierzchni nie koniecznie 

oznacza poprawę odporności abrazyjnej gdyż 

twardość jest tylko jednym z czynników 

przeciwdziałających zużyciu

• Badania abrazji metodą „dwóch ciał” sugerują, że 

komercyjne roztwory utwardzające nie zwiększają 

odporności abrazyjnej gipsów dentystycznych.

 

 

Odtwarzanie szczegółów

• Wymagane jest by gips typu 2 odtwarzał rowek o 

szerokości 75 mikrometrów, a typy 3, 4 i 5 o 

szerokości 50 mikrometrów

• Modele gipsowe nie odwzorowują szczegółów 

powierzchni jak modele galwaniczne lub 

epoksydowe, gdyż powierzchnia związanego 

gipsu jest porowata już na poziomie 

mikroskopowym.

 

 

Alternatywne materiały do 

wykonywania modeli

• Żywice epoksydowe – odporne na 

ścieranie, długo wiążą, trudne w 
przygotowaniu, mogą wywoływać alergie

• Materiały galwaniczne (srebro, miedź ) – 

bardzo kosztowne, bardzo trudne w 
przygotowaniu, wymagają użycia 
toksycznych odczynników,