Dr Monika Suchowierska
monika.suchowierska@gmail.com
Wprowadzenie do terapii
behawioralnej dzieci z
autyzmem
Dr Monika Suchowierska
monika.suchowierska@gmail.com
Wprowadzenie do terapii
behawioralnej dzieci z
autyzmem
Jaka terapia?
Pożądane charakterystyki
Efektywność
Wczesna interwencja
Zindywidualizowanie terapii
Wyraźna struktura otoczenia
Ciągłość, kompleksowość, i intensywność oddziaływań
Zastosowanie teorii uczenia się
Terapia prowadzona w środowisku naturalnym
Włączanie rodziny do pracy z dzieckiem
Integracja dziecka z rówieśnikami
Stosowana analiza zachowania
(ABA): historia
Nauka o wpływie środowiska na
zachowanie
Powstała w latach 60.
Zapoczątkowała wykorzystanie praw
uczenia się w pracy z osobami z
autyzmem
Dzisiejsza terapia ABA oparta jest na
ponad 50-o letnim doświadczeniu
dziesiątek naukowców i klinicystów
Terapia ABA:
rekomendacje
ABA nie jest terapią eksperymentalną
Rekomendowana przez
Departament Zdrowia w stanie Nowy Jork
Zakłady świadczące usługi społeczne dla dzieci
w stanie Maine
Raport Lekarza Naczelnego Kraju z 1999
Amerykańska Akademia Psychiatrii Dziecięcej
Amerykańska Akademia Neurologii
Amerykańska Akademia Pediatrii
Warunkowanie sprawcze
A
: B
C
Bodziec poprzedzający (A) – sygnał od nauczyciela
Zachowanie (B)
Konsekwencja (C) – zależy od celu; nagroda lub kara
Podejście behawioralne i autyzm
Postrzeganie autyzmu nie jako
zaburzenia spowodowanego jakimś
ogólnym hipotetycznym schorzeniem
leżącym „w osobie” lecz jako zbioru
behawioralnych deficytów i
nadmiarów
4 zasady behawioralnego podejścia do autyzmu
Ogólne prawa uczenia się trafnie tłumaczą zachowania dzieci
autystycznych i stanowią podstawę dla terapii behawioralnej
Dzieci autystyczne mają raczej wiele odrębnych deficytów
behawioralnych, niż jeden centralny deficyt, którego
skorygowanie prowadziłoby do ogólnej poprawy
funkcjonowania
Dzieci autystyczne mają zdolność uczenia się tak jak inni
ludzie, jeśli znajdują się w specjalnie dla nich
przystosowanym środowisku
Problemy autystyków mogą być widziane raczej jako
niedopasowanie pomiędzy ich systemem nerwowym a
normalnym środowiskiem, niż jako choroba
Podejście behawioralne i
autyzm
Terapia behawioralna ma na celu:
Uczenie funkcjonalnych umiejętności
,
które pozwolą dziecku uzyskać niezależność i
umożliwią efektywne funkcjonowanie w domu,
przedszkolu, szkole i innych środowiskach,
Wykorzystanie efektywnych systemów
motywacyjnych
, które pomogą dziecku w
nabywaniu wielu umiejętności poznawczych,
społecznych i komunikacyjnych,
Eliminowanie zachowań utrudniających
dziecku uczenie się.
Podstawowym celem interwencji
behawioralnej jest kształtowanie
u dziecka jak największej liczby
umiejętności.
Drogą do tego celu jest
systematyczne wzmacnianie
zachowań pożądanych,
adaptacyjnych oraz redukowanie
zachowań niepożądanych,
spowalniających uczenie się.
Środowisko terapeutyczne jest
dostosowane do potrzeb dziecka
poprzez wdrożenie wyraźnej
struktury czasowo-przestrzennej.
Dzieci korzystają z zajęć
indywidualnych, w parach z
innym dzieckiem, lub w małych
grupach – w zależności od celów
terapeutycznych wyznaczonych
dla danego podopiecznego.
Nauczanie odbywa się
„krok po kroku”
to znaczy złożone umiejętności dzielone
są na drobne elementy składowe, które
są uczone oddzielnie. Nowe
umiejętności nakładają się na
opanowane poprzednio, przez co
proces uczenia przypomina budowanie
piramidy.
Podejście behawioralne i
autyzm
Modyfikowanie deficytów i nadmiarów behawioralnych
poprzez manipulowanie czynnikami środowiskowymi
Precyzyjny pomiar zachowań modyfikowanych
Rozbijanie kompleksowych umiejętności na prostsze
Specjalistyczne metody uczenia
Uczenie w sposób promujący sukces osoby uczącej się
Analizowanie czynników prowadzących do
występowania zachowań trudnych u osób z autyzmem
i opracowywanie toków postępowania w razie
wystąpienia takich zachowań
Analiza Zachowania
Piramida ABA
Strategie
nauczania
M
eto
dy
uc
ze
nia
M
in
im
a
liz
o
w
a
n
ie
b
łę
d
ó
w
G
en
er
al
iz
ac
ja
D
yn
a
m
ic
zn
e
p
ro
g
ra
m
o
w
a
n
ie
Obiektywne
dane
Sy
st
em
y
m
ot
yw
ac
yj
ne
Funkcjonalne
aktywności
Za
ch
ow
an
ia
u
tr
ud
ni
aj
ąc
e
na
uk
ę
Komunikowanie się
Główne
cele
Terapia ABA:
metody uczenia
Podstawowa jednostka analizy to:
Zdarzenie poprzedzające >> Zachowanie >>Konsekwencja
Trzy metody wykorzystania tego wzorca:
Metoda wyodrębnionych prób
Uczenie sytuacyjne
Uczenie łańcuchów zachowań
Metoda wyodrębnionych
prób
Technika uczenia polegająca na rozbijaniu
złożonych umiejętności na prostsze
Wyodrębniona próba to mała cząstka
procesu uczenia
Najczęściej wykorzystywana przez
terapeutów w uczeniu jeden-na-jeden
Składa się z konkretnych elementów
Metoda wyodrębnionych
prób
Elementy wyodrębnionej próby
Sygnał od nauczyciela
Podpowiedź nauczyciela
Reakcja ucznia
Konsekwencja wykonanej reakcji
Przerwa między kolejnymi próbami
Metoda wyodrębnionych
prób
Organizacja
W czasie sesji jeden-na-jeden
50% sesji na edukacji ustrukturalizowanej
W blokach kilku do kilkunastu minut
Wyodrębnione próby wkomponowane w inne
aktywności
Uczenie sytuacyjne
Terminologia
Paradygmat języka naturalnego (the Natural
Language Paradigm)
Uczenie środowiskowe (milieu teaching)
Uczenie incydentalne (incidental teaching)
Wiele podobieństw
Uczenie sytuacyjne
Cechy charakterystyczne
Krótkie i przyjemne dla ucznia
Wykonywane w środowisku naturalnym
Zainicjowane przez ucznia
Stosowane w kontekście interesujących ucznia
aktywności, przedmiotów i osób
Metody
Uczenie incydentalne (incidental teaching)
Procedura „polecenie-model” (mand-model)
Uczenie sytuacyjne
Uczenie incydentalne
Zachowania werbalne są kształtowane wtedy, gdy
dziecko zainicjuje wypowiedź dotyczącą interesującego
go zdarzenia
Elementy
Zaaranżowanie środowiska
Oczekiwanie na inicjację dziecka
Prośba nauczyciela skierowana do dziecka
Dostarczenie dziecku interesującego go
przedmiotu/aktywności
Uzupełnianie się obu
podejść
Oba podejścia mają wiele korzystnych charakterystyk i
powinny być stosowane przez cały czas trwania terapii
Ilość czasu i wysiłku poświęconego uczeniu daną metodą
zależy od:
Funkcji uczonego zachowania werbalnego
Umiejętność nazywania, język receptywny, umiejętność imitacji
Spontaniczne prośby
Środowiska, w którym przebywa dziecko
Przedszkole/szkoła
Dom
Umiejętności dziecka
Etapy terapii
Uczenie łańcuchów
zachowań
Łańcuch zachowań to kompleksowe
zachowanie, które składa się z kilku
mniejszych zachowań, które pojawiają się
jedno po drugim i tworzą sekwencję
Każda reakcja w łańcuchu jest
jednocześnie wzmocnieniem poprzedniej
reakcji i bodźcem poprzedzającym do
kolejnej reakcji, za wyjątkiem pierwszego
elementu łańcucha i ostatniego
Uczenie łańcuchów
zachowań
Wykorzystywane do uczenia zachowań złożonych
Umiejętności samoobsługi
Albumy aktywności
Przy uczeniu łączenia reakcji w łańcuchy należy
podzielić interesujące nas zachowanie na poszczególne,
następujące po sobie reakcje tj. dokonać analizy
zachowania złożonego
ocenić poziom początkowy jeśli chodzi o umiejętności
danej osoby w zakresie interesującego nas zachowania
zastosować jedną z procedur tworzenia łańcucha
Uczenie łańcuchów
zachowań
Trzy metody tworzenia łańcuchów:
łączenie od przodu
Łączenie od tyłu
Łączenie przez całkowitą prezentację
Uczenie łańcuchów
zachowań
Łączenie od przodu
sekwencja reakcji jest uczona w porządku
chronologicznym, czyli początkowo uczymy
tylko pierwszej reakcji w danym łańcuchu
reakcji wzmacniając samodzielne jej wykonanie
po ustanowieniu samodzielnego wykonania
pierwszej reakcji, dodajemy drugą reakcje i
uczymy jej wykonania
Uczenie łańcuchów
zachowań
Łączenie od tyłu
nauczyciel wykonuje z uczniem (tj. pomaga
uczniowi) wszystkie elementy łańcucha, oprócz
ostatniego, którego uczy
po ustanowieniu samodzielnego wykonania
przez ucznia ostatniego elementu, nauczyciel
pomaga uczniowi w wykonaniu wszystkich
elementów oprócz przedostatniego i ostatniego
Uczenie łańcuchów
zachowań
Uczenie przez całkowitą prezentację
ucznia uczy się samodzielnego wykonywania
wszystkich elementów jednocześnie, a rolą
nauczyciel jest udzielenie pomocy przy każdym
elemencie, który nie jest jeszcze wykonywany
poprawnie
Efektywna terapia
Cegiełki efektywnego środowiska
edukacyjnego
Proaktywne postępowanie
Konsekwencje
Współpraca
Umiejętności kluczowe
Kuriculum
Proaktywne postępowanie
Spraw, aby uczeń się nie nudził
Zadbaj o odpowiedni poziom motywacji
Wyeliminuj „przeciwników” dobrego
zachowania
Zaaranżuj odpowiednio środowisko
Pozwól uczniowi dokonywać wyboru
Upewnij się, że uczeń ma umiejętności
pozwalające mu się uczyć
Spraw, aby uczeń się nie nudził
Dlaczego uczeń może tracić koncentrację?
Trudne zadania
Nudne/powtarzające się zadania
Za wolne tempo
Brak motywacji
Co terapeuta powinien robić?
Mieć plan
Utrzymywać „płynność” sesji
Uczeń jest w kontakcie z materiałami i terapeutą
Zwracanie uwagi
Tempo prezentacji zadań
Jasne informacje zwrotne
Proaktywne postępowanie
Spraw, aby uczeń się nie nudził
Zadbaj o odpowiedni poziom motywacji
Wyeliminuj „przeciwników” dobrego
zachowania
Zaaranżuj odpowiednio środowisko
Pozwól uczniowi dokonywać wyboru
Upewnij się, że uczeń ma umiejętności
pozwalające mu się uczyć
Zadbaj o odpowiedni poziom motywacji
Nie myl wzmocnień z nagrodami
Zindywidualizuj wzmocnienia
Pamiętaj o nasyceniu
Zaobserwuj wzmacniające dla ucznia
aktywności
Zwracaj uwagę na dziecko, kiedy jest ono
grzeczne - każdy lubi być chwalony
Proaktywne postępowanie
Spraw, aby uczeń się nie nudził
Zadbaj o odpowiedni poziom motywacji
Wyeliminuj „przeciwników” dobrego
zachowania
Zaaranżuj odpowiednio środowisko
Pozwól uczniowi dokonywać wyboru
Upewnij się, że uczeń ma umiejętności
pozwalające mu się uczyć
Wyeliminuj „przeciwników” dobrego
zachowania
Zaobserwuj i wyeliminuj czynniki, które
rozpraszają ucznia
Systematycznie wdrażaj te czynniki spowrotem
do środowiska
Proaktywne postępowanie
Spraw, aby uczeń się nie nudził
Zadbaj o odpowiedni poziom motywacji
Wyeliminuj „przeciwników” dobrego
zachowania
Zaaranżuj odpowiednio środowisko
Pozwól uczniowi dokonywać wyboru
Upewnij się, że uczeń ma umiejętności
pozwalające mu się uczyć
Zaaranżuj odpowiednio środowisko
Jak duże/małe jest pomieszczenie w którym uczymy?
Jakie inne wydarzenia mają miejse podczas nauki?
Jak jest zaaranżowane stanowisko do nauki?
Jakie pomoce naukowe są wykorzystywane?
Jak długo trwa nauka?
O jakiej porze dnia odbywa się nauka?
Jak duża/mała jest grupa, w której uczy się dziecko?
Kto jest członkiem grupy, w której uczy się dziecko?
Proaktywne postępowanie
Spraw, aby uczeń się nie nudził
Zadbaj o odpowiedni poziom motywacji
Wyeliminuj „przeciwników” dobrego
zachowania
Zaaranżuj odpowiednio środowisko
Pozwól uczniowi dokonywać wyboru
Upewnij się, że uczeń ma umiejętności
pozwalające mu się uczyć
Pozwól uczniowi dokonywać wyboru
Mit – dziecko jako bierny „odbiorca” nauczania
Możliwości dokonywania wyboru zwiększają
motywację i zmniejszają liczbę zachowań
zakłócających
Równowaga pomiędzy dyrektywnością a
podążaniem
Proaktywne postępowanie
Spraw, aby uczeń się nie nudził
Zadbaj o odpowiedni poziom motywacji
Wyeliminuj „przeciwników” dobrego
zachowania
Zaaranżuj odpowiednio środowisko
Pozwól uczniowi dokonywać wyboru
Upewnij się, że uczeń ma umiejętności
pozwalające mu się uczyć
Upewnij się, że uczeń ma umiejętności
pozwalające mu się uczyć
Umiejętności uczenia się
Umiejętności pozwalające na uczenie się danej
umiejętności
Czy uczeń ma trudności/ZT tylko w danym
programie?
Czy uczeń komunikuje, że nie lubi danego programu?
Czy uczeń popełnia wiele błędów?
Kiedy pojawiają się ZT?
Proaktywne postępowanie
Ucz z dużą dozą sukcesu
Dobieraj programy tak, aby uczeń
pokazywał co umie
Analizuj zachowania trudne
Interweniuj przed pełnym kryzysem
Słuchaj ucznia
Bądź spokojny i uśmiechnięty
Ucz z dużą dozą sukcesu
Uczenie metodą prób i błędów vs. uczenie z jak
najmniejszą liczbą błędów
Analizuj umiejętności do nauczenia
Analizuj metody prezentacji bodźców
Analizuj metody podpowiadania
Proaktywne postępowanie
Ucz z dużą dozą sukcesu
Dobieraj programy tak, aby uczeń
pokazywał co umie
Analizuj zachowania trudne
Interweniuj przed pełnym kryzysem
Słuchaj ucznia
Bądź spokojny i uśmiechnięty
Dobieraj programy tak, aby uczeń
pokazywał co umie
Przeplataj programy, w których uczeń wykazuje
duży stopień umiejętności w programami,
których uczeń się dopiero uczy
Przeplataj aktywności, w których uczeń jest
samodzielny z aktywnościami, w których
potrzebuje on jeszcze pomocy
Proaktywne postępowanie
Ucz z dużą dozą sukcesu
Dobieraj programy tak, aby uczeń
pokazywał co umie
Analizuj zachowania trudne
Interweniuj przed pełnym kryzysem
Słuchaj ucznia
Bądź spokojny i uśmiechnięty
Analizuj zachowania trudne
Kiedy i dlaczego występuje ZT?
Notatki ABC
Jakie „korzyści” płyną z angażowania się w ZT?
Otrzymanie konkretnej rzeczy/aktywności
Zwrócenie na siebie uwagi
Doświadczenie przyjemnych odczuć płynących z ciała
Ucieczka od wymagania
Reakcja na zmiany
Proaktywne postępowanie
Ucz z dużą dozą sukcesu
Dobieraj programy tak, aby uczeń
pokazywał co umie
Analizuj zachowania trudne
Interweniuj przed pełnym kryzysem
Słuchaj ucznia
Bądź spokojny i uśmiechnięty
Interweniuj przed pełnym kryzysem
ZT zazwyczaj składają się z łańcucha zachowań
Kręcenie się
Autostymulacje
Brak reakcji
Brak uwagi
Pojękiwanie
Przerywaj łańcuch na samym początku
Proaktywne postępowanie
Ucz z dużą dozą sukcesu
Dobieraj programy tak, aby uczeń
pokazywał co umie
Analizuj zachowania trudne
Interweniuj przed pełnym kryzysem
Słuchaj ucznia
Bądź spokojny i uśmiechnięty
Słuchaj ucznia
Zachowanie ucznia jest dla nauczyciela
wskazówką
Uczeń nie kłamie
Błędy ucznia w wielu przypadkach wynikają z
błędów nauczyciela
Proaktywne postępowanie
Ucz z dużą dozą sukcesu
Dobieraj programy tak, aby uczeń
pokazywał co umie
Analizuj zachowania trudne
Interweniuj przed pełnym kryzysem
Słuchaj ucznia
Bądź spokojny i uśmiechnięty
Bądź spokojny i uśmiechnięty
Uczeń dopasowuje się do nauczyciela
Emocje nauczyciela mogą wzmacniać
zachowanie ucznia
Motywowanie dziecka
Wzmacnianie skutkuje większym
prawdopodobieństwem, że zachowania po
których nastąpiły bodźce wzmacniające
wystąpią w przyszłości
Definicja funkcjonalna
Wzmocnienia
Wzmocnienia
Motywowanie dziecka
Optymalne warunki do nauki
Dziecko powinno być skupione
Pozyskanie uwagi dziecka
Przeplatanie umiejętności „do uczenia” i
„ustanowionych”
Około 5 prób „do uczenia”
Jakakolwiek umiejętność „ustanowiona” może być
wykorzystana
Zawsze wzmocnienia społeczne za umiejętności
„ustanowione” i czasami wzmocnienia rzeczowe
Motywowanie dziecka
Optymalne warunki do pracy
Krótkie odstępy pomiędzy próbami
Zapoznaj się z programem i przygotuj pomoce
naukowe przed rozpoczęciem nauki
Odstęp pomiędzy próbami około 5 sek., ale nie dłużej
niż 10 sek.
Jeśli nie wiesz co robić dalej, poproś dziecko o
wykonanie ustanowionej umiejętności lub po prostu
zaangażuj dziecko w aktywność
Optymalny czas trwania bloku uczenia się
Od kilku do kilkunastu minut zależnie od dziecka
Oferuj dziecku możliwości wyboru
Motywowanie dziecka
Optymalne warunki do nauki
Użycie entuzjastycznych tonów przy wzmocnieniach
społecznych
Różne miejsca pracy
Różniące się polecenia przy uczeniu danej umiejętności
Ciekawe i funkcjonalne pomoce naukowe
Terapeuta powinien ćwiczyć ustanowione umiejętności
entuzjastycznych innymi pomocami naukowymi niż te, które
były wykorzystywane w sesjach terapeutycznych, w innych
otoczeniach niż terapeutyczne i z innymi osobami
Terapeuta powinien zapewnić (np. przez efektywne
wykorzystanie podpowiedzi), aby dziecko nie popełniało
wielu błędów podczas uczenia się nowych umiejętności
Terapeuta powinien wykorzystywać różne i naturalne
wzmocnienia
Terapeuta powinien używać naturalnego języka, zwłaszcza
podczas przerw i przy generalizowaniu wyuczonych
umiejętności
Wzmacnianie
Systemy motywacyjne: gospodarka
żetonowa, kontrakt behawioralny
Gospodarka żetonowa to system
motywowania, wykorzystujący żetony do
wypełniania przerwy pomiędzy pożądanym
zachowaniem, a nagrodą za to zachowanie
Żetony są przyznawane natychmiast po
poprawnym zachowaniu i później wymieniane
na aktywności, przywileje, czy inne rzeczy
stanowiące nagrodę dla danej osoby
Wzmacnianie
Kontrakt behawioralny
dokument zawierający porozumienie między
dwoma stronami (dwie lub więcej osób), z
których każda zobowiązuje się do określonego
zachowania i określonych konsekwencji tego
zachowania
zawiera jasno sprecyzowane opisy zachowań i
wzmocnień/nagród które będą dostępne w
zamian za realizację umowy
“
“
Jeśli nie masz dobrych
Jeśli nie masz dobrych
wzmocnień i nie pracujesz
wzmocnień i nie pracujesz
nad zidentyfikowaniem
nad zidentyfikowaniem
ich to po prostu możesz
ich to po prostu możesz
pójść do domu.”
pójść do domu.”
“
“
A work in progress” Ron Leaf & John McEachin
A work in progress” Ron Leaf & John McEachin
Wzmacnianie
NIC TAK NIE MOTYWUJE JAK
SUKCES!
Współpraca
Ważna „cegiełka” do późniejszego efektywnego
uczenia
Wydawaj polecenia, w doprowadzeniu do wykonania
których możesz być konsekwentny
Nie wydawaj kilku poleceń w bardzo krótkim czasie
Zapewniaj dziecku możliwość wyboru
Preferowanych aktywności
Niepreferowanych aktywności
Jeśli występuje brak współpracy, pozostań spokojny
Przeplataj niepreferowane polecenia z preferowanymi,
trudne z łatwymi
Wydawaj polecenia odpowiednim tonem
Wzmacniaj współpracę!!!
Zachowania kluczowe
Zachowania kluczowe – zachowania
posiadające centralne znaczenie dla
szerokich obszarów funkcjonowania
Pozytywne zmiany w zachowaniach kluczowych
powinny mieć rozległe pozytywne wpływy na
wiele innych zachowań
Zachowania kluczowe
Motywacja
Reagowanie na wielorakie sygnały
Samodzielne inicjowanie komunikacji
Zachowania kluczowe: motywacja
Zmiany w częstości i utajeniu reagowania
Prawidłowość reakcji
Częstość podejmowanych prób
Pozytywny afekt
Zachowania kluczowe: reagowanie na wielorakie
bodźce
Generalizacja
Nadselektywność bodźca
Zachowania kluczowe: spontaniczność
Samodzielne inicjowanie przez dziecko interakcji
społecznych (nie tylko protestów i żądań)
Krok po Kroku
www.cwikrokpokroku.pl
