„Poradnictwo genetyczne 

i badania przesiewowe”

lek. med. Magdalena Legutko

Zakład Genetyki Medycznej 

Katedry Pediatrii

Polsko-Amerykański Instytut Pediatrii

Collegium Medicum UJ

1

Poradnictwo genetyczne - definicje



Poradnictwo genetyczne - forma specjalistycznej opieki 
medycznej,  której  celem  jest  udzielanie  informacji  i 
porady osobom konsultowanym i członkom ich rodzin, u 
których 

istnieje 

ryzyko 

wystąpienia 

choroby 

uwarunkowanej genetycznie



Kategorie ryzyka genetycznego:

     - małe – poniżej 5%
     - umiarkowane – 5-10%
     - wysokie – powyżej 10%



Probant – pierwszy członek rodziny, który stanowi punkt 
wyjścia do prześledzenia danej cechy w rodzinie. Może 
być nim na przykład chore dziecko.

2

Zadania lekarza w Poradni 

Genetycznej:

     



wyjaśnienie  osobom  konsultowanym  lub  rodzicom 
probanta  czy  dana  choroba  lub  wrodzona  wada 
rozwojowa jest uwarunkowana genetycznie 



dostarczenie  informacji  medycznej  na  temat 
rozpoznanej choroby genetycznej



oszacowanie 

ryzyka 

wystąpienie 

choroby 

genetycznej        u innych członków rodziny

3

Zadania lekarza w Poradni 

Genetycznej – c.d.:



wyjaśnienie czy istnieje podwyższone ryzyko urodzenia 
dziecka              z  chorobą  genetyczną  lub  wrodzonymi 
wadami rozwojowymi 



wyjaśnienie czy istnieje możliwość złagodzenia skutków 
wywołanych zmianami genetycznymi



w 

przypadku 

poradnictwa 

genetycznego 

par 

małżeńskich 

– 

rozmowa 

odnośnie 

możliwości 

posiadania  i  planowania        potomstwa,  a  także 
informacja  o  ew.  wskazaniach  do  przeprowadzenia 
prenatalnej diagnostyki w planowanej ciąży

4

Wskazania do poradnictwa 

genetycznego



Zaawansowany  wiek  matki  (diagnostyka  prenatalna  jest 
proponowana  kobietom  ciężarnym  w  wieku  35  lat  lub 
starszym)



Znane  lub  podejrzewane  choroby  dziedziczne  w  rodzinie 
(np. wady wrodzone, niedorozwój umysłowy lub krewni        
             z określonym typem nowotworu)



Płód  lub  dziecko  z  wadami  wrodzonymi  zarówno 
pojedynczymi, jak i mnogimi



Dziecko z upośledzeniem umysłowym



Powtarzające się poronienia samoistne



Narażenie  na  substancje  o  znanym  lub  podejrzewanym 
działaniu teratogennym



Pokrewieństwo rodziców

5

Poradnictwo genetyczne w 

nowotworach



5-10%  wszystkich  nowotworów  uwarunkowana  jest 
predyspozycjami 

genetycznymi, 

wykazującymi 

rodowodowe  dziedziczenie  autosomalne  dominujące 
np. rak jajnika, rak piersi, rak j. grubego, rak rdzeniasty 
tarczycy

6

Poradnictwo genetyczne w 

nowotworach – c.d.

Zadaniem poradnictwa genetycznego w nowotworach jest:

-

badanie rodzin z zespołami o wysokiej predyspozycji do 
wystąpienia nowotworów

-

potwierdzenie  lub  wykluczenie  istnienia  predyspozycji 
do  wystąpienia  nowotworu  u  poszczególnych  członków 
rodziny       z nowotworem dziedzicznym

-

ukierunkowanie 

postępowania 

profilaktyczno-

leczniczego         u członków rodzin z wysokim ryzykiem 
zachorowania na nowotwory 

-

udzielanie  konsultowanym  podstawowej  informacji  o 
genetyce nowotworów

7

Częstość pospolitych chorób kompleksowych i wrodzonych 
wad rozwojowych oraz ryzyko ich pojawienia się u osób 
spokrewnionych

8

Etapy postępowania w poradnictwie 

genetycznym



Zebranie wywiadu



Konstrukcja i analiza rodowodu



Badania fizykalne



Badania diagnostyczne



Ustalenie  rozpoznania  choroby  –  fenotypowe  i 
genotypowe



Udzielenie porady genetycznej

9

Analiza rodowodów



Umożliwia określenie segregacji choroby w rodzinie



Ustalenie członków rodziny o zwiększonym ryzyku 
genetycznym



Umożliwia ustalenie rodzaju i zakresu badań 
diagnostycznych

10

Zasady konstruowania rodowodów

     



rysowanie rodowodu zaczyna się od pokolenia najmłodszego



członków tego samego pokolenia umieszcza się w jednej linii 
poziomej



do oznaczania kolejnych osób w każdym pokoleniu stosuje się 
cyfry arabskie



potomstwo każdej pary rodziców zaznacza się w kolejności 
urodzeń, umieszczając i numerując od strony lewej do prawej



w symbolu oznaczającym małżeństwo linia męska usytuowana 
jest po stronie lewej, a żeńska po stronie prawej diagramu



kolejne pokolenia oznacza się cyframi rzymskimi, 
rozpoczynając numerację od pokolenia najwcześniejszego

 

11

Zasady konstruowania rodowodów – 

c.d.

     



należy uwzględnić w rodzinie probanta i wśród jego 
rodzeństwa wszystkie osoby zdrowe, chore, zmarłe oraz 
adopcję



przedstawić w wszystkie urodzenia w porządku 
chronologicznym



ustalić czy występowały poronienia samoistne, martwe 
urodzenia, urodzenia dzieci z wrodzonymi wadami 
rozwojowymi



zbierany wywiad lekarski powinien obejmować co 
najmniej trzy pokolenia i wszystkich krewnych



ustalić czy nie występuje pokrewieństwo między 
małżonkami

12

Analiza rodowodów – c.d.

13

Analiza rodowodów – c.d.

14

Przykład rodowodu 

przedstawiającego dziedziczenie 

autosomalne recesywne

15

Przykład rodowodu 

przedstawiającego dziedziczenie 

autosomalne dominujące 

16

Przykład rodowodu 

przedstawiającego dziedziczenie 

recesywne sprzężone z płcią

17

Wskazania do wykonania badania 

cytogenetycznego 

(wg T. Mazurczak  1997 r.)



Stwierdzenie cech fenotypowych charakterystycznych dla 
określonego zespołu chromosomowego



Stwierdzenie zespołu wad rozwojowych i/lub cech dysmorfii ze 
współistnieniem opóźnienia rozwoju psychomotorycznego



Niepowodzenia rozrodu;

     - dwa lub więcej poronienia samoistne w I trymetrze ciąży
     - niepłodność o nieznanej etiologii

 

18

Wskazania do wykonania badania 
cytogenetycznego –c.d. 

(wg T. Mazurczak  

1997 r.)



Urodzenie dziecka z wrodzonymi wadami rozwojowymi   
          o nieznanej etiologii



Brak cech dojrzewania płciowego



Nieprawidłowa budowa narządów płciowych 
(obojnactwo)



Pierwotny lub wtórny brak miesiączki o nieznanej 
etiologii



Występowanie aberracji strukturalnej w rodzinie

Wskazania do wykonania badania 

kariotypu w okresie prenatalnym



Aneuploidia u dziecka z poprzedniej ciąży



Aberracja strukturalna chromosomów u jednego z 
rodziców



Wiek matki powyżej 35 lat

20

Aspekt psychologiczny poradnictwa 

genetycznego



Problem winy i wstydu

21

Problemy w poradnictwie 

genetycznym



Heterogenność genetyczna: 

     Podobne choroby spowodowane mutacjami w różnych loci 

lub  z  zaangażowaniem  różnych  alleli  mogą  być  w  różny 
sposób  dziedziczone.  Np.  zwyrodnienie  barwnikowe 
siatkówki  może  być  dziedziczone  zarówno  jako  cecha 
autosomalna dominująca jak i sprzężona z chromosomem X. 

22

Problemy w poradnictwie 

genetycznym – c.d.



Fenokopie 

naśladują 

choroby 

uwarunkowane 

genetycznie, 

ale 

są 

spowodowane 

czynnikami 

środowiskowymi,  tym  samym  ryzyko  ich  powtórzenia 
się  jest  niewielkie.  Np.  małogłowie  może  mieć 
przyczyny zarówno genetyczne, jak i środowiskowe

Problemy w poradnictwie 

genetycznym – c.d.



Przypadki  sporadyczne  w  małych  rodzinach:  rodowód 
nie jest wtedy pomocny i należy oprzeć się na wynikach 
badań molekularnych



Ryzyko  określone  w  czasie  udzielania  porady  jest 
nieaktualne, jeśli w trakcie badań wykluczy się ojcostwo

Genetyczne badania przesiewowe



Polegają na identyfikacji choroby lub predyspozycji do 
choroby uwarunkowanej genetycznie albo genotypu, 
który u danej osoby zwiększa ryzyko posiadania dziecka 
z chorobą uwarunkowaną genetycznie

25

Cele genetycznych badań 

przesiewowych



Identyfikacja 

osób 

z 

chorobami 

uwarunkowanymi 

genetycznie,  aby  umożliwić  leczenie  tych  chorób  lub  ich 
powikłań  w  bardziej  skuteczny  sposób,  niż  byłoby  to 
możliwe  bez  ich  przeprowadzenia  (np.  fenyloketonuria, 
wrodzona niedoczynność tarczycy)



Identyfikacja  osób  ze  zwiększonym  ryzykiem  posiadania 
dzieci  chorych  na  poważne  choroby  uwarunkowane 
genetycznie  (np.  wykrywanie  heterozygotycznych  nosicieli 
choroby Taya-Sachsa w populacji Żydów Aszkenazyjskich lub 
identyfikacja kobiet nosicielek genu DMD w rodzinie chorego 
chłopca)



Identyfikacja  osób  z  genetyczną  predyspozycją  do 
wystąpienia  choroby  w  celu  umożliwienia  im  zastosowania 
środków zapobiegających lub opóźniających rozwój choroby 
(tzw. badania prognostyczne)

26

Kryteria prowadzenia badań 

przesiewowych

1)

Choroba musi występować względnie często w populacji. 
Im częstsza choroba, tym skuteczniejszy program badań 
przesiewowych. 



W przypadku bardzo częstych chorób w populacji ogólnej, 
badanie zapewnia się każdemu → tzw. populacyjne badania 
przesiewowe



W przypadku chorób niezbyt częstych w populacji ogólnej, 
badanie wykonuje się tylko w obrębie łatwych do 
zidentyfikowania grup (np. alfa-talasemia wśród 
mieszkańców Azji Południowo-Wschodniej, niedokrwistość 
sierpowatokrwinkowa wśród Amerykanów pochodzenia 
afrykańskiego) 



W przypadku rzadkich chorób badanie wykonuje się w 
obrębie rodzin, w których urodziło się chore dziecko (np. 
dystrofia mięśniowa Duchenne’a)

27

Kryteria prowadzenia badań 

przesiewowych –c.d.

2) choroba musi powodować ciężkie upośledzenie lub 

śmierć

3) musi istnieć możliwość interwencji, która przyniesie 

pacjentowi korzyść w razie rozpoznania danej choroby

28

Przykłady populacyjnych badań 

przesiewowych

    Noworodki:



Wrodzona niedoczynność tarczycy



Fenyloketonuria

   
    Płody:



Zespół Downa



Wady cewy nerwowej

    Heterozygotyczni nosiciele (w populacjach wysokiego 

ryzyka)



Alfa-talasemia (Chińczycy, Azjaci południowo-wschodni)



Beta-talasemia (Grecy, Włosi)



Niedokrwistośc sierpowatokrwinkowa (Amerykanie 

pochodzenia afrykańskiego i Afrykańczycy)

Badania przesiewowe surowicy krwi 

kobiet ciężarnych 

     Kryteria:



U  każdej  kobiety  z  pozytywnym  wynikiem  badań 
przesiewowych  ryzyko  powinno  być  na  tyle  duże,  by 
usprawiedliwiało  zastosowanie  dalszych,  inwazyjnych 
metod potwierdzających rozpoznanie



W  zidentyfikowanej  grupie  ryzyka  powinny  znaleźć  się 
osoby dotknięte chorobą



Ponieważ  otrzymuje  się  zarówno  wyniki  fałszywie 
dodatnie  jak  i  fałszywie  ujemne,  potrójne  badania 
przesiewowe  powinny  być  prowadzone  w  sposób 
kontrolowany

30

Badania przesiewowe surowicy krwi 

kobiet ciężarnych – c.d.

Testy skriningowe:

1.

Test PAPP-A test (Pregnancy Associated Plasma Protein 

A) – I trymestr 

2.

 beta-hCG - I trymestr

3.

Test potrójny (alfa-fetoproteina, beta-hCG, estriol) – 

PRISCA

4.

Test poczwórny– (punkt 3 + inhibin A) – II trymestr

5.

Zintegrowany test (przejrzystość karku + punkt 3 lub 

4)

Badania przesiewowe surowicy krwi 

kobiet ciężarnych – c.d.

   Test potrójny  to oznaczenie między 14 a 20 tyg.ciąży:

1.

alfa-fetoproteiny (AFP)  (↓ jest związane ze 
zwiększonym ryzykiem zespołu Downa u płodu, ↑ w 
przypadku wad cewy nerwowej u płodu)

2.

nieskoniugowanego estriolu (uE3) (znacznie ↓ w 
drugim trymestrze ciąży w przypadku zespołu Downa u 
płodu)

3.

ludzkiej gonatropiny kosmówkowej (hCG) (↑ w 
przypadku zespołu Downa u płodu)

32

Badania przesiewowe surowicy krwi 

kobiet ciężarnych – c.d.

Po  otrzymaniu  nieprawidłowych  wyników  postępowanie 

obejmuje:



Poradnictwo



Celowane badania USG



Amniocentezę  z  oznaczeniem  stężenia  AFP  w  płynie 
owodniowym i wykonaniem badania kariotypu

33

Charakterystyka badania 

przesiewowego



Wysoka czułość  testu



Wysoka specyficzność testu



Wysoka wartość prognostyczna



Niski koszt badania

35

Charakterystyka testu



Czułość  –  odsetek  osób  dotkniętych  chorobą  lub 
mających określony genotyp, u których wynik testu jest 
pozytywny



Wyniki  fałszywie  ujemne  są  uzyskiwane,  gdy  osoby 
cierpiące  na  daną  chorobę  lub  posiadające  dany 
genotyp mają negatywne wyniki testu



Dobry  test  będzie  wykazywał  bardzo  niską  częstość 
wyników fałszywie ujemnych

36

Charakterystyka testu – c.d.



Specyficzność  –  odsetek  osób  nie  dotkniętych  daną 
chorobą  lub  nie  mających  określonego  genotypu,  u 
których wynik testu jest negatywny



Wyniki fałszywie dodatnie są uzyskiwane, gdy osoby nie 
dotknięte  daną  chorobą  lub  nie  posiadające  danego 
genotypu mają pozytywne wyniki testu



Dobry  test  charakteryzuje  się  niską  liczbą  wyników 
fałszywie dodatnich

37

Charakterystyka testu – c.d.



Czułość  i  swoistość  pozostają  ze  sobą  we  wzajemnej 
zależności – tj. kiedy jedna rośnie, druga się zmniejsza   
                        i  odwrotnie.  Ustalenie  granicznych  wartości 
badań  przesiewowych  polega  na    odnalezieniu 
równowagi między czułością a swoistością testu.

Charakterystyka testu – c.d.



Wartość  prognostyczna  testu  –  odsetek  osób  z 
dodatnim wynikiem testu, które mają daną chorobę lub 
dany genotyp będący przedmiotem testu. 



Im  wyższa  jest  wartość  prognostyczna,  tym  mniej 
występuje wyników fałszywie dodatnich.

39

Charakterystyka systemu badań 

przesiewowych



Aby  zwiększyć  czułość  i  zmniejszyć  ryzyko  uzyskania 
wyników  fałszywie  ujemnych,  istnieje  konieczność 
zmniejszenia  swoistości  testu,  przez  co  zwiększa  się 
liczba wyników fałszywie dodatnich



Dlatego  wszyscy  pacjenci,  którzy  we  wstępnych 
badaniach  przesiewowych  maja  wynik  pozytywny, 
wymagają  bardziej  dokładnych  testów  w  celu 
potwierdzenia,  czy  mają  poszukiwaną  chorobę  lub 
genotyp

Przykład: 
potrójny  test  przesiewowy  surowicy  ciężarnych  kobiet, 
mający na celu wykrycie zespołu Downa



Większość 

kobiet 

z 

nieprawidłowymi 

wynikami 

potrójnych  badań  przesiewowych  nie  nosi  płodu  z 
zespołem Downa



Wymagane są dodatkowe badania ultrasonograficzne     
            i amniocenteza 

Charakterystyka systemu badań 

przesiewowych – c.d.



Badania wstępne



Badania kontrolne



System  zapewniający  szybkie  podjęcie  właściwych 
działań       w przypadku nieprawidłowych wyników



Konieczne  jest  rozpowszechnianie  w  społeczeństwie 
wiedzy  na  temat  badań  przesiewowych,  zwłaszcza  w 
obrębie  grup,                    w  których  zalecane  jest  ich 
prowadzenie



Korzyści  płynące  z  systemu  badań  przesiewowych 
powinny przewyższać ich koszty

Charakterystyka systemu badań 

przesiewowych – c.d.



Badania genetyczne należy koncentrować na 
określonych subpopulacjach, o których wiadomo, że 
częstość określonej choroby jest u nich wyższa niż w 
populacji ogólnej



Prowadzenie genetycznych badań przesiewowych tylko  
                    w  obrębie  etnicznych  grup  wysokiego  ryzyka 
zwiększa ich skuteczność