Konstruowanie 

indywidualnych programów 

edukacyjnych dla uczniów 

upośledzonych umysłowo w 

stopniu lekkim, 

umiarkowanym lub 

znacznym.

 

 

Podstawa prawna:

► Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty

(Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, Nr 273, poz. 2703, Nr 281, poz. 2781; z 2005 r. Nr 

17,

poz.141, Nr 94, poz. 788, Nr 122, poz.1020, Nr 131, poz. 1091, Nr 167, poz. 1400, Nr 

249, poz.

2104; z 2006 r. Nr 144, poz. 1043, Nr 208, poz. 1532, Nr 227, poz.1658; z 2007 r. Nr 42, 

poz.273,

Nr 80, poz. 542)

art. 1 pkt 1, 4, 5a
zapewnienie dzieciom i młodzieży realizacji prawa do kształcenia, wychowania i opieki
odpowiednich do wieku i osiągniętego rozwoju; dostosowanie treści, metod i organizacji
nauczania do możliwości psychofizycznych dziecka i korzystania z pomocy 

psychologiczno-

pedagogicznej i specjalnych form pracy dydaktycznej; zapewnienie możliwości 

realizowania

zindywidualizowanego procesu kształcenia, form, programów, zajęć rewalidacyjnych; 

art. 22a ust. 1 i 2
przyznanie nauczycielowi prawa wyboru programów i podręczników spośród 

programów

i podręczników dopuszczonych do użytku szkolnego, a także prawa do opracowania 

własnego

programu wychowania przedszkolnego lub programu nauczania;

 

► Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z  dnia 23 grudnia 

2008 r.

w sprawie  podstawy  programowej  wychowania  przedszkolnego  oraz 

kształcenia

ogólnego  w  poszczególnych typach szkół.       

►  Rozporządzenie  Ministra  Edukacji  Narodowej  z  dnia  18  stycznia  2005  r. 

w sprawie

warunków  organizowania  kształcenia,  wychowania  i opieki  dla  dzieci 

i młodzieży

niepełnosprawnych  oraz  niedostosowanych  społecznie  w specjalnych 

przedszkolach, z

 szkołach i oddziałach oraz ośrodkach  (Dz. U. Nr 19, poz. 166).

§ 4 ust. 4 

obowiązek  opracowywania - na podstawie wielospecjalistycznej oceny poziomu

funkcjonowania  ucznia  -  oraz  modyfikowania  indywidualnego  programu 

edukacyjnego

określającego zakres zintegrowanych działań nauczycieli i specjalistów, rodzaj zajęć

rewalidacyjnych lub socjoterapeutycznych, zgodnie z jego potrzebami edukacyjnymi

i możliwościami psychofizycznymi;

 Podstawa prawna

► Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 18 stycznia 2005 r. w 

sprawie

warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży

Niepełnosprawnych oraz niedostosowanych społecznie  w przedszkolach, szkołach  

i

oddziałach  ogólnodostępnych i integracyjnych.

(Dz. U. Nr 19, poz. 167)

§ 5 ust. 2 pkt 2b i c 

obowiązek  dostosowania programów nauczania do indywidualnych potrzeb edukacyjnych i

możliwości psychofizycznych  dzieci i młodzieży niepełnosprawnych… oraz opracowania  dla

każdego ucznia i realizowania indywidualnego programu edukacyjnego określającego zakres

zintegrowanych działań nauczycieli i specjalistów, rodzaj zajęć rewalidacyjnych lub

socjoterapeutycznych z nim prowadzonych;

► Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2007 r. w 

sprawie

warunków  i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy 

oraz

przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych.

(Dz. U. Nr 83, poz. 562)

§ 6 ust. 3 

obowiązek nauczyciela dostosowania, na podstawie orzeczenia o potrzebie kształcenia

specjalnego wydanego przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną, wymagań

edukacyjnych do indywidualnych potrzeb psychofizycznych i edukacyjnych ucznia, u którego

stwierdzono zaburzenia i odchylenia rozwojowe.

§ 11 ust. 2 i 7 

uwzględnienie indywidualnego programu edukacyjnego w  klasyfikacji śródrocznej i rocznej

ucznia z upośledzeniem umysłowym w  stopniu umiarkowanym lub znacznym, począwszy od

klasy IV szkoły podstawowej;  

 Podstawa prawna

•   Indywidualny program edukacyjno – terapeutyczny 

tworzymy, opierając się na gruntownie 

przygotowanej diagnozie umiejętności 

funkcjonalnych dziecka. 

• Ma ona formę opisową i zawiera zestawienie tych 

umiejętności, które przejawiają się  w codziennym 

życiu ucznia i które w sposób bezpośredni wpływają 

na zwiększenie jego niezależności i jakości życia. 

Diagnoza funkcjonalna

Diagnoza funkcjonalna powinna być:

- kompleksowa,

- profilowa,

- rozwojowa (określająca dynamikę i kierunek rozwoju),

- ukierunkowana na proces rehabilitacji (wyniki diagnozy powinny 

stanowić  podstawę do konstruowania  programu rehabilitacji, 

edukacji i być źródłem  wiedzy o metodach, technikach 

możliwych do wykorzystania w procesie  indywidualnego 

oddziaływania),

- prognostyczna (umożliwiająca przewidywanie osiągnięć dziecka),

- nieinwazyjna (proces poznania powinien przebiegać w naturalnych 

warunkach).

Indywidualny program edukacyjny. 

► Indywidualny program nauczania dla uczniów 

posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia 

specjalnego (wydawane przez poradnie 

psychologiczno-pedagogiczne) tworzony jest wtedy, 

gdy uczeń wymaga:

• modyfikacji treści programowych,

• specjalnej organizacji metod i form pracy,

•dodatkowego  wsparcia  nauczycieli,  specjalistów, 

rówieśników.

 

► 

Konstruując  indywidualny  program  edukacyjno-terapeutyczny 

należy pamiętać o dostosowaniu go do indywidualnych potrzeb 

rozwojowych  i  edukacyjnych  oraz  do  predyspozycji  ucznia.  Z 

uwagi  na  fakt,  że  w  przypadku  uczniów  ze  specjalnymi 

potrzebami  edukacyjnymi  nie  należy  rozdzielać  edukacji  od 

terapii, 

w 

indywidualnym 

programie 

edukacyjno-

terapeutycznym  powinny  być  uwidocznione  takie  działania, 

które 

odpowiadają 

poziomowi 

rozwoju 

ucznia, 

jego 

możliwościom 

psychofizycznym, 

w 

tym 

rozpoznanym 

potrzebom edukacyjno – rewalidacyjnym.

 Indywidualny program edukacyjny.

► Indywidualny program edukacyjny dla uczniów 

niepełnosprawnych – niezależnie od typu szkoły, w której ten 

uczeń spełnia roczne przygotowanie przedszkolne, obowiązek 

szkolny i obowiązek nauki – powinien mieć charakter edukacyjno 

- terapeutyczny, z aktywnym uczestnictwem rodziców.

► Dla każdego ucznia z orzeczeniem o potrzebie kształcenia 

specjalnego nauczyciele prowadzący zajęcia edukacyjne wraz ze 

specjalistami opracowują indywidualny program, który z 

założenia powinien spełniać co najmniej dwie podstawowe 

funkcje: edukacyjną i terapeutyczną. 

 Indywidualny program edukacyjny.

W zakresie funkcji edukacyjnej program powinien być:

1. adaptacją podstawy programowej do możliwości uczniów niepełnosprawnych

a) w minimalnym zakresie, ograniczoną do uwag związanych z dysfunkcją 

ucznia, która nie wiąże się z obniżeniem wymagań (szczególnie na I etapie 

edukacyjnym);

b) w znacznym zakresie, kiedy stopień dysfunkcji ucznia uniemożliwia 

realizowanie treści programowych i wymaga większych modyfikacji, zarówno 

w zakresie treści, jak i sposobu realizacji, a także konieczności dodatkowych 

działań wspomagających; 

2. całkowicie autorskim programem zawierającym treści nauczania, metody i 

formy pracy na poszczególnych, bądź wszystkich przedmiotach lub 

obszarach edukacyjnych,  dostosowany do indywidualnych potrzeb i 

możliwości ucznia.

Funkcja edukacyjna programów 

indywidualnych :

W zakresie funkcji terapeutycznej program edukacji powinien zawierać 

działania

mające na celu:

- nawiązanie z uczniem pozytywnego kontaktu emocjonalnego (np. poprzez 

pozytywne wzmacnianie nawet niewielkich jego postępów), 

- usprawnianie zaburzonych funkcji, 

- kompensowanie braków, 

- wspieranie rozwoju umysłowego i społecznego ucznia poprzez rewalidację 

w formie m.in. gimnastyki korekcyjnej, rehabilitacji ruchowej, logopedii, 

nauki alternatywnych metod komunikacji, stymulacji polisensorycznej, 

- rozwijanie procesów poznawczych, 

- eliminowanie zachowań niepożądanych. 

Powinien zawierać również inne formy terapii, takie jak np. hydroterapię, 

hipoterapię, muzykoterapię itp. 

 

Funkcja terapeutyczna  programów 

indywidualnych:

Kto powinien opracować 

indywidualny program edukacyjno-

terapeutyczny

Indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny dla każdego ucznia

niepełnosprawnego opracowuje zespół nauczycieli i specjalistów pracujących 

w

szkole, we współpracy z rodzicami.

Zespół stanowią:

• nauczyciel-wychowawca,

• pozostali (wszyscy) nauczyciele realizujący tygodniowy wymiar godzin 

zajęć edukacyjnych dla odpowiednich okresów nauczania (o wyróżnionych 

celach, stanowiących całość dydaktyczną, wynikającą z podstaw 

programowych i ramowych planów nauczania dla poszczególnych typów 

szkół),

• specjaliści: psycholog, logopeda, terapeuci (np. mowy), rehabilitant, inni.

Zindywidualizowany program edukacji należy budować w oparciu 

o :

► Informacje o dziecku i jego specjalnych potrzebach, które pochodzą:

 1. z wywiadów i rozmów z rodzicami,

 2. z orzeczeń wydawanych przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne 

zawierających diagnozę pedagogiczną i psychologiczną,

3.  od lekarzy i specjalistów i dotyczą niepełnosprawności dziecka,

 4. z obserwacji nauczyciela dot. funkcjonowania ucznia w klasie,

a) jak się porusza - czy samodzielnie przejdzie do tablicy, czy wymaga pomocy 

w czasie szkolnych wycieczek, na lekcjach wychowania fizycznego,

b) jak się komunikuje - słownie, wypowiedzi rozbudowane, czy wymaga 

alternatywnych metod (piktogramy, symbole Blissa), bądź specjalistycznych 

metod komunikacji (alfabet Braille'a, język migowy),

Konstruowanie indywidualnych 

programów edukacyjnych.

c) jak pisze - czy mieści się w liniaturze, czy przepisuje, czy pisze z pamięci itp., 

 d) jak czyta - czy głoskuje, czyta globalnie, czyta ze zrozumieniem, jakie ma tempo 

czytania, 

czy uczy się Braille'a),

e) jak wyraża swoje emocje i funkcjonuje w relacjach z innymi.

Można również skorzystać z gotowych narzędzi diagnostycznych (szczególnie w  

odniesieniu

do dzieci z upośledzeniem umysłowym i autystycznych), np.:

- Inwentarz H. C. Gunzburga do Oceny Postępu Rozwoju Społecznego,

- Program TEACCH,

- skala I. Uzgiris, C. Hunt do badania rozwoju inteligencji dzieci upośledzonych umysłowo 

w

stopniu znacznym i głębokim.

Konstruowanie indywidualnych 

programów edukacyjnych.

Ponadto w indywidualnym programie edukacyjno-terapeutycznym 

powinny

znaleźć się następujące informacje:

1) dane personalne ucznia,

2) krótka charakterystyka ucznia (mocne strony dziecka, dominujące nastroje, ulubione 

formy aktywności, zachowania nietypowe oraz specyficzne zalecenia itp. ),

3) opis grupy szkolnej, do której uczeń należy,

4) tygodniowy rozkład zajęć ucznia,

5) zgoda rodziców na realizację programu,

6) podpis osoby odpowiedzialnej za przygotowanie programu,

7) informacja o zatwierdzeniu programu przez dyrektora szkoły oraz numer w szkolnym 

zestawie programów.

Konstruowanie indywidualnych 

programów edukacyjnych.

Indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny powinien 

zawierać:

► Cele edukacyjne (główne i szczegółowe) – konkretne umiejętności, w  które 

zamierzamy wyposażyć ucznia;

Cele te, to przede wszystkim wspieranie rozwoju każdego dziecka w różnych 

sferach. Będą się one różniły w zależności od możliwości i potrzeb ucznia (wpływ 

na to zróżnicowanie może także mieć specyfika ograniczeń związanych z 

niepełnosprawnością). Nie zawsze cele poznawcze będą w programie 

indywidualnym pierwszoplanowe. Ustalenie hierarchii celów ma zasadnicze 

znaczenie dla pomyślności programu. Należy zacząć od tego, co jest 

najistotniejsze dla dziecka, aby mogło w ogóle się uczyć (jeżeli dziecko ma np. 

fobię szkolną, to zasadniczym elementem programu będzie obniżenie poziomu 

lęku i konieczne działania podjęte w tym zakresie, np. u dzieci z cechami 

autyzmu - budowanie tożsamości, itp.). Cele powinny być krótkoterminowe (1 - 3 

miesiące);

Konstruowanie indywidualnych 

programów edukacyjnych.

►Treści nauczania – zagadnienia (wiedza), dzięki którym uczeń osiągnie założone przez

nauczyciela cele edukacyjne;

Kryterium doboru treści nauczania powinna być korzyść dla rozwoju ucznia. Program 

nauczania należy modyfikować w takim zakresie, jak to jest konieczne, biorąc pod uwagę 

trudności związane z funkcjonowaniem dziecka oraz  uwzględniając te treści, które są i 

mogą być przez ucznia przyswajane (ilość, jakość treści, zróżnicowanie prac domowych).

W odniesieniu do dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim, należy w każdym 

temacie wychodzić od treści podstawowych, konkretno-obrazowych.

To, czego dziecko może nauczyć się na zajęciach edukacyjnych będzie również zależało od 

jakości pracy nauczyciela i będzie wymagało zmian w jego stylu pracy, w 

dotychczasowym sposobie prowadzenia lekcji, w organizacji klasy (np. w ustawieniu 

ławek), w ocenianiu i stosowaniu różnorodnych pomocy dydaktycznych. Wymagana jest 

zatem rozumiejąca, refleksyjna i twórcza postawa nauczyciela, która sprzyja 

powodzeniom ucznia.

Konstruowanie indywidualnych 

programów edukacyjnych.

Konstruowanie 

indywidualnych 

programów nauczania

►  Procedury  osiągania  celów    -  metody,  formy  (bardzo  konkretne),  środki  dydaktyczne, 

którymi posłuży się nauczyciel, aby uczeń osiągał nawet minimalny sukces; 

►  Przewidywane  osiągnięcia  –  a  właściwie  kierunki,  w  jakich  prawdopodobnie  uczeń 

będzie się rozwijał; Nie możemy przewidzieć, ile czasu zajmie uczniowi opanowanie danej 

umiejętności (a więc  zrealizowanie celu).

► Ocenę osiągnięć ucznia – ocena opisowa będąca diagnozą pedagogiczną

Ważną rolę stanowią arkusze lub zeszyty obserwacji, w których na bieżąco odnotowujemy

zachowania i postępy ucznia.

Ocena postępów dziecka zawsze dokonywana jest w płaszczyźnie indywidualnej - co dziecko

osiągnęło w stosunku do siebie, a nie w odniesieniu do innych. Obserwacji dokonują również

rodzice, uwzględnianie od nich informacji zwrotnych jest bardzo istotne, bo warunkuje

powodzenie w edukacji dziecka.

Konstruowanie 

indywidualnych 

programów nauczania

► Rodzaje pomocy i wsparcia:

a) ze strony rówieśników (współpraca w grupach, w parach, kontakty indywidualne...),

b) ze strony nauczyciela (stawianie wymagań adekwatnie do możliwości ucznia i podobne

go ocenianie- uczeń w centrum uwagi nauczyciela, a nie program nauczania),

c) ze strony pedagoga wspierającego pomoc powinna być tylko taka, jaka jest absolutnie

konieczna (na wybranych godzinach lub na wszystkich lekcjach w zależności od potrzeb 

uczniów),  pozwalająca na maksymalną samodzielność dziecka. Pomoc należy 

ograniczać poprzez wycofywanie jej jak najszybciej jest to wykonalne,

d) ze strony specjalistów,

e) ze strony rodziców, tzn. uzgadnianie wszystkich działań, stały dwustronny kontakt,

f) ze strony innych osób odpowiedzialnych, zatrudnianych w przypadku innych potrzeb

wynikających z niepełnosprawności dziecka (wyprowadzanie do toalety, cewnikowanie, 

itp.),

g) wsparcie techniczne (komputer, kalkulator, dodatkowe oświetlenie, itp.).   

Konstruowanie indywidualnych 

programów edukacyjnych.

► Ewaluację programu  - sposób, w jaki dowiemy się, czy program jest 

prawidłowo skonstruowany i czy przynosi zamierzone efekty; 

Tak więc ewaluacja powinna zawierać:

- rejestrację zmian i postępów (dokumentacja tego, co dziecko osiągnęło),

- ocenę skuteczności podjętych priorytetowych działań (wygaszanie pewnych 

zachowań,

Budowanie pozytywnych wzorców),

- wnioski i propozycje zmian w proponowanych działaniach na okres następny.

Ewaluacji dokonują wszystkie strony zaangażowane w tworzenie i realizację 

programu .

Konstruowanie indywidualnych 

programów edukacyjnych.

Nauczyciel – wychowawca jest odpowiedzialny za program i jego 

realizację. Swoją

rolę przy konstruowaniu i realizacji indywidualnego programu edukacyjno-

terapeutycznego powinni mieć również rodzice, jako:

• współtwórcy indywidualnych programów (udział w posiedzeniu zespołu 

ustalającego program),

• realizatorzy elementów programu edukacji w warunkach domowych,

• pełnoprawni uczestnicy procesu kształcenia i rewalidacji.

Gdyby wszyscy mieli po cztery jabłka

gdyby wszyscy byli silni jak konie

gdyby wszyscy byli jednakowo bezbronni w miłości 

gdyby każdy miał to samo

nikt nikomu nie byłby potrzebny (...)

to co mam i to czego nie mam

nawet to czego nie mam komu dać

zawsze jest komuś potrzebne

                                         

 ks. Jan Twardowski