GRUPA SPOŁECZNA

w psychologii społecznej i socjologii zaliczany do 
zbiorowości społecznej zbiór co najmniej trzech 
osób-triada- (w niektórych ujęciach dwóch - diada), 
którego członkowie współdziałają ze sobą na 
zasadzie odrębności od innych, w celu 
zaspokajania własnych potrzeb, charakteryzujący 
się trwałą strukturą i względnie jednolitym 
systemem norm i wartości.

GRUPA SPOŁECZNA

4. musi istnieć poczucie przynależności do 
grupy oraz wyrażanie jej poprzez zasadę 
odrębności od innych grup.

3. podzielanie przez członków grupy 
pewnych norm, celów i wartości,

2. uporządkowanie interakcji, przybierające 
formę struktury, ról i układów społecznych,

1. komunikacja między członkami grupy,

Grupa społeczna – czynniki ją 
kształtujące:

PODZIAŁ 

GRUP 

SPOŁECZNYC

H ze względu 

na:

Grupy  nieformalne  –  charakteryzują  się  płynną  i  elastyczną 
strukturą, 

przewagą 

więzi 

osobowych, 

brakiem 

formalnie 

wytyczonych  zasad  i  celów  do  zrealizowania.  Brakuje  tu  również 
formalnej kontroli społecznej. 

W małych grupach charakterystyczne jest to, że ich członkowie mają 
możliwość kontaktu bezpośredniego (na zasadzie „każdy z każdym”) 
co nie jest możliwe w przypadku dużych grup.

Pierwotne  –  są  to  takie  grupy  społeczne  do  których  jednostka 
wchodzi  w  procesie  socjalizacji  pierwotnej.  Najważniejszą  grupą 
społeczną pierwotną jest rodzina – w tej grupie kontakty są trwałe.

Wtórne  -  charakteryzuje  się  względnie  małą  trwałością  i  wielością 
członków.  Grupy  wtórne  tworzone  są  dla  osiągnięcia  określonego 
celu.  Często  po  osiągnięciu  zamierzonego  celu  grupy  te  zostają 
rozwiązane. 

Grupy 

wtórne 

przeważają 

w 

społeczeństwach 

przemysłowym oraz poprzemysłowym.

Grupy  formalne  –  cechą  charakterystyczną  takiej  grupy  jest 
sformalizowanie  stosunków  panujących  w  niej.  Mają  one  sztuczną 
strukturę.  W  tej  grupie  zazwyczaj  wszyscy  członkowie  mają  swe 
przypisane  role.  Grupy  formalne  organizowane  są  dla  realizacji 
konkretnego celu.

PODZIAŁ GRUP 

SPOŁECZNYCH ze 

względu na:

Zrzeszenie  –  brak  więzi  terytorialnej,  brak  cech  grupy  naturalnej; 
ludzie 

świadomie 

się 

łączą 

na 

płaszczyźnie 

określonych 

zainteresowań  i  celów;  jedna  dziedzina  działalności;  tendencja  do 
organizacji formalnej

Wspólnota  –  grupa  naturalna  lub  dążąca  do  odtwarzania  swego 
składu  w  sposób  naturalny;  szeroki  zakres  życia  grupowego,  brak 
ścisłych  ograniczeń;  zasada  współżycia;  obejmuje  wiele  dziedzin 
działalności jednocześnie; co innego niż grupa nieformalna

Grupa inkluzywna - to typ grupy społecznej przeciwstawny wobec 
grupy ekskluzywnej. Członkiem tego typu grupy może być każda 
osoba, nie są tutaj istotne żadne kryteria klasyfikacyjne.

Grupa ekskluzywna - to typ grupy społecznej, do której 
przynależeć mogą jednostki spełniające odpowiednie kryteria 
przynależności.
Ekskluzywność grupy wzrasta wraz z trudnością zdobycia 
odpowiednich referencji. Często kryterium uwzględnianym przy 
rekrutacji nowych członków jest ich pochodzenie np. 
arystokratyczne, a więc wynikające ze statusów przypisanych 
jednostek. 

1

) System oczekiwań dotyczących 

przewidywanych zachowań człowieka wobec 
grupy, w której zajmuje on określoną pozycje - 

rola 

społeczna wyznacza wówczas zespół reguł, 
norm i wzorów postępowania

; 

ROLA 
SPOŁECZNA

 

2

)  System  stałych  zachowań  jednostki, 

zgodnych  z  systemem  oczekiwań  i  wzorów 
społecznych

; 

w różnych grupach istnieje wiele 

rozmaitych ról 

(

np. w rodzinie rola ojca, matki, brata 

itp

.),  pełnienie  ich  jest  zwanym  czynnikiem 

regulującym 

zachowanie 

jednostki 

i 

kształtującym jej postawy. 

miejsce jednostki w strukturze grupy 
społecznej, wyznaczające jej :

•określone prawa i obowiązki; 

•wyznaczają ja czynniki obiektywne (np. 
wykształcenie, zajmowane stanowisko oraz 
wysokość dochodów), 

•subiektywne, wynikające z prestiżu 
społecznego jednostki w grupie (tj. 
autorytetu, uznania, poważania danej osoby 
przez innych)

POZYCJA SPOŁECZNA,
STATUS SPOŁECZNY

układ pozycji w grupie, z których:

• jedne pozycje są nadrzędne, 

•inne podrzędne; 

•istnieje niemal w każdej grupie, 

•miejsce jednostki w hierarchii nie musi 
być równoznaczne z jej statusem (

np. w 

przypadkach, gdy układ pozycji w grupie nie jest 
uznawany przez wszystkich członków grupy

)

HIERARCHIA GRUPY: 

zespół specyficznych dla danej kultury 
symbolicznych

:

• czynności, wykonywanych w celu osiągnięcia 
pożądanego skutku, który jednakże może być 
znacznie oderwany od pozornie oczywistego 
celu funkcjonalnego. 

•Rytuał jest niekiedy traktowany jako synonim 
słowa obrzęd, choć w mowie potocznej ma nieco 
bardziej ekstensywny kontekst. 

•Rytuały często wiążą się z takimi zjawiskami 
jak sacrum a niekiedy też tabu. 

•Bywają automatyzowane, przekształcając się w 
nawyk. 

•Błędem jest twierdzić, że są związane tylko i 
wyłącznie z religiami. 

•W dzisiejszych społeczeństwach rytuały 
świeckie

, takie jak kibicowanie klubowi 

sportowemu, czy też chodzenie na zakupy, nie 
tylko w celu kupowania niezbędnego towaru, ale 
też sprawienia sobie satysfakcji.

RYTUAŁ

określa sposób zachowania uznany za 
normalny w danej sytuacji, normalny, tzn. 
uznawany w danej grupie. 

Wzór określa zakres zachowań 
dopuszczalnych i skutecznych w tej 
sytuacji, wzór jest czynnikiem 
ujednolicającym postępowanie ludzi, 
ułatwiającym porozumienie i 
zrozumienie cudzych zachowań oraz 
skuteczność wzajemnych oddziaływań. 

Ustalone wzory kulturowe zachowań stanowią 
o regularności życia społecznego i jego 
„porządku”, umożliwiają i ułatwiają wzajemne 
przystosowania

WZÓR KULTUROWY 

•zaaprobowany przez członków danej grupy (a grupa) 
przepis, określający ich powinności lub 
przeciwwskazania zachowań; 

•z reguły w ramach normy określone są także 
konsekwencje jej nieprzestrzegania (sankcje). 

•Wielkość i surowość sankcji zależy od wagi danego 
zachowania dla grupy. 

•Regulowanie zachowania członków jest zasadniczym 
celem norm grupowych; 

•wyróżnia sie ich dwa rodzaje:  

•normy formalne - zespół przepisów w postaci 
pisanych dokumentów ( np. regulamin szkolny),

• normy nieformalne - przepisy zachowania 
niepisane, wypracowane w efekcie wzajemnych 
kontaktów pewnej grupy osób. [Z. Nęcki, 1985]

NORMA GRUPOWA

negatywne 

(a kara) i 

pozytywne 

(a 

nagroda) środki
społecznej kontroli, jakie grupa społeczna 
stosuje wobec swoich członków celem 
eliminacji zachowań niepożądanych i 
utrwalenia aprobowanych.

Sankcje społeczne mogą mieć charakter 
formalny (np. oparte na systemie prawnym i 
administracyjnym) lub nieformalny (np. 
sankcje obyczajowe).

SANKCJE  SPOŁECZNE 

uprzedzenie: przedwcześnie utworzona  postawa 
wyrażająca sie w opinii „za” lub „przeciw” danej 
osobie, rzeczy, sprawie. 
W psychologii społecznej terminem tym określa sie 
głównie postawy wrogie wobec jednej lub więcej 
grup społecznych, etnicznych, religijnych, 
narodowych czy rasowych. 

Uprzedzenie jako postawę należy odróżniać od 
dyskryminacji, która w tym kontekście oznacza 
nierówne traktowanie jednostek z powodu ich 
przynależności do różnych grup społecznych 
(uprzedzenie może być wyrażone w postaci 
dyskryminacji, a dyskryminacja może wynikać z 
uprzedzeń). [H. Olearnik]

UPRZEDZENIE

[gr. stereós „stanowiący bryłę” i týpos 
„odcisk, ślad”]: funkcjonujący w świadomości 
społecznej uproszczony i zabarwiony wartościująco 
obraz osób, przedmiotów, sytuacji, sposobów 
postępowania; utrwalony przez tradycje i nie 
podlegający zmianom.
 Stereotypy wynikają z tendencji do szybkiego 
kategoryzowania w sytuacji, gdy brak 
dostatecznych i wiarygodnych informacji o 
otaczającym świecie. 

STEREOTYP

KLIKA

w socjologii oznacza małą podgrupę osób, znajdującą się na 
obszarze większej grupy, wśród członków której istnieją silne 
więzi oraz zazwyczaj jasno sprecyzowany cel, wartości i normy, 
które nie są tożsame z celami, wartościami i normami całej 
grupy.  
Klika jest to nieformalna grupa społeczna. Aby mówić o klice 
muszą być spełnione następujące warunki:

-konieczna jest grupa ludzi, która ma wspólny, nieformalny cel 
działania,
- członków kliki muszą charakteryzować szczególne 
właściwości psychiczne,
-- charakterystyczny jest stosunek kliki do władzy,
- uczestników kliki określa stosunek do innych ludzi,
- aby klika mogła działać, konieczne są mechanizmy sprzyjające 
jej funkcjonowaniu i bezpieczeństwu.

J. Sztumski określa klikę 

„jako swoistą 

podgrupę, która podejmuje 
różnorodne wysiłki zmierzające do 
takiego ukształtowania w sposób 
zakulisowy grupy, w której istnieje, 
ażeby w danym układzie zapewnić 
sobie dominującą pozycję lub 
osiągnąć możliwie największe korzyści”.



Ponieważ celem większości klik jest 

możliwie pełne opanowanie 
istniejącej struktury bez jej zmiany, 
są one przeważnie nastawione 
konserwatywnie i dążą do utrzymania 
istniejącego „status quo”. 



Kliki nie mają skłonności do 

konspiracji, a odwrotnie- często jej 
członkowie manifestują swoje 
powiązania, wpływy i znaczenie. 



Członkostwo w klice ma charakter 

ekskluzywny, kryterium przynależności 
stanowi tu względnie równa pozycja 
społeczna, wiek, wykształcenie, czasem 
pochodzenie społeczne. 



Klika ma zwykle swojego nieformalnego 

przywódcę. 



Siła danej kliki zależy od jej składu 

społecznego. Kliki szczególnie łatwo 
powstają w obrębie zdezingrowanych i 
skłóconych społeczności.

Pięć odmian klik wg M. 
Daltona: 



KLIKA SYMBOLICZNA

:

 początek daje jej osoba 

zajmująca wysokie stanowisko w danej 

hierarchii. Dzięki temu poprzez system 

wzajemnego wspierania się i protekcji wiąże ze 

sobą osoby zajmujące niższe pozycje. W tym 

układzie zwierzchnicy „nie dostrzegają” potknięć 

podwładnych, ci zaś informują zwierzchników o 

grożących niebezpieczeństwach.



 

KLIKA PASOŻYTNICZA

:

 ma podobny 

charakter, lecz usługi, które członkowie kliki 

wyświadczają sobie, nie są równoważne. 

Podwładni występują raczej w roli faworytów. 

Mechanizm działania takiej grupy określa 

zasada: dziel i rządź.



 

KLIKA OBRONNA

:

 powstaje w momentach 

przełomowych dla danej struktury organizacyjnej, 

kiedy ludzie zajmujący w niej różne pozycje czują 

się zagrożeni i łączą się w celu obrony swoich 

interesów.



 

KILKA AGRESYWNA

:

 pojawia się w wyniku 

krzyżowania się różnych interesów. Ma ona na celu 

raczej zmianę istniejącego układu niż jego 

utrzymanie. Członkowie zajmują różne pozycje w 

danej strukturze organizacyjnej, wspierają się 

wzajemnie  w walce o władzę i znaczenie.



 

KLIKA PRZYPADKOWA

:

 pojawia się na bazie 

przyjaźni oraz wzajemnych zadośćuczynień i ma 

na celu realizację pragnień i dążeń poszczególnych 

osobników danej grupy społecznej.

Klika jest zmienna i przy różnych okazjach 

możne przybierać różne konstelacje. Można 

więc mówić o strukturze

:



 

GWIAŹDZISTEJ: 

gdzie wyraźnie uwidacznia się osoba 

przywódcy, która kontaktuje się z pozostałymi 

członkami kliki, podczas gdy wzajemne kontakty 

członków między sobą są ograniczone do minimum lub 

w ogóle nie występują.



 KOLISTEJ: 

powiązania klikowe ograniczają się do ściśle 

zamkniętego grona osób, które kontaktują się ze sobą 

bezpośrednio lub za pośrednictwem pozostałych 

członków.



 ŁAŃCUCHOWEJ: 

interesy klikowe załatwiane są przy 

pomocy łańcucha pośredników. Łańcuch taki jest 

zamknięty, a poszczególni członkowie kliki mogą się 

nawzajem nie znać, ponieważ korzystają z pomocy 

najbliższych i najlepiej sobie znanych ludzi, którzy w 

razie niemożności załatwienia sprawy przekazują ją 

dalej., dobrze sobie znanym osobom.

to nieformalna grupa osób 
działająca według odrębnych 
wzorów i zasad postępowania. 
Jej członkowie nie przestrzegają 
zwyczajowo przyjętych w 
społeczeństwie norm. 

SUBKULTURA

Masy społeczne – duże skupienia ludzi anonimowych, 
znajdujących się w podobnej sytuacji, w których styczności między 
ludźmi nie mają charakteru osobowego; rodzaj masy 
wielkomiejskiej; są amorficzne – nie mają struktury ani stabilnej 
organizacji; np. tłumy, zbiegowiska, publiczność
Tłum – ludzie skupieni w określonej sytuacji, którzy aktywizują się 
szybki wyłaniają przywódcę

•Styczności w tłumie – silny ładunek emocjonalny 

•Wspólna postawa, nastrój, działania

•Prymitywna postać życia zbiorowego

•Brak organizacji formalnej ani racjonalnych form kontroli 
społecznej

•Tłum agresywny, uciekający <podczas katastrof, wojen>, 
ogarnięty paniką, nabywający, rabujący <głód, klęski żywiołowe>, 
grabiący, demonstrujący, linczujący <gry ujawniony zostaje fakt 
wywołujący powszechne potępienie>, terroryzujący <przedmiotem 
ataku jest zbiorowość>
Zbiegowiska – powstają, gdy wydarzy się cos nadzwyczajnego

Publiczność – późna forma życia zbiorowego, tworzy się w 
społeczeństwie wielkim; przeważają pośrednie styczności społeczne; 
wyraża zbiorowe sądy o wydarzeniach i osobach ważnych ze 
społecznego punktu widzenia <opinia publiczna>:
1.Skupiona - <zabrana, audytorium> wyodrębnia się na podstawie 
zainteresowań tym samym przedmiotem, reaguje w podobny sposób
2.Rozproszona – np. radiowa, telewizyjna, czytelnicy prasy
Społeczeństwo:

•Mechanizm umożliwiający adaptację do warunków środowiska

•Niezależna, samowystarczalna zbiorowość, zajmuje wyodrębnione 
terytorium i uczestniczy we wspólnej kulturze

•Najbardziej inkluzyjna zbiorowość

•Członkowie identyfikują łączące ich więzi, mają wspólne interesy, 
przestrzegają pewnych zasad zachowania, które wyraża kultura danego 
społeczeństwa

•Dąży do zaspokojenia potrzeb członków, aby zapewnić sobie 
niezależność

•Przynależność ma charakter automatyczny

•Podsystemy: gospodarka, polityka, kultura

•Forma organizacyjna współczesnych społeczeństw to państwa narodowe

•6 typów społeczeństw – myśliwskie i zbierackie, pre-rolnicze, pasterskie, 
rolnicze, przemysłowe, poprzemysłowe